Chương 1: Cơ sở lý luận 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề. Một số nghiên cứu nước ngoài về niềm tin tôn giáo và của việc đi lễ nhà thờ. Các nhà khoa học ở các lĩnh vực khác nhau luôn tìm cách lý giải về niềm tin tôn giáo.
Cách tiếp cận sinh học: Nhà tâm lý học R.Berxoi đã giửi thích niềm tin tôn giáo mang tính di truyền đặc biêt, chúng có cơ sở sinh học nằm trong cấu trúc vỏ não và mang tính vô thức.42] Freud giải thích nguồn gốc tôn giáo bằng “mặc cảm Ơdip”. Trong cuốn “Totem and Taboo” ông lý giải sự hình thành tôn giáo bằng một loại tình cảm mang tính chất tính dục và vô thức. Mặt khác, trong thuyết phân tâm của mình Freud nghiên cứu tôn giáo từ góc độ loạn thần kinh chức năng của con ngƣời. Ông đã so sánh sự giống nhau giữa hành vi của chứng loạn thần kinh chức năng với các nghi lễ của tín đồ.
Theo Freud, tôn giáo nhƣ sự ám ảnh tâm thần nói chung. Nhƣ vậy, các nhà tâm lý theo khuynh hƣớng sinh học đa giải thích niềm tin tôn giáo nhƣ hiện tƣợng mang tính bản năng và vô thức, có sự tồn tại của quy luật di truyền.Họ hoàn toàn phủ nhận vai trò của các yếu tố xã hội đối với sự hình thành và phát triền của tôn giáo. Quan điểm này đã bị các nhà tâm lý học Macxit và các nhà khoa học tiếp cận tôn giáo theo khuynh hƣớng xã hội phản đối. Tuy nhiên cũng cần khẳng định vai trò của các yếu tố tâm sinh lý, đặc biệt là hoạt động của hệ thần kinh cấp cao đối với đời sống tâm lý của những ngƣời theo tôn giáo.
Nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học về hệ thần kinh cấp cao của con ngƣời thế kỉ XIX và XX đã góp phần lý 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giải về những niềm tin tôn giáo, đời sống tâm lý của những ngƣời theo tôn giáo. Học thuyết về những đặc điểm cơ bản của nguồn gốc các kích thích ở bán cầu đại não đã cho phép tìm hiểu những nhận thức, hành vi tôn giáo thiếu minh mẫn, mù quáng nhƣ các vụ tử vì đạo, tự sát tập thể… Khái niệm “ Động lực có tính khuôn mẫu” do nhà bác học I.Paplop đƣa ra có ý nghĩa trong việc giải thích một số khía cạnh của hành vi tôn giáo nhƣ hành vi có tính khuôn đúc của tín đồ trong nghi thức tôn giáo.42] Cách tiếp cận từ góc độ xã hội lại đƣa ra những khía cạnh khác. Nhà triết học Đemocrit cho rằng, khi con ngƣời rơi vào những hoàn cảnh khó khăn, họ dao động giữa niềm hy vọng và nỗi sợ hãi. Do vậy, con ngƣời tin vào những lực lƣợng không có trong thực tế để tìm kiếm sự che chở và giúp đỡ.
Vào thời đại của Đêmocrit, khoa học kỹ thuật chƣa phát triển, nhận thức con ngƣời về thế giới tự nhiên và xã hội còn hạn chế, con ngƣời phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên.44] Nguồn gốc của tôn giáo đƣợc nhà triết học cổ điển Đức Lutvich Phobach bàn đến trong tác phẩm “Các bài giảng về bản chất tôn giáo”. Ông xem tôn giáo nhƣ sự tha hóa các đặc tính của con ngƣời. Theo Phobach, các trạng thái tâm lý sinh ra tôn giáo đã tạo nên niềm tin tôn giáo, khách thể tôn giáo nằm trong bản thân con ngƣời. Các thân linh đối với họ là những thực thể ƣu tú nhất, thực thể đầu tiên và tột cùng.
Do con ngƣời có mối liên hệ đặc biệt với khách thể tôn giáo, nên niềm niềm tin tôn giáo là một niềm tin đặc biệt- một niềm tin con ngƣời không mấy khi rời bỏ đƣợc. Ông đặc biệt nhấn mạnh trạng thái sợ hãi của con ngƣời là nguồn gốc tạo nên tôn giáo. Tuy nhiên ông cũng cho rằng Thƣợng Đế còn do những cảm xúc tích cực tạo nên nhƣ: tình yêu, niềm vui sƣớng, sự tôn sùng. Phobach cũng nhấn mạnh mong muốn của con ngƣời đối với sự hình thành các hình ảnh tôn giáo, các huyền 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thoại tôn giáo.
Ông cho rằng, niềm tin vào sự huyền bí, màu nhiệm là những yếu tố quan trọng trong đời sống tín đồ. 45] Một số nhà nghiên cứu khác cho rằng niềm tin tôn giáo bắt nguồn từ niềm tin vào sự tồn tại của Thƣợng Đế. Theo Rudonpho Otto thì có sự gặp gỡ giữa Thƣợng Đế và con ngƣời. Sự gặp gỡ này ở tầng bậc sâu của tâm lý và tạo nên những xúc cảm tâm lý tƣơng ứng cũng nhƣ niềm tin tôn giáo.
Erix From nhà tâm lý học Mỹ- đại diện cho trƣờng phái Phân tâm mới cho rằng niềm tin tôn giáo không chỉ do những cảm xúc sợ hãi mà còn xuất phát từ những xung đột xuất hiện trong quá trình tồn tại của con ngƣời. Chính xung đột giữa trí tuệ con ngƣời và thực tại tự nhiên, giữa mong muốn của con ngƣời và khả năng thực tế để thỏa mãn là cơ sở tồn tại của tôn giáo.46] Một cách tiếp cận khác trong xu hƣớng tiếp cận niềm tin tôn giáo từ góc độ xã hội là cách tiếp cận theo quan điểm thần học. Các nhà thần học Kito giáo đã có nhiều công trình nghiên cứu về niềm tin tôn giáo. Một điểm chung của họ là đều xem niềm tin tôn giáo nhƣ quà tặng của Thiên Chúa.
Nhà thần học Karl Barth cho rằng niềm tin thể hiện sự đối xử từ bi của Thƣợng Đế đối với con ngƣời. Đó là niềm tin vào sức mạnh vô biên của Thƣợng Đế, đồng thời là sự ý thức về sự nhỏ bé và yếu đuối của các tín đồ. Theo ông đây cũng là hai mặt cấu thành của niềm tin tôn giáo. Hai mặt này không đối lập nhau mà gắn bó chặt chẽ với nhau.
Khi con ngƣời tự ý thức về sự nhỏ bé của mình sẽ tìm kiếm sự che chở của Thƣợng Đế. Ý thức này càng sâu sắc thì niềm tin vào Thƣợng Đế càng mãnh liệt.Tillich lại lý giải rằng niềm tin tôn giáo là sự ham thích cao nhất của cá nhân, chiếm vị trí trung tâm trong đời sống tinh thần, có thể làm thay đổi cấu trúc vô thức và ý thức của con ngƣời. Thông qua niềm tin tôn giáo con ngƣời thực hiện đƣợc sự giáo tiếp giữa bản thân và Thƣợng Đế.53] 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mac-Lenin cũng rất quan tâm, giải thích về vấn đề tôn giáo.Mac đã chỉ ra tính hƣ ảo của tôn giáo. Theo ông, tôn giáo là trái tim của thế giới không có trái tim, là tinh thần của xã hội không có tinh thần, là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức.
Tôn giáo chỉ là mặt trờ ảo tƣởng vận động xung quanh bản thân mình. Bởi vậy, niềm tin tôn giáo là tin vào “những bông hoa tƣởng tƣợng”. Angghen cho rằng tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hƣ ảo vào đầu óc con ngƣời, chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lƣợng trần thế đã mang hình thức những lực lƣợng siêu trần thế. Và niềm tin tôn giáo chỉ là niềm tin vào lực lƣợng không tồn tại trên trần thế- sản phẩm của quá trình tƣởng tƣợng lâu dài, hình ảnh trong quan niệm của con ngƣời.53] Lenin cũng có những nhận định tƣơng tự nhƣ Mac và Angghen khi phân tích về niềm tin tôn giáo.
Theo Lenin, niềm tin tôn giáo là niềm tin vào ma quỷ, thần thánh, vào những phép màu của những ngƣời bất lực trong cuộc đấu tranh chống thiên nhiên. Đó là lòng tin vào thế giới tốt đẹp hơn ở thế giới bên kia của những ngƣời lao động nghèo khổ, bần cùng và bất lực trong cuộc đấu tranh chống giai cấp bóc lột. Cách tiếp cận xã hội học về niềm tin tôn giáo là hƣớng tiếp cận đáng đƣợc quan tâm.Durkheim đã chỉ ra bản chất phổ quát, sự hòa nhập xã hội của tôn giáo. Niềm tin tôn giáo theo ông không thể tách rời các tổ chức xã hội.
Ông gắn liền niềm tin tôn giáo vào niềm tin và tình cảm chung của các cá nhân với một tập thể. Durkheim đã loại trừ khỏi tôn giáo cái siêu nhiên, huyền bí và thánh thần; nhƣng ông giữ lại niềm tin, nghi lễ và khía cạnh thánh thần.54] Nhà tâm lý học Ailen E.Odogerti cho rằng niềm tin tôn giáo hƣớng đến các khách thể siêu nhiên, tồn tại ngoài không gian, thời gian và không thể đạt 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc bằng kinh nghiệm của con ngƣời. Niềm tin đó không phải thể hiện nhƣ kết quả của hoạt động nhận thức, mà là tiền đề, điểm khởi đầu của hoạt động này, nguồn gốc của tiền đề này là sự ban phát của Thƣợng đế. Gần đây cũng có nhiều nghiên cứu của nhà khoa học phƣơng Tây về ảnh hƣởng của việc đi lễ nhà thờ và niêm tin tôn giáo trong đời sống con ngƣời.
Các nghiên cứu nƣớc ngoài tập trung vào nghiên cứu những ảnh hƣởng của việc đi lễ nhà thờ đến đời sống của con ngƣời. Năm 2006, Hội Cao huyết áp Hoa kỳ (American Society of Hypertension) đã chứng minh rằng những ngƣời đi nhà thờ có huyết áp thấp hơn ngƣời không có niềm tin. Cũng vậy, năm 2004, các nhà nghiên cứu tại ĐH California, ở Los Angeles, chứng tỏ rằng các học sinh có liên quan các hoạt động tôn giáo có thể có sức khỏe tâm thần và tình cảm tốt hơn những ngƣời khác. Trong khi đó, năm 2006, các nhà nghiên cứu tại ĐH Texas thấy rằng càng thƣờng xuyên đi nhà thờ thì càng sống thọ.( Trích dẫn Theo bài viết “ Lợi ích của niềm tin tôn giáo”của tác giả Trầm Thiên trên trang web thegioivohinh.
Kết quả tƣơng tự đã đƣợc tƣờng trình trên báo American Journal of Public Health, họ đã nghiên cứu 2.000 ngƣời dân ở bang California trong 5 năm. Những ngƣời đi nhà thờ ít tử vong hơn 36% trong 50 năm so với những ngƣời không đi nhà thờ. Ngay cả những tham dự việc thờ phụng không thƣờng xuyên – ngụ ý niềm tin không mạnh – cũng vẫn thọ hơn những ngƣời không bao giờ tham dự việc thờ phƣợng. Năm 1990, báo American Journal of Psychiatry đ ã công bố kết quả nghiên cứu trong số những ngƣời có niềm tin tôn giáo bị nứt xƣơng hông thì ít bị trầm cảm hơn, mau xuất viện hơn và có thể bƣớc đi xa hơn so với những ngƣời không có niềm tin tôn giáo.
Không chỉ là xƣơng hông. Các khoa học gia phát hiện rằng những ngƣời có niềm tin tôn giáo bị ung thƣ vú, nghẽn động mạch vành và viêm khớp cũng phục hồi mau hơn những ngƣời không có niềm tin tôn giáo, trẻ em cũng ít bị viêm màng não. Cuộc nghiên 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.