Luận văn: Giới hạn, tạm đình chỉ quyền con người trong dịch Covid-19 ở Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Giới hạn quyền con người tạm đình chỉ quyền con người trong bối cảnh dịch bệnh covid 19 ở việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Giới Hạn Quyền Con Người Tạm Đình Chỉ Quyền Con Người Trong Bối Cảnh Dịch Bệnh Covid 19 Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục từ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI, TẠM ĐÌNH CHỈ QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái quát về giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 1.1.1. Khái niệm và nguyên tắc giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 1.1.2. Vị trí, vai trò của nguyên tắc giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 1.1.3. Các điều kiện giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 1.2. Pháp luật Việt Nam về giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 1.2.1. Các quy định pháp luật trước Hiến pháp năm 2013
• 1.2.2. Các quy định của Hiến pháp 2013
• 1.3. Pháp luật quốc tế về giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIỚI HẠN QUYỀN CON NGƯỜI, TẠM ĐÌNH CHỈ QUYỀN CON NGƯỜI QUA THỰC TIỄN DỊCH BỆNH COVID-19 Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÌ QUYỀN CON NGƯỜI
• 2.1. Bối cảnh và các chính sách, biện pháp phòng chống dịch Covid-19
• 2.1.1. Bối cảnh dịch Covid-19
• 2.1.2. Các chính sách, biện pháp phòng chống dịch Covid-19
• 2.2. Những điểm tích cực và hạn chế về bảo đảm nguyên tắc giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người trong các chính sách, biện pháp phòng, chống dịch Covid-19
• 2.2.1. Những điểm tích cực
• 2.2.2. Những điểm hạn chế
• 2.3. Một số giải pháp bảo đảm nguyên tắc giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận văn thạc sĩ luật Giới hạn quyền con người thời COVID

Trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với những thách thức chưa từng có từ dịch bệnh COVID-19, việc cân bằng giữa bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tôn trọng quyền con người trở thành một bài toán pháp lý phức tạp. Luận văn thạc sĩ luật học này đi sâu phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giới hạn quyền con người và tạm đình chỉ quyền con người tại Việt Nam. Vấn đề này không chỉ mang tính thời sự mà còn là cốt lõi trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền, nơi quyền lực nhà nước phải được giới hạn để bảo vệ các quyền và tự do cơ bản. Hiến pháp 2013 lần đầu tiên hiến định nguyên tắc hạn chế quyền, quy định rằng các quyền này chỉ có thể bị giới hạn bởi luật trong những trường hợp thật sự cần thiết. Tuy nhiên, khi đối mặt với một tình trạng khẩn cấp trên thực tế như đại dịch, các biện pháp được áp dụng như giãn cách xã hội, phong tỏa đã tác động sâu sắc đến quyền tự do đi lại, quyền riêng tư, và nhiều quyền công dân khác. Việc nghiên cứu này nhằm làm rõ liệu các chính sách phòng chống dịch có tuân thủ đúng các nguyên tắc hiến định và chuẩn mực quốc tế hay không. Phân tích này dựa trên nền tảng lý luận về quyền con người, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên như ICCPR, và hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm. Mục tiêu là đánh giá sự tương thích giữa các biện pháp thực tiễn và khung pháp lý, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người ngay cả trong những bối cảnh khủng hoảng, đảm bảo rằng mọi sự can thiệp vào quyền tự do của cá nhân đều phải dựa trên nguyên tắc cần thiết và nguyên tắc tương xứng.

1.1. Phân biệt khái niệm giới hạn và tạm đình chỉ quyền con người

Giới hạn quyền con người (limitation of rights) là việc pháp luật đặt ra những khuôn khổ, điều kiện nhất định đối với việc hưởng thụ một số quyền nhằm bảo vệ các lợi ích chính đáng khác. Đây là một cơ chế thường xuyên, được áp dụng ngay cả trong điều kiện bình thường để dung hòa lợi ích cá nhân và lợi ích chung. Ngược lại, tạm đình chỉ quyền con người (derogation of rights) là biện pháp đặc biệt, chỉ được áp dụng trong tình trạng khẩn cấp khi sự sống còn của quốc gia bị đe dọa. Việc đình chỉ mang tính tạm thời và chỉ áp dụng với một số quyền nhất định, không bao gồm các quyền tuyệt đối như quyền sống, quyền không bị tra tấn. Sự khác biệt căn bản này đòi hỏi cơ sở pháp lý và điều kiện áp dụng hoàn toàn khác nhau.

1.2. Tổng quan cơ sở pháp lý trong pháp luật Việt Nam và quốc tế

Pháp luật quốc tế, cụ thể là Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), quy định rõ các điều kiện để giới hạn và tạm đình chỉ quyền. Tại Việt Nam, Hiến pháp 2013 tại Khoản 2 Điều 14 là cơ sở pháp lý quan trọng nhất, quy định quyền chỉ bị hạn chế bởi luật vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự công cộng, đạo đức xã hội và sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, Hiến pháp chưa có quy định trực tiếp về việc tạm đình chỉ quyền con người trong tình trạng khẩn cấp, tạo ra một khoảng trống pháp lý khi đối mặt với các tình huống như dịch bệnh COVID-19. Các văn bản luật chuyên ngành như Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm cung cấp thẩm quyền cho các cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp chống dịch, nhưng cần được soi chiếu dưới lăng kính của nguyên tắc hiến định.

II. Thách thức pháp lý Cân bằng quyền con người và chống dịch

Cuộc chiến chống dịch bệnh COVID-19 tại Việt Nam đặt ra một thách thức pháp lý to lớn: làm thế nào để cân bằng giữa mục tiêu tối thượng là bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Mặc dù Chính phủ không chính thức ban bố tình trạng khẩn cấp theo quy định của pháp luật, nhiều biện pháp phòng chống dịch được áp dụng trên thực tế lại có mức độ tác động tương đương với các biện pháp trong tình trạng khẩn cấp. Các chỉ thị về giãn cách xã hội và phong tỏa đã hạn chế nghiêm ngặt quyền tự do đi lại, quyền hội họp. Việc truy vết, yêu cầu khai báo y tế điện tử làm dấy lên quan ngại về quyền riêng tư. Thách thức chính nằm ở việc xác định giới hạn của quyền lực nhà nước trong bối cảnh khủng hoảng. Liệu các biện pháp này có thực sự "cần thiết" và "tương xứng" như yêu cầu của Hiến pháp 2013 và luật pháp quốc tế? Việc thiếu một khung pháp lý rõ ràng và thống nhất về tình trạng khẩn cấp đã dẫn đến tình trạng áp dụng pháp luật không đồng đều giữa các địa phương, đôi khi gây ra những hệ lụy tiêu cực cho đời sống người dân và hoạt động kinh tế. Đây là một bài học quan trọng cho công tác lập pháp, đòi hỏi phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn về mặt pháp lý để ứng phó với các cuộc khủng hoảng trong tương lai, đảm bảo mọi hành động của chính quyền đều nằm trong khuôn khổ pháp luật và tôn trọng các giá trị cốt lõi của quyền con người.

2.1. Xung đột giữa an toàn cộng đồng và quyền tự do cá nhân

Mâu thuẫn cốt lõi phát sinh từ đại dịch là sự xung đột giữa lợi ích tập thể (sức khỏe, an toàn cộng đồng) và quyền tự do cá nhân. Các biện pháp như cách ly bắt buộc, hạn chế ra khỏi nhà, cấm kinh doanh một số mặt hàng... dù hiệu quả trong việc ngăn chặn lây lan nhưng lại trực tiếp can thiệp vào các quyền con người cơ bản. Việc tìm ra điểm cân bằng hợp lý, nơi các biện pháp hạn chế là tối thiểu cần thiết để đạt được mục tiêu y tế công cộng mà không xâm phạm quá mức vào bản chất của các quyền, là một bài toán vô cùng khó khăn. Thực tiễn cho thấy, đôi khi các quyết định hành chính được ban hành một cách vội vã đã không đánh giá đầy đủ tác động đa chiều, dẫn đến những phản ứng trái chiều trong xã hội.

2.2. Khoảng trống pháp lý về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam

Một trong những thách thức lớn nhất trong thực tiễn áp dụng pháp luật chống dịch là khoảng trống về một đạo luật khung quy định về tình trạng khẩn cấp. Mặc dù Hiến pháp có đề cập, Việt Nam vẫn chưa có một văn bản luật chi tiết hóa các điều kiện, thủ tục ban bố, các biện pháp được áp dụng và cơ chế giám sát khi đất nước lâm vào tình trạng này. Do đó, Chính phủ đã phải dựa vào Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm và ban hành các văn bản dưới luật (chỉ thị, công điện) để điều hành. Điều này dẫn đến tranh cãi về tính hợp hiến của một số biện pháp vốn chỉ nên được áp dụng khi có sự cho phép rõ ràng của luật, phù hợp với nguyên tắc "hạn chế quyền bằng luật" tại Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013.

III. Phương pháp áp dụng nguyên tắc giới hạn quyền con người

Để đảm bảo việc hạn chế quyền con người trong bối cảnh chống dịch không trở thành sự tùy tiện, cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc pháp lý được thừa nhận rộng rãi. Đây là những "giới hạn của giới hạn", có vai trò như một bộ lọc để kiểm tra tính hợp pháp và hợp hiến của các biện pháp can thiệp. Luận văn thạc sĩ luật học nhấn mạnh ba nguyên tắc cốt lõi: hợp pháp, cần thiết và tương xứng. Nguyên tắc hợp pháp đòi hỏi mọi hạn chế phải được quy định trong một văn bản luật do Quốc hội ban hành, chứ không phải các văn bản dưới luật. Điều này nhằm đảm bảo tính minh bạch, dân chủ và hạn chế sự lạm quyền của các cơ quan hành pháp. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong đại dịch cho thấy yêu cầu này đôi khi chưa được đáp ứng triệt để. Nguyên tắc cần thiết yêu cầu nhà nước phải chứng minh rằng không có biện pháp nào ít xâm phạm hơn mà vẫn có thể đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Biện pháp được chọn phải là giải pháp cuối cùng. Cuối cùng, nguyên tắc tương xứng đòi hỏi sự cân bằng giữa mức độ nghiêm trọng của mối đe dọa (dịch bệnh) và mức độ can thiệp vào quyền con người. Thiệt hại gây ra cho cá nhân bởi biện pháp hạn chế không được lớn hơn lợi ích mà biện pháp đó mang lại cho xã hội. Việc áp dụng đồng bộ các nguyên tắc này sẽ tạo ra một lá chắn pháp lý vững chắc bảo vệ quyền công dân trước sự can thiệp của nhà nước, ngay cả trong tình trạng khẩn cấp.

3.1. Nguyên tắc hợp pháp Mọi giới hạn phải được quy định bằng luật

Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 đã xác lập một tiêu chuẩn rõ ràng: quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế "theo quy định của luật". Điều này có nghĩa là chỉ Quốc hội, cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, mới có thẩm quyền ban hành các quy định làm giới hạn quyền. Việc sử dụng các văn bản hành chính như chỉ thị để áp đặt các biện pháp sâu rộng như giãn cách xã hội trên toàn quốc đã tạo ra những tranh luận pháp lý. Mặc dù các biện pháp này xuất phát từ nhu cầu cấp bách, nhưng về lâu dài, cần phải luật hóa các quy định về các biện pháp hạn chế quyền trong các tình huống khủng hoảng để đảm bảo tính thống nhất và hợp hiến.

3.2. Áp dụng nguyên tắc cần thiết và tương xứng trong thực tiễn

Nguyên tắc cần thiết và nguyên tắc tương xứng là hai công cụ quan trọng để đánh giá tính chính đáng của một biện pháp hạn chế quyền. Ví dụ, việc phong tỏa toàn bộ một thành phố lớn trong thời gian dài có thể không còn "cần thiết" và "tương xứng" khi đã có các giải pháp khác như xét nghiệm diện rộng, tiêm chủng và điều trị. Các nhà hoạch định chính sách cần liên tục đánh giá lại hiệu quả và tác động của các biện pháp, cân nhắc giữa lợi ích bảo vệ sức khỏe và thiệt hại về kinh tế, xã hội và các quyền tự do khác. Một nghiên cứu pháp lý kỹ lưỡng cần được thực hiện để lượng hóa các tác động này, giúp đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng và sự cân bằng hợp lý.

IV. Phân tích thực tiễn các biện pháp phòng chống COVID 19

Việc phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật trong giai đoạn chống dịch bệnh COVID-19 tại Việt Nam cho thấy sự quyết liệt và hiệu quả trong kiểm soát dịch bệnh, nhưng cũng bộc lộ những vấn đề pháp lý cần được xem xét. Các biện pháp phòng chống dịch như giãn cách xã hội theo Chỉ thị 16, phong tỏa các khu vực có nguy cơ cao, hạn chế đi lại giữa các địa phương đã trực tiếp hạn chế quyền con người, đặc biệt là quyền tự do đi lại. Bên cạnh đó, các quy định về cấm tụ tập đông người đã giới hạn quyền tự do hội họp, và việc áp dụng các ứng dụng khai báo y tế, truy vết tiếp xúc đã đặt ra những câu hỏi về bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân. Xét về mặt tích cực, các biện pháp này đã góp phần quan trọng giúp Việt Nam kiểm soát thành công nhiều đợt bùng phát dịch, bảo vệ tính mạng và sức khỏe của hàng triệu người dân, thể hiện rõ ưu tiên bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, việc triển khai các biện pháp này đôi khi thiếu nhất quán, một số địa phương ban hành các quy định "ngăn sông cấm chợ" cứng nhắc, gây khó khăn cho chuỗi cung ứng và đời sống người dân. Luận văn thạc sĩ luật học chỉ ra rằng, những hạn chế này chủ yếu được quy định trong các văn bản chỉ đạo của Chính phủ và chính quyền địa phương, thay vì một đạo luật thống nhất, dẫn đến những lo ngại về việc tuân thủ nguyên tắc "hạn chế quyền bằng luật" theo Hiến pháp 2013.

4.1. Đánh giá biện pháp hạn chế quyền tự do đi lại và cư trú

Lệnh giãn cách xã hội và phong tỏa là những biện pháp can thiệp mạnh mẽ nhất vào quyền tự do đi lại. Mặc dù đây được xem là biện pháp cần thiết để cắt đứt chuỗi lây nhiễm, việc áp dụng trên diện rộng và kéo dài đã gây ra những tác động kinh tế - xã hội sâu sắc. Nhiều người lao động bị mất việc làm, mắc kẹt xa nhà, và các hoạt động kinh doanh bị đình trệ. Việc đánh giá tính tương xứng của các biện pháp này đòi hỏi phải cân nhắc giữa số ca bệnh được ngăn chặn và những tổn thất mà xã hội phải gánh chịu. Về mặt pháp lý, cần có quy định rõ ràng trong luật về thẩm quyền, phạm vi và thời gian áp dụng các biện pháp này.

4.2. Vấn đề quyền riêng tư trong bối cảnh truy vết khai báo y tế

Để thực hiện truy vết F0, F1, các cơ quan chức năng đã thu thập một lượng lớn dữ liệu cá nhân thông qua các ứng dụng khai báo y tế điện tử và điều tra dịch tễ. Điều này đặt ra vấn đề về quyền riêng tư và bảo mật thông tin. Pháp luật Việt Nam cần có cơ chế chặt chẽ để đảm bảo rằng dữ liệu này chỉ được sử dụng cho mục đích phòng chống dịch, được ẩn danh hóa khi có thể, và phải bị xóa bỏ khi không còn cần thiết. Việc công khai danh tính, lịch trình di chuyển của người bệnh trên phương tiện thông tin đại chúng, mặc dù giúp cảnh báo cộng đồng, nhưng cũng có nguy cơ gây ra sự kỳ thị và xâm phạm đời tư cá nhân.

V. Hướng dẫn từ luật quốc tế về tạm đình chỉ quyền công dân

Khi một quốc gia đối mặt với một mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng đến sự tồn vong, so sánh pháp luật quốc tế cho thấy các công ước về quyền con người cho phép một cơ chế đặc biệt: tạm đình chỉ quyền con người. Điều 4 của Công ước ICCPR là quy định nền tảng về vấn đề này. Theo đó, một quốc gia chỉ có thể tạm đình chỉ một số nghĩa vụ của mình theo Công ước khi có một tình trạng khẩn cấp công cộng đe dọa đến sự sống của quốc gia và tình trạng đó đã được chính thức công bố. Việc viện dẫn cơ chế này đòi hỏi các điều kiện hết sức nghiêm ngặt. Các biện pháp được áp dụng phải hoàn toàn do yêu cầu của tình hình đòi hỏi, không được mâu thuẫn với các nghĩa vụ khác theo luật quốc tế, và không được phân biệt đối xử. Quan trọng hơn, luật pháp quốc tế xác định một danh sách các quyền "không thể bị đình chỉ" trong bất kỳ hoàn cảnh nào, bao gồm quyền sống, quyền không bị tra tấn, quyền không bị bắt làm nô lệ, và quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng, tôn giáo. Kinh nghiệm quốc tế là một bài học quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng một khung nghiên cứu pháp lý toàn diện về tình trạng khẩn cấp, đảm bảo rằng ngay cả trong khủng hoảng, nhà nước vẫn bị ràng buộc bởi các nguyên tắc pháp quyền và các chuẩn mực nhân quyền phổ quát.

5.1. Các điều kiện tuyên bố tình trạng khẩn cấp theo ICCPR

Để được phép tạm đình chỉ quyền con người, một quốc gia phải đáp ứng các điều kiện khắt khe của ICCPR. Mối đe dọa phải có thật, ảnh hưởng đến toàn bộ dân chúng và sự tồn vong của quốc gia. Phải có một tuyên bố chính thức về tình trạng khẩn cấp. Các biện pháp đình chỉ phải có giới hạn về thời gian, phạm vi địa lý và chỉ ở mức độ "thực sự cần thiết". Quốc gia đó cũng phải thông báo cho Tổng thư ký Liên Hợp Quốc về các quyền bị đình chỉ và lý do của việc đó. Những yêu cầu này nhằm ngăn chặn việc lạm dụng tình trạng khẩn cấp để đàn áp các quyền tự do cơ bản.

5.2. Các quyền tuyệt đối không thể bị tạm đình chỉ trong mọi tình huống

Một trong những trụ cột của luật nhân quyền quốc tế là sự tồn tại của các quyền tuyệt đối, hay còn gọi là các quyền không thể bị đình chỉ (non-derogable rights). Ngay cả trong chiến tranh hay đại dịch, không một chính phủ nào được phép vi phạm các quyền này. Danh sách này bao gồm: quyền sống (Điều 6 ICCPR), quyền không bị tra tấn hoặc đối xử tàn bạo, vô nhân đạo (Điều 7), quyền không bị bắt làm nô lệ (Điều 8), và quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo (Điều 18). Việc xác định rõ các quyền này là một sự bảo vệ tối cao cho phẩm giá con người trước quyền lực của nhà nước.

VI. Bài học và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Cuộc chiến chống dịch bệnh COVID-19 đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người. Bài học lớn nhất là sự cần thiết phải có một khung pháp lý rõ ràng, toàn diện và dự liệu trước cho các tình trạng khẩn cấp. Việc này không chỉ giúp chính quyền phản ứng nhanh chóng, hiệu quả và thống nhất mà còn đảm bảo rằng các biện pháp được áp dụng luôn nằm trong giới hạn của Hiến pháp và pháp luật. Từ thực tiễn áp dụng pháp luật vừa qua, luận văn thạc sĩ luật học đề xuất một số kiến nghị quan trọng. Trước hết, Quốc hội cần sớm nghiên cứu và ban hành Luật về Tình trạng khẩn cấp. Đạo luật này cần định nghĩa rõ các loại tình trạng khẩn cấp (bao gồm cả dịch bệnh), quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục công bố và chấm dứt tình trạng khẩn cấp. Quan trọng hơn, luật phải quy định cụ thể các biện pháp hạn chế quyền có thể được áp dụng, các quyền không bị ảnh hưởng, và cơ chế giám sát của Quốc hội, các cơ quan tư pháp và xã hội đối với việc thực thi quyền lực trong giai đoạn này. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực của các cơ chế bảo vệ hiến pháp, đảm bảo mọi văn bản quy phạm pháp luật, kể cả các văn bản ban hành trong khủng hoảng, đều được xem xét tính hợp hiến. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật này không chỉ để đối phó với các đại dịch trong tương lai mà còn là một bước tiến quan trọng trong việc xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

6.1. Kiến nghị xây dựng Luật về Tình trạng khẩn cấp tại Việt Nam

Để khắc phục khoảng trống pháp lý hiện nay, kiến nghị cấp thiết nhất là xây dựng và ban hành Luật về Tình trạng khẩn cấp. Luật này sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc, quy định chi tiết các vấn đề từ việc xác định mối đe dọa, thủ tục ban bố, cho đến việc giới hạn các biện pháp có thể áp dụng. Luật cần tuân thủ các nguyên tắc cần thiết và tương xứng, đồng thời tích hợp các chuẩn mực từ pháp luật quốc tế, đặc biệt là quy định về các quyền không thể bị đình chỉ. Điều này sẽ giúp tránh tình trạng "vừa làm vừa rút kinh nghiệm" và đảm bảo sự minh bạch, trách nhiệm giải trình của chính quyền.

6.2. Nâng cao cơ chế giám sát và bảo vệ quyền công dân hiệu quả

Song song với việc hoàn thiện luật pháp, cần nâng cao hiệu quả của các cơ chế giám sát quyền lực nhà nước. Vai trò giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp cần được phát huy mạnh mẽ hơn trong việc xem xét tính hợp pháp, hợp lý của các biện pháp hạn chế quyền. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi hơn để người dân, các tổ chức xã hội có thể khiếu nại, khởi kiện các quyết định hành chính mà họ cho là xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Một hệ thống tư pháp độc lập, công bằng là thiết chế cuối cùng và quan trọng nhất để bảo vệ quyền công dân trước mọi sự vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đại dịch Covid-19 bùng phát trên quy mô toàn cầu đã ghi nhận hơn 512 triệu ca nhiễm cùng hơn 6,12 triệu ca tử vong tại 228 quốc gia và vùng lãnh thổ tính đến tháng 4 năm 2022. Tại Việt Nam, đợt khủng hoảng y tế này đã gây thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 847.000 tỷ đồng, tương đương 37 tỷ USD và làm suy giảm khoảng 7% GDP trong giai đoạn 2020 - 2021. Đứng trước mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng của hơn 95 triệu người dân, Chính phủ Việt Nam đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp phòng chống dịch quyết liệt, từ truy vết, cách ly diện rộng đến giãn cách xã hội nghiêm ngặt.

Tuy nhiên, việc triển khai các biện pháp cấp bách đã tạo ra sự xung đột pháp lý sâu sắc giữa yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và việc bảo đảm các quyền tự do cơ bản của công dân. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ ranh giới pháp lý, tính hợp hiến và tính hợp pháp của các quyết định giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người trong bối cảnh tình trạng khẩn cấp về y tế. Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích sự tương thích giữa hệ thống chính sách phòng chống dịch tại Việt Nam giai đoạn 2020 - 2022 với Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 và các chuẩn mực quốc tế như Công ước ICCPR 1966.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện thể chế pháp trị, hướng tới tối ưu hóa 100% quy trình ban hành các biện pháp hạn chế quyền, giảm thiểu tối đa sự tùy tiện hành chính và xác lập mô hình cân bằng giữa an ninh y tế quốc gia và nhân quyền trong các cuộc khủng hoảng tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của ba trụ cột lý thuyết pháp lý căn bản:

Thứ nhất, Thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Chủ nghĩa Hiến pháp, nhấn mạnh nguyên tắc tối thượng của Hiến pháp trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo vệ quyền con người.

Thứ hai, Lý thuyết luật nhân quyền quốc tế dựa trên Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền năm 1948 (UDHR), Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR), Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa năm 1966 (ICESCR) và Các nguyên tắc Siracusa năm 1984. Khung lý thuyết này phân định rõ giữa "giới hạn quyền" (limitation of rights) và "tạm đình chỉ quyền" (derogation of rights). Theo Điều 4 ICCPR, có 7 quyền tuyệt đối không thể bị tạm đình chỉ trong bất kỳ hoàn cảnh nào, bao gồm quyền sống, quyền không bị tra tấn, quyền không bị bắt làm nô lệ, và quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng, tôn giáo.

Thứ ba, Học thuyết về tính tương xứng (Proportionality Principle), đòi hỏi mọi biện pháp hạn chế quyền phải vượt qua bài kiểm tra 4 giai đoạn: tính mục đích chính đáng, tính phù hợp, tính cần thiết và tính cân đối giữa lợi ích công cộng đạt được với thiệt hại quyền lợi của cá nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập nguồn dữ liệu toàn diện bao gồm 120 văn bản quy phạm pháp luật và văn bản chỉ đạo điều hành từ Trung ương đến địa phương ban hành trong giai đoạn 2020 - 2022, cùng 35 báo cáo thống kê kinh tế - xã hội chính thức.

Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các tâm điểm dịch bệnh điển hình tại Việt Nam như ổ dịch xã Sơn Lôi tỉnh Vĩnh Phúc (cách ly 11.000 người), làng Hạ Lôi thành phố Hà Nội (cách ly 13.000 người trong 28 ngày), và các đợt giãn cách quy mô lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh cùng 26 tỉnh thành phố lân cận.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp phân tích quy chuẩn và duy vật biện chứng là nhằm đối chiếu trực tiếp quy định của Hiến pháp Việt Nam năm 2013 với Hiến pháp của các quốc gia tiến bộ như Cộng hòa Nam Phi năm 1996, Cộng hòa Liên bang Đức năm 1949 và Liên bang Nga năm 1993. Cách tiếp cận này giúp đánh giá chính xác khoảng trống pháp lý của Việt Nam khi xử lý các tình huống khẩn cấp phi truyền thống. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt quá trình diễn biến của đại dịch từ tháng 1 năm 2020 đến tháng 4 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực tiễn phòng chống dịch Covid-19 tại Việt Nam đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

• Sự bất cập về hình thức văn bản giới hạn quyền: Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 khẳng định nguyên tắc quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế "theo quy định của luật" do Quốc hội ban hành. Tuy nhiên, trên thực tế, hơn 80% các biện pháp hạn chế quyền tự do đi lại, quyền tự do kinh doanh và quyền bí mật đời tư lại được ban hành dưới hình thức văn bản dưới luật như Chỉ thị số 15/CT-TTg, Chỉ thị số 16/CT-TTg, Chỉ thị số 19/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và hàng loạt công văn hành chính của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
• Xóa nhòa ranh giới giữa giới hạn quyền và tạm đình chỉ quyền: Chính phủ đã áp dụng các biện pháp có mức độ can thiệp tương đương với việc "tạm đình chỉ quyền" trong tình trạng khẩn cấp (như phong tỏa toàn xã hội 15 ngày, thiết lập chốt kiểm soát, phong tỏa các khu dân cư từ 11.000 đến 13.000 dân) nhưng lại dựa trên nền tảng pháp lý của việc "hạn chế quyền" thông thường mà chưa chính thức ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia theo quy định của Pháp lệnh về tình trạng khẩn cấp năm 2000.
• Tác động kinh tế - xã hội sâu sắc: Các chính sách hạn chế quyền đã dẫn tới sự đóng băng sản xuất, khiến thu ngân sách quốc gia năm 2020 - 2021 giảm khoảng 150.000 tỷ đồng, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh chịu thiệt hại khoảng 50% tổng mức tổn thất của cả nước (tương đương 12 tỷ USD); từ 60% đến 70% lao động ngành du lịch mất việc làm.
• Khoảng trống trong cơ chế bảo hiến và giám sát tư pháp: Việt Nam chưa trao quyền cho Tòa án phán quyết tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật dưới luật. Đồng thời, Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới chỉ tiến hành giải thích luật 5 lần kể từ năm 1959, tạo ra sự thiếu hụt công cụ tài phán để người dân khiếu kiện các văn bản hành chính xâm phạm quyền lợi hợp pháp.

          MỨC ĐỘ ẢNH HƯỞNG CỦA CHÍNH SÁCH CHỐNG DỊCH (2020 - 2021)

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng trên bắt nguồn từ sự thiếu vắng một đạo luật toàn diện về tình trạng khẩn cấp và việc chậm trễ thể chế hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013. Trong tình thế cấp bách đe dọa sinh mạng cộng đồng, bộ máy hành chính buộc phải sử dụng các công cụ chỉ đạo điều hành linh hoạt.

Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua Bảng ma trận đối sánh 4 bước kiểm tra tính tương xứng, phản ánh rõ sự chênh lệch giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thiệt hại quyền tự do cá nhân:

Tiêu chí kiểm tra	Quyền tự do đi lại (Chỉ thị 16)	Quyền tự do kinh doanh (Chỉ thị 15 & 16)	Quyền tiếp cận giáo dục (Đóng cửa trường)
Mục đích chính đáng	Ngăn ngừa lây nhiễm SARS-CoV-2	Kiểm soát tụ tập đông người	Bảo vệ trẻ em chưa tiêm chủng
Tính phù hợp	Đạt hiệu quả dập dịch nhanh	Đạt hiệu quả kiểm soát nguồn lây	Giảm thiểu ca mắc lứa tuổi học đường
Tính cần thiết	Cần thiết trong ngắn hạn (15 ngày)	Thiếu phân loại ngành thiết yếu	Kéo dài gây suy giảm chất lượng
Tính cân đối	Xâm phạm sâu nếu kéo dài >30 ngày	60% - 70% lao động mất việc làm	Bất bình đẳng thiết bị học trực tuyến

Khi so sánh với chuẩn mực quốc tế tại Điều 4 ICCPR và thực tiễn thi hành của các quốc gia như Cộng hòa Liên bang Đức, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn dịch tại Việt Nam đã mang lại hiệu quả y tế vượt trội nhưng bộc lộ hạn chế lớn về mặt kỹ thuật lập pháp và tính minh bạch pháp lý. Sự so sánh này khẳng định yêu cầu tất yếu phải chuẩn hóa quy trình giới hạn quyền bằng các đạo luật cụ thể thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo đảm quyền con người trong các tình trạng khẩn cấp:

• Xây dựng và ban hành Luật về Tình trạng khẩn cấp: Quốc hội cần sớm đưa dự án Luật Tình trạng khẩn cấp vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh giai đoạn 2024 - 2026 nhằm thay thế Pháp lệnh năm 2000. Đạo luật này cần quy định rõ thẩm quyền, trình tự ban bố tình trạng khẩn cấp y tế, danh mục 7 quyền tuyệt đối không thể bị tạm đình chỉ, và giới hạn tối đa thời gian áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính.
• Hoàn thiện cơ chế giải thích Hiến pháp và luật: Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần định kỳ ban hành các nghị quyết giải thích chính thức Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013, làm rõ nội hàm các khái niệm "trường hợp cần thiết" và "vì lý do sức khỏe của cộng đồng" trong lộ trình 2024 - 2025, bảo đảm chấm dứt tình trạng các cơ quan cấp dưới tự ý mở rộng khái niệm để ban hành văn bản hạn chế quyền.
• Thiết lập quy trình kiểm tra tính tương xứng bắt buộc: Chính phủ cần ban hành Nghị định quy định khung đánh giá tính tương xứng 4 bước áp dụng cho 100% các văn bản quy phạm pháp luật và văn bản điều hành có chứa quy định giới hạn quyền tự do của công dân, phấn đấu giảm 80% tình trạng áp dụng các biện pháp cực đoan tại cấp cơ sở.
• Mở rộng thẩm quyền phán quyết tư pháp đối với văn bản hành chính: Từng bước nghiên cứu trao thẩm quyền cho Tòa án trong việc xem xét tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật khi có khiếu kiện từ công dân trong giai đoạn 2025 - 2030, tạo cơ chế hữu hiệu bảo vệ quyền con người trước sự lạm quyền hành chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị thực tiễn và học thuật cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan Lập pháp và Cơ quan Quản lý Nhà nước: Đại biểu Quốc hội, cán bộ Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Y tế sử dụng kết quả nghiên cứu làm luận cứ khoa học để soạn thảo Luật Tình trạng khẩn cấp và rà soát tính hợp hiến của hệ thống văn bản dưới luật.
• Thẩm phán, Luật sư và Giới hành nghề Luật: Các luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý sử dụng học thuyết về tính tương xứng và khung chuẩn mực quốc tế ICCPR/ICESCR để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, doanh nghiệp trong các vụ việc hành chính khẩn cấp.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên ngành Luật: Giảng viên và học viên chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Quốc tế tại các cơ sở đào tạo luật sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuyên sâu về lý luận giới hạn quyền và tài phán hiến pháp.
• Các Tổ chức Xã hội và Tổ chức Phi chính phủ: Các tổ chức bảo vệ quyền con người và hiệp hội doanh nghiệp sử dụng khung đánh giá của luận văn để thực hiện phản biện xã hội, giám sát việc thực thi chính sách công và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp.

Câu hỏi thường gặp

Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 quy định điều kiện hạn chế quyền con người như thế nào?

Theo Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì 5 lý do: quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, và sức khỏe của cộng đồng. Điều này khẳng định chỉ Quốc hội mới có thẩm quyền hạn chế quyền bằng các văn bản Luật, loại trừ việc các cơ quan hành chính tùy tiện đặt ra rào cản bằng văn bản dưới luật.

Giới hạn quyền và tạm đình chỉ quyền con người khác nhau như thế nào trong luật quốc tế?

Giới hạn quyền (limitation) áp dụng trong điều kiện xã hội bình thường nhằm điều hòa xung đột lợi ích giữa các chủ thể, vạch ra ranh giới thụ hưởng quyền được quy định bởi luật. Ngược lại, tạm đình chỉ quyền (derogation) theo Điều 4 ICCPR là biện pháp đặc biệt tiêu cực nhất, chỉ được kích hoạt sau khi tuyên bố tình trạng khẩn cấp chính thức đe dọa sự sống còn của quốc gia, mang tính tạm thời và không được xâm phạm 7 quyền tuyệt đối.

Việc áp dụng Chỉ thị số 16/CT-TTg để cách ly xã hội toàn quốc 15 ngày có phù hợp với Hiến pháp không?

Chỉ thị số 16/CT-TTg là giải pháp hành chính khẩn cấp cần thiết và hiệu quả nhằm bảo vệ tính mạng nhân dân trước dịch bệnh bùng phát. Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật lập hiến, việc hạn chế quyền tự do đi lại của hơn 95 triệu dân thông qua một Chỉ thị của Thủ tướng là chưa hoàn toàn đồng nhất với yêu cầu "phải do luật định" tại Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013, cho thấy sự cấp thiết phải luật hóa quy trình này.

Những quyền con người nào không thể bị tạm đình chỉ ngay cả trong tình trạng khẩn cấp đại dịch?

Căn cứ Điều 4 Công ước ICCPR 1966, có 7 quyền tuyệt đối không thể bị tạm đình chỉ trong mọi hoàn cảnh: quyền sống (Điều 6), quyền không bị tra tấn hay đối xử tàn bạo (Điều 7), quyền không bị bắt làm nô lệ (Điều 8), quyền không bị bỏ tù vì nghĩa vụ hợp đồng (Điều 11), quyền không bị áp dụng hồi tố hình sự (Điều 15), quyền được công nhận tư cách thể nhân (Điều 16), và quyền tự do tư tưởng, tôn giáo (Điều 18).

Bài kiểm tra tính tương xứng (Proportionality Test) giữ vai trò gì khi ban hành các biện pháp khẩn cấp?

Bài kiểm tra tính tương xứng đóng vai trò là công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước, đòi hỏi cơ quan công quyền phải chứng minh biện pháp hạn chế quyền thỏa mãn đủ 4 yếu tố: mục đích hợp pháp, tính phù hợp để đạt mục tiêu y tế, tính cần thiết tối thiểu không có giải pháp thay thế ít xâm phạm hơn, và tính cân đối giữa lợi ích bảo vệ cộng đồng với thiệt hại của công dân.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý quốc tế về nguyên tắc giới hạn quyền và tạm đình chỉ quyền con người trong các tình trạng khẩn cấp y tế.
• Đánh giá khách quan thực tiễn chống dịch Covid-19 tại Việt Nam, ghi nhận thành quả bảo vệ tính mạng người dân nhưng chỉ rõ khoảng trống pháp lý khi sử dụng văn bản dưới luật để hạn chế quyền tự do.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng học thuyết về tính tương xứng và xác lập danh mục các quyền tuyệt đối không thể bị xâm phạm theo chuẩn mực Điều 4 ICCPR.
• Đề xuất lộ trình lập pháp cụ thể giai đoạn 2024 - 2026, trọng tâm là ban hành Luật về Tình trạng khẩn cấp và nâng cao vai trò giải thích Hiến pháp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
• Mở ra định hướng hoàn thiện cơ chế tài phán bảo hiến tại Tòa án nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững chắc, sẵn sàng ứng phó với mọi cuộc khủng hoảng trong tương lai.

Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Đàm Danh Liêm tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội để nắm bắt trọn vẹn các phân tích chuyên sâu và giải pháp pháp lý giá trị!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LY LUAN VA PHAP LUAT VE GIOI HAN QUYEN CON NGƯỜI, TAM DINH CHi QUYEN CON NGUOI 1. Khái quát về giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người 1. Khái niệm và nguyên tắc giới hạn quyền con người, tạm đình chỉ quyền con người Giới hạn quyền con người (limitation of rights) là quy định được ghi nhận trong một số điều ước quốc tế về quyền con người mà cho phép các quốc gia thành viên áp đặt một số điều kiện, giới hạn với việc thực hiện/hưởng thụ một số quyền con người nhất định. Hay nói một cách khác, các quyền con người được thực hiện trong một khuôn khô nhất định.

Trong xã hội pháp quyền và tự do, hầu hết các quyền đều có những giới hạn nhất định. Tuy vậy, không phải tất cả mọi quyền con đều có thê bị giới hạn. Một số quyền không thê bị giới hạn được gọi là các quyền tuyệt đối, theo ICCPR gồm quyền không bị tra tấn, đối xử tàn bạo, vô nhân đạo hay hạ nhục (Điều 7), quyền không bị bắt giữ làm nô lệ hay nô dịch (Điều 8), quyền không bị bỏ tủ chỉ vì lý do không hoàn thành nghĩa vụ theo hợp đồng (Điều 11), quyền không bị áp dụng hồi tố trong tô tụng hình sự (Điều 15), quyền được công nhận là thể nhân trước pháp luật (Điều 16) [1]. Các nguyên tắc của việc giới hạn quyền con người dựa trên e Nguyên tắc bảo vệ quyền con người Mục đích của giới hạn quyền con người cũng là để bảo vệ quyền con người.

Bởi lẽ “việc giới hạn và hạn chế quyên là những yêu cầu xuất phát từ thực tế cuộc sống mà đã được luật nhân quyền quốc tế ghi nhận, với mục đích chính là để ngăn ngừa sự tùy tiện của các nhà nước trong việc thực thi quyền con người, chứ không phải là đê cung câp công cụ cho các nhà nước vi phạm các quyền đó” [6]. Chính vì vậy, bảo vệ quyền con người là một trong nguyên tac trong tô chức, vận hành cơ chế giới hạn quyền con người. Nguyên tắc này được thể hiện ở chỗ: Thứ nhất, các thiết chế nhà nước có thâm quyền giới hạn quyền con người phải được tổ chức và hoạt động đảm bảo nguyên tắc phân quyền trong tổ chức kỹ thuật quyền lực nhà nước (ở Việt Nam là nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp trong việc thực hiện quyền lập pháp hành pháp và tư pháp). Thứ hai, nguyên tắc bảo vệ quyền con người trong cơ chế giới hạn quyền con người đòi hỏi cần minh định thâm quyền của các cơ quan, cá nhân đại diện cho quyền lực nhà nước.

Trong tiếng Pháp, “thẩm quyén” - competence, được hiểu là quyền của một cơ quan nhà nước, hành chính hay tư pháp, một quan chức hành chính hay tư pháp được làm một số việc, được quyết định và ra một số văn bản về một số vấn đề trong phạm vi được pháp luật cho phép. Như vậy, về mặt ngôn ngữ thuật ngữ “thâm quyền” trong ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Pháp có điểm tương đồng là đều được quan niệm là quyền xem xét, quyết định, giải quyết một vấn đề, hay vụ việc nào đó [15]. Thứ ba, nguyên tắc vận hành của cơ chế hạn chế đòi hỏi phải có cơ chế bảo vệ quyền con người. Ở Việt Nam thì cơ chế bảo vệ quyền con người bằng tòa án trước các vi phạm về giới hạn quyền con người còn rất mờ nhạt.

Nguy cơ xâm phạm đến quyền con người trong việc giới hạn quyền con người được thực hiện trước hết đến từ các các đạo luật và các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật. Thực tiễn Việt nam thời gian qua cho thấy đã xuất hiện đạo luật có dấu hiệu vi hiến trong việc giới hạn quyền con người (Điều 5, Thông tư 01/2016 của Bộ Công an quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, hình thức, nội dung kiểm tra, kiểm soát giao thông đường bộ của cảnh sát giao thông, lực lượng này có quyền trưng dụng các loại phương tiện giao thông, phương tiện liên lạc, các phương tiện, thiết bị kỹ thuật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Điều này có nghĩa, bất cứ loại phương tiện hay các thiết bị nói trên đều nằm trong diện có nguy cơ bị CSGT trưng dụng bất cứ lúc nào). Tuy nhiên, cơ chế để xử lý các văn bản quy phạm pháp luật như vậy không do Tòa án phán quyết mà bằng các cách như: cơ quan ban hành văn bản tự hủy bỏ, cơ quan cấp trên, quốc hội, Hội đồng nhân dân đình chỉ, hủy bỏ.

Thực tế cho thấy việc hủy bỏ các văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu vi hiến như trên là rất ít. e Nguyên tắc giới hạn quyền con người không được trái Hiến pháp và pháp luật (giới hạn quyền con người trên cơ sở luật định) Điều 29 của Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người 1948 đã tuyên bố: Trong việc thực thi các quyền và tự do, mọi người chỉ phải chịu những hạn chế do pháp luật quy định, nhằm mục tiêu bảo đảm sự thừa nhận và tôn trọng quyền, và quyền tự do của những người khác, cũng như nhăm thỏa mãn những đòi hỏi chính đáng về đạo đức, trật tự công cộng, và nền an sinh chung trong một xã hội dân chủ. Cụ thể hóa tư tưởng này, Hiến pháp năm 2013 ghi nhận: Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng (khoản 2, Điều 14). Quan điểm có tính chất chỉ đạo ở đây đó là việc giới hạn quyền con người không thê tùy tiện mà phải được hiến định và được luật hóa.

Hiến pháp 2013 của Việt Nam đã hiến định nguyên tắc này. Theo đó, không ai được tùy tiện cắt xén, hạn chế các quyền, ngoại trừ các trường hợp cần thiết nói trên do Luật định. Điêu này xác lập nguyên tắc quyên con người, quyên công dân chỉ 10 bị hạn chế băng Luật chứ không phải các văn bản dưới luật. Đây được coi là điểm sáng của Hiến pháp 2013 và kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng giới hạn quyền con người một cách tùy tiện nhất là trong bối cảnh Việt Nam hiện nay khi luật cần có các văn bản hướng dẫn dưới luật mới thi hành được.

Và thực tế ở Việt Nam cho thấy, một khi các đạo luật đang còn quá phụ thuộc vào sự chỉ tiết hóa của các văn bản dưới luật, không thể không cho phép các văn bản dưới luật hạn chế quyền [3]. e Nguyên tắc bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích chính đáng của cá nhân, công dân Nguyên tắc này hướng tới mục đích của giới hạn quyền con người nói chung và mục đích hướng tới của cơ chế giới hạn quyền con người là nhằm bảo vệ lợi ích của nhà nước, lợi ích của người khác theo đúng triết lý của hạn chế quyền nguyên tắc này là thừa nhận sự xung đột giữa quyền của người này với quyền của người khác cũng như với lợi ích chung của toàn xã hội. Đây là điều không thể tránh khỏi vì bảo vệ phạm vi tự do chính đáng của người này cũng chính là sự hạn chế tự do của người khác. Nguyên tắc này đảm bảo một không gian hợp lý để công dân “tự do” thực hiện quyền của mình, miễn là không lấn vào những phần bị nhà nước “hạn chế”.

Các quyền “tự do” không phải là tự do tuyệt đối. Ở thời đại ngày nay, mọi quốc gia giống nhau ở chỗ đều công nhận các quyền và tự do cơ bản và chỉ khác nhau ở phạm vi các quyên bị hạn chế và phương pháp đặt ra vùng bị hạn chế đó. Lợi ích nhà nước không xuất hiện trong Hiến pháp Việt Nam cũng rất hiếm trong Hiến pháp các nước trên thế giới trong khi quy định giới hạn quyền (Điều 51 Hiến pháp Trung Quốc: “Công dân nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa khi thực hiện quyền tự do và quyền lợi của mình không được xâm hại đến tự do và quyền lợi hợp pháp của Nhà nước, xã hội, tập thể và công dân khác”). Nhưng trong pháp luật Việt Nam lại rất hay được nhắc 11 đến.

Vấn đề quan trọng mà nguyên tắc này đòi hỏi đó chính là làm rõ thế nào là lợi ích nhà nước? Và mối quan hệ ưu tiến giữa lợi ích nhà nước và lợi ích của cá nhân? Giới hạn quyền con người khác với tạm đình chỉ quyền con người. Về nguyên tắc, các nghĩa vụ quốc gia trong việc thực hiện quyền con người mang tính liên tục; tuy nhiên, Điều 4 Công ước quốc tế vỀ các quyền dân sự, chính trị (ICCPR) quy định rằng, trong những bối cảnh khân cấp đe dọa sự sống còn của đất nước (state of emergency), các quốc gia có thể áp dụng những biện pháp tạm đình chỉ việc thực hiện các quyền con người (Derogation of rights) nêu trong Công ước này. Những quy định kế trên chính là sự tạm đình chỉ thực hiện một số quyền dân sự, chính trị trong một thời gian nhất định do bối cảnh khan cap của quốc gia, thông qua một số biện pháp cụ thể như: thiết quân luật (trên cả nước, ở một khu vực hay một địa phương); cam biểu tình, hội họp đông người; cấm hoặc hạn chế hoạt động của một SỐ CƠ quan thông tin đại chúng như truyền hình, phát thanh, báo.; cấm đi lại ra, vào một khu vực hoặc xuất, nhập cảnh (với một số cá nhân hay nhóm). Việc đình chỉ quyền con người mạng tính tạm thời như là giải pháp khả thi cuối cùng để giải quyết vấn đề đe dọa đến quốc gia, còn giới hạn quyền con người mang tính chất như là vạch ra ranh giới, phạm vi quyền được bảo vệ [2].

Việc tạm đình chỉ cũng có thể áp dụng đối với hầu hết các quyền con người (trừ các quyền tuyệt đối như đã nêu ở trên). Vi tri, vai tro của nguyên tac giới hạn quyền con ngwoi, tam đình chỉ quyền con người Trong một xã hội luôn luôn tồn tại rất nhiều môi quan hệ, chúng qua lại tác động lẫn nhau. Sự xuất hiện nhà nước, pháp luật là đề điều chỉnh những moi quan hé ay, định hướng cho xã hội phát triển theo một mục tiêu, trật tự phù hợp. Nhà nước đóng một vai trò quan trọng trong xã hội.

Không chỉ duy 12 trì trật tự xã hội nhà nước còn phải đảm bảo cho mỗi người được thụ hưởng, thực hiện quyền của mình. Đề dung hòa các mỗi quan hệ trong xã hội thì cần phải có sự hạn chế quyền này để không ảnh hưởng tới những quyền khác.