Giáo trình Xử lý tình huống trong Quản lý nhà nước - HV Báo chí & Tuyên truyền

Giáo trình về xử lý tình huống trong quản lý nhà nước, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Đề tài: Giáo Trình Xử Lý Tình Huống Trong Quản Lý Nhà Nước

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHẬP MÔN
• 1.1. Một số vấn đề chung về tình huống và xử lý tình huống trong quản lý nhà nước
• 1.1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.1.1. Quản lý nhà nước
• 1.1.1.2. Tình huống và tình huống trong quản lý nhà nước
• 1.1.2. Phân biệt tình huống với một số phạm trù khái niệm có liên quan
• 1.1.2.1. Tình hình
• 1.1.2.2. Tình trạng
• 1.1.2.3. Tình thế
• 1.1.3. Đặc điểm tình huống trong quản lý nhà nước
• 1.1.3.1. Tính cụ thể, thực tế
• 1.1.3.2. Tính ngẫu nhiên & tính quy luật của tình huống
• 1.1.3.3. Tính đa dạng, phức tạp của tình huống
• 1.1.3.4. Tính bất định của tình huống
• 1.1.3.5. Tính pha trộn
• 1.1.3.6. Tính lan toả của tình huống
• 1.1.4. Phân loại các tình huống trong quản lý nhà nước
• 1.1.4.1. Phân loại theo tính chất
• 1.1.4.2. Theo đối tượng tạo ra tình huống
• 1.1.4.3. Phân loại theo chức năng quản lý
• 1.1.4.4. Phân loại theo nội dung quản lý
• 1.2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN TẮC & PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Nguyên tắc xử lý tình huống trong quản lý nhà nước
• 2.1.1. Khái niệm
• 2.1.2. Yêu cầu đối với nguyên tắc xử lý tình huống trong quản lý nhà nước
• 2.1.3. Nội dung các nguyên tắc
• 2.1.3.1. Nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng

Tóm tắt

I. Toàn cảnh giáo trình xử lý tình huống trong quản lý nhà nước

Giáo trình xử lý tình huống trong quản lý nhà nước là một môn khoa học quan trọng, thuộc lĩnh vực khoa học quản lý nói chung và khoa học quản lý nhà nước nói riêng. Môn học này tập trung nghiên cứu các mối quan hệ quản lý phát sinh khi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết những sự kiện, biến cố không bình thường. Quá trình này được thực hiện dựa trên quan điểm, nguyên tắc, phương pháp và trình tự pháp lý nhằm tái lập trật tự, kỷ cương xã hội. Hoạt động quản lý nhà nước là một yêu cầu tất yếu khách quan để xã hội vận hành và phát triển. Đây là sự tác động của các chủ thể quản lý mang quyền lực nhà nước, chủ yếu thông qua công cụ là pháp luật, đến các đối tượng quản lý để thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại. Như Điều 12, Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung tháng 12/2001) đã xác định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật”. Do đó, việc hiểu rõ bản chất của tình huống và nắm vững quy trình xử lý là nền tảng để nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức, góp phần hoàn thiện tổ chức bộ máy nhà nước và hệ thống chính sách, pháp luật. Môn học này cung cấp cơ sở khoa học để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động công vụ, đảm bảo xã hội phát triển ổn định theo đúng định hướng đã đề ra.

1.1. Khái niệm cốt lõi về quản lý nhà nước và pháp luật

Quản lý nhà nước được định nghĩa là sự tác động của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật, tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại. Chủ thể của hoạt động này bao gồm các cơ quan Nhà nước và các tổ chức, cá nhân được Nhà nước trao quyền trong những trường hợp cụ thể. Mục tiêu chính là tác động vào hành vi của con người và các quá trình xã hội, định hướng chúng phát triển theo mục tiêu của Nhà nước. Pháp luật chính là phương tiện chủ yếu và quan trọng nhất để thực hiện quản lý. Hoạt động này không chỉ là công cụ của giai cấp thống trị mà còn là tổ chức quyền lực công, đại diện cho lợi ích chung của cộng đồng. Sự ra đời của nhà nước gắn liền với sự phát triển của xã hội, sự xuất hiện của chế độ tư hữu và giai cấp, đòi hỏi một thiết chế đặc biệt để duy trì trật tự và kỷ cương. Do đó, hoạt động quản lý của Nhà nước là một đòi hỏi tất yếu khách quan để xã hội có thể vận hành và phát triển một cách ổn định.

1.2. Định nghĩa tình huống trong hoạt động quản lý nhà nước

Theo Từ điển tiếng Việt năm 2008, tình huống được định nghĩa là “hoàn cảnh diễn biến, thường bất lợi, cần đối phó”. Trong bối cảnh quản lý nhà nước, tình huống là những sự kiện, vụ việc, hoàn cảnh có vấn đề bức xúc nảy sinh trong hoạt động quản lý, buộc nhà quản lý phải giải quyết kịp thời. Những vấn đề này thường chứa đựng mâu thuẫn, xuất hiện đột ngột, ngoài dự tính, đòi hỏi người quản lý phải có hành động ứng phó để đưa các hoạt động và quan hệ trở lại trạng thái ổn định. GS. Đỗ Hoàng Toàn xem biến đổi xã hội là tình huống trung tâm của quản lý, có thể diễn ra theo hướng tích cực hoặc tiêu cực. Các tình huống tiêu cực như tội phạm gia tăng, coi thường pháp luật, tham nhũng... đòi hỏi vai trò can thiệp đặc biệt quan trọng của Nhà nước nhằm bảo toàn và phát triển xã hội theo đúng định hướng. Đây là những “cái ngẫu nhiên” mà chủ thể quản lý không thể dự tính hết trong quá trình hoạch định.

II. Top 6 đặc điểm phức tạp của tình huống trong quản lý nhà nước

Các tình huống trong quản lý nhà nước không phải là những sự kiện đơn lẻ, dễ dàng nhận biết. Chúng mang trong mình nhiều đặc điểm phức tạp, đòi hỏi nhà quản lý phải có sự nhạy bén, tỉnh táo và minh mẫn để phân tích và đưa ra giải pháp phù hợp. Đặc điểm đầu tiên là tính cụ thể và thực tế; mỗi tình huống luôn gắn liền với một không gian, thời gian và bối cảnh cụ thể, chứa đựng những mâu thuẫn bức xúc cần giải quyết ngay. Thứ hai, tình huống vừa mang tính ngẫu nhiên, bất ngờ, vừa tuân theo quy luật phát triển của xã hội. Sự xuất hiện của chúng thường nghịch biến với sự vững mạnh của một tổ chức hay nhà nước. Thứ ba, tính đa dạng và phức tạp thể hiện ở việc chúng phản ánh nhiều loại mâu thuẫn khác nhau, từ vi phạm pháp luật đến biến đổi tự nhiên, khủng hoảng kinh tế. Thứ tư, tính bất định cao khiến diễn biến của tình huống phụ thuộc lớn vào cách xử lý của người quản lý. Thứ năm, tính pha trộn giữa cái đúng và cái sai, cái tốt và cái xấu khiến việc nhận định trở nên khó khăn. Cuối cùng, tính lan tỏa có thể khiến một vụ việc nhỏ ảnh hưởng đến cả cộng đồng thông qua dư luận xã hội, làm sai lệch thông tin. Việc nghiên cứu kỹ các đặc điểm này là bước đầu tiên để xử lý tình huống trong quản lý nhà nước một cách hiệu quả.

2.1. Tính ngẫu nhiên bất ngờ và tính quy luật của tình huống

Sự xuất hiện của tình huống trong quản lý nhà nước thường chứa đựng yếu tố ngẫu nhiên, đột xuất, nằm ngoài dự báo của chủ thể quản lý. Tuy nhiên, đằng sau sự ngẫu nhiên đó là tính quy luật của sự phát triển tự nhiên và xã hội. Nhà triết học Durkheim coi tình huống là “sự kiện xã hội”, một điều tất yếu. Quy luật này thể hiện ở chỗ, một nhà nước vững mạnh, có kỷ cương, đoàn kết sẽ hạn chế được sự xuất hiện của các tình huống phức tạp. Ngược lại, khi bộ máy quản lý yếu kém, xã hội bất ổn, các tình huống tiêu cực sẽ nảy sinh nhiều hơn. Do đó, sự xuất hiện của tình huống diễn ra theo quy luật “nghịch biến với sự phát triển của một tập thể, tổ chức, của Nhà nước”. Việc nhận thức được cả hai tính chất này giúp nhà quản lý không chỉ bị động đối phó mà còn có thể chủ động phòng ngừa, củng cố nền tảng quản lý để giảm thiểu rủi ro.

2.2. Tính đa dạng phức tạp và các loại mâu thuẫn nảy sinh

Tính đa dạng của tình huống quản lý thể hiện ở nhiều khía cạnh. Chúng có thể là hành vi vi phạm pháp luật, sự biến đổi bất thường của tự nhiên (bão lụt, dịch bệnh), khủng hoảng kinh tế - xã hội, hoặc những lệch lạc trong nhận thức và hành động của cả chủ thể và đối tượng quản lý. Mỗi tình huống chứa đựng nhiều nguyên nhân, duyên cớ và cả những ẩn số tiềm tàng. Sự phức tạp còn thể hiện ở các loại mâu thuẫn đan xen, có thể là mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể, giữa các nhóm xã hội, hoặc giữa người dân và chính quyền. Việc phân loại tình huống theo tính chất (giản đơn, phức tạp), theo đối tượng (đơn phương, song phương, đa phương), hay theo chức năng quản lý (kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra) giúp nhà quản lý có cái nhìn hệ thống, từ đó lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp và hiệu quả nhất.

2.3. Phân tích tính lan tỏa và hệ quả từ dư luận xã hội

Một trong những đặc điểm nguy hiểm của tình huống là tính lan tỏa. Một sự kiện, dù chỉ là “riêng lẻ” hay “cá biệt”, vẫn có khả năng ảnh hưởng gián tiếp hoặc trực tiếp đến cả một cộng đồng. Sự lan truyền này thường diễn ra nhanh chóng qua con đường dư luận xã hội. Thông tin về vụ việc có thể bị phản ánh một cách thiên lệch, méo mó theo kiểu “tam sao thất bản”, gây khó khăn cho việc thu thập dữ liệu khách quan. Hậu quả là nhà quản lý có thể đưa ra những quyết định quản lý sai lầm dựa trên thông tin không chính xác. Điều này đặt ra yêu cầu phải kiểm soát và định hướng thông tin một cách kịp thời, minh bạch để hạn chế những tác động tiêu cực, tập hợp sự đồng thuận của xã hội và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình giải quyết vấn đề. Hiểu rõ tính lan tỏa là chìa khóa để ngăn chặn khủng hoảng truyền thông và duy trì sự ổn định.

III. 6 nguyên tắc vàng trong xử lý tình huống quản lý nhà nước

Để hoạt động xử lý tình huống trong quản lý nhà nước đạt được hiệu lực, hiệu quả cao và tuân thủ đúng quy định, các chủ thể quản lý phải tuân thủ một hệ thống các nguyên tắc chỉ đạo. Đây là những quy tắc, tư tưởng và tiêu chuẩn hành vi cốt lõi, phản ánh các quy luật khách quan và mục tiêu của quản lý. Nguyên tắc quan trọng hàng đầu là đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, thể hiện qua đường lối, chủ trương và công tác cán bộ. Nguyên tắc thứ hai là đảm bảo tính dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Thứ ba, nguyên tắc tập trung dân chủ kết hợp hài hòa giữa tính thống nhất và sự chủ động của cấp dưới. Thứ tư, nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mọi hoạt động phải dựa trên cơ sở pháp luật. Thứ năm, nguyên tắc nhanh chóng, kịp thời yêu cầu phải phát hiện và xử lý vấn đề ngay lập tức để ngăn chặn hậu quả. Cuối cùng, nguyên tắc công khai, minh bạch giúp xây dựng niềm tin và ngăn chặn tiêu cực. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc này là nền tảng để mọi quyết định quản lý được đưa ra một cách đúng đắn, khách quan và hợp lòng dân.

3.1. Nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng và dân chủ

Trong hệ thống chính trị nhất nguyên của Việt Nam, nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam là yêu cầu tiên quyết. Đảng đề ra đường lối, chủ trương định hướng cho quá trình xử lý tình huống, đào tạo và giới thiệu cán bộ, công chức vào bộ máy nhà nước, đồng thời kiểm tra việc thực hiện các chủ trương đó. Song song, nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Điều này đòi hỏi phải tăng cường sự tham gia trực tiếp của người dân vào việc giải quyết các tình huống, nâng cao chất lượng dân chủ đại diện và tạo điều kiện để các tổ chức xã hội và nhân dân giám sát hoạt động của nhà nước. Sự kết hợp giữa lãnh đạo của Đảng và phát huy dân chủ tạo ra sức mạnh tổng hợp, đảm bảo các quyết sách vừa đúng đắn về chính trị, vừa phù hợp với ý chí, nguyện vọng của nhân dân.

3.2. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và tính kịp thời

Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa yêu cầu quá trình xử lý tình huống trong quản lý nhà nước phải tuyệt đối dựa trên cơ sở pháp luật. Mọi hành động của cơ quan nhà nước không được chủ quan, tùy tiện mà phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thẩm quyền, trình tự và thủ tục. Các quyết định quản lý được ban hành phải đúng luật. Đi cùng với pháp chế là nguyên tắc nhanh chóng, kịp thời. Do tình huống thường có tính chất bất thường và gây cản trở, việc phát hiện sớm, dự báo và xử lý nhanh chóng là cực kỳ quan trọng. Kịp thời phát hiện sẽ giúp chủ thể quản lý chủ động ngăn chặn các tác động xấu, bảo vệ lợi ích của nhà nước và quyền lợi hợp pháp của công dân, không để vấn đề leo thang, trở nên phức tạp hơn.

3.3. Yêu cầu về công khai và minh bạch trong xử lý vụ việc

Công khai, minh bạch là nguyên tắc thể hiện trách nhiệm giải trình của Nhà nước trước nhân dân. Công khai là việc cơ quan có thẩm quyền phải thông tin chính thức về nội dung sự việc, căn cứ pháp lý, trình tự, thời gian và kết quả giải quyết. Minh bạch đòi hỏi các thông tin này phải được cung cấp đầy đủ, chính xác, kịp thời và rõ ràng, đặc biệt là quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. Thực hiện tốt nguyên tắc này không chỉ giúp củng cố niềm tin của nhân dân vào Nhà nước mà còn ngăn chặn, đẩy lùi tệ quan liêu, tham nhũng, tùy tiện. Sự minh bạch tạo điều kiện cho người dân và xã hội tham gia giám sát, góp phần xây dựng một nền hành chính trong sạch, dân chủ và có trách nhiệm, nâng cao hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước.

IV. Hướng dẫn 5 phương pháp xử lý tình huống quản lý hiệu quả

Phương pháp xử lý tình huống trong quản lý nhà nước là tổng hợp các biện pháp, cách thức mà nhà quản lý sử dụng để giải quyết các vấn đề nảy sinh. Việc lựa chọn và kết hợp các phương pháp vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật. Tính khoa học đòi hỏi phải nắm vững đối tượng quản lý và vận dụng quy luật khách quan. Tính nghệ thuật thể hiện ở sự linh hoạt, sáng tạo trong thực tiễn. Có nhiều phương pháp cơ bản, trong đó phương pháp giáo dục, thuyết phục luôn được đặt lên hàng đầu, tác động vào nhận thức để con người tự giác hành động đúng. Phương pháp tổ chức sử dụng các quy chế, quy trình để đưa con người vào kỷ luật. Phương pháp kinh tế tác động thông qua lợi ích để điều chỉnh hành vi. Phương pháp hành chính sử dụng các quyết định quản lý mang tính bắt buộc để thiết lập trật tự. Ngoài ra, các phương pháp bổ trợ như dự báo, khảo sát, điều tra và nghiên cứu dư luận xã hội cũng đóng vai trò cực kỳ quan trọng, cung cấp thông tin đầu vào cho quá trình ra quyết định, giúp nâng cao tính chính xác và hiệu quả của công tác quản lý.

4.1. Các phương pháp cơ bản giáo dục tổ chức kinh tế

Hệ thống các phương pháp xử lý cơ bản bao gồm: Phương pháp giáo dục là cách tác động vào nhận thức và tình cảm để đối tượng phân biệt được đúng-sai, từ đó tự giác tuân thủ pháp luật. Phương pháp tổ chức tác động thông qua các mối quan hệ tổ chức, đưa con người vào khuôn khổ kỷ luật thông qua các quy chế, nội quy. Phương pháp kinh tế là cách tác động vào đối tượng quản lý thông qua các lợi ích vật chất, đặt họ vào điều kiện phải lựa chọn cách xử sự có lợi nhất. Cuối cùng, phương pháp hành chính sử dụng quyền lực nhà nước để tác động trực tiếp bằng các quyết định mang tính mệnh lệnh, bắt buộc thi hành. Theo quan điểm của Đảng và Nhà nước, phương pháp giáo dục là hàng đầu, phương pháp tổ chức là quan trọng, phương pháp kinh tế là cơ bản và phương pháp hành chính là cần thiết.

4.2. Kỹ thuật nâng cao dự báo khảo sát và điều tra thực tế

Dự báo là khoa học và nghệ thuật tiên đoán các sự việc tương lai dựa trên phân tích dữ liệu quá khứ và hiện tại. Trong quản lý, dự báo giúp nhà quản lý chủ động xây dựng phương án đối phó thay vì bị động. Phương pháp khảo sát và điều tra được sử dụng để thu thập thông tin, tư liệu thực tế, khách quan về một tình huống. Việc này có thể được tiến hành qua phỏng vấn trực tiếp hoặc dùng phiếu điều tra gián tiếp. Các phương pháp này cho phép thu thập nhiều thông tin đa chiều nhưng đòi hỏi phải có kế hoạch tỉ mỉ, đảm bảo độ tin cậy và độ giá trị của dữ liệu. Kết quả từ các kỹ thuật này là đầu vào quan trọng để phân tích nguyên nhân và lựa chọn giải pháp xử lý tình huống một cách khoa học và chính xác.

4.3. Vận dụng phương pháp nghiên cứu dư luận xã hội hiệu quả

Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề thời sự, có vai trò đặc biệt quan trọng trong quản lý nhà nước. Nghiên cứu dư luận xã hội có nhiều chức năng: chức năng đánh giá giúp hình thành thang giá trị xã hội; chức năng điều tiết các mối quan hệ xã hội, lên án cái xấu và cổ vũ cái tốt; chức năng giáo dục, tác động mạnh đến ý thức con người; chức năng giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, chống tham nhũng, quan liêu; chức năng tư vấn, phản biện, cung cấp các khuyến nghị sáng suốt. Việc nắm bắt và phân tích dư luận xã hội giúp nhà quản lý hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng của người dân, từ đó đưa ra các quyết định quản lý phù hợp, tạo sự đồng thuận và nâng cao hiệu quả giải quyết tình huống.

V. Quy trình 3 bước xử lý tình huống trong quản lý nhà nước

Quy trình xử lý tình huống trong quản lý nhà nước là trình tự các bước, các hoạt động có mối liên hệ hữu cơ với nhau, được các chủ thể có thẩm quyền tiến hành theo quy định của pháp luật. Một quy trình chuẩn mực và khoa học là yếu tố quyết định đến sự thành công của toàn bộ hoạt động giải quyết vấn đề. Quy trình này không cứng nhắc cho mọi trường hợp mà có sự linh hoạt tùy thuộc vào nội dung và tính chất của tình huống. Tuy nhiên, về cơ bản, nó bao gồm ba giai đoạn chính. Giai đoạn đầu tiên là nắm bắt tình hình, phân tích nguyên nhân và dự báo diễn biến. Giai đoạn thứ hai là xây dựng và lựa chọn phương án giải quyết tối ưu nhất. Giai đoạn cuối cùng và quan trọng nhất là đưa ra quyết định xử lý và tổ chức thực hiện quyết định đó một cách nghiêm túc. Việc tuân thủ đúng quy trình giúp đảm bảo tính khách quan, hợp pháp và hiệu quả, tránh được những sai lầm đáng tiếc và hạn chế tối đa các thiệt hại có thể xảy ra.

5.1. Giai đoạn 1 Nắm bắt tình hình và phân tích nguyên nhân

Đây là giai đoạn khởi đầu, có tính chất bản lề. Chủ thể quản lý phải thu thập thông tin đầy đủ, chính xác để xác định đúng nội dung, đối tượng và tính chất pháp lý của tình huống. Trên cơ sở đó, cần phân tích sâu sắc các nguyên nhân gây ra tình huống, bao gồm nguyên nhân khách quan và chủ quan, nguyên nhân bên trong và bên ngoài, nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp. Việc xác định đúng nguyên nhân và nhận dạng chính xác các mâu thuẫn (đối kháng hay không đối kháng) là căn cứ để định ra phương châm chỉ đạo và phương thức giải quyết. Đồng thời, ở giai đoạn này, nhà quản lý phải tiến hành dự báo các xu hướng vận động, phát triển của tình huống để có thể chủ động trong các bước tiếp theo.

5.2. Giai đoạn 2 Lựa chọn phương án giải quyết và cơ sở pháp lý

Sau khi đã phân tích kỹ lưỡng, nhà quản lý cần xây dựng các phương án giải quyết khả thi. Mỗi phương án phải tính toán đến các yếu tố như lực lượng tham gia (quần chúng, công an, quân đội), phương tiện hỗ trợ (truyền thông, báo chí), và phương thức thực hiện (thuyết phục, cưỡng chế, hay kết hợp). Yêu cầu cơ bản là phải chọn ra phương án tối ưu, mang lại hiệu quả cao nhất với chi phí thấp nhất. Một nội dung cực kỳ quan trọng trong giai đoạn này là lựa chọn quy phạm pháp luật phù hợp làm cơ sở pháp lý cho quyết định xử lý. Việc này đòi hỏi phải phân tích kỹ hệ thống pháp luật, giải quyết các trường hợp xung đột pháp luật (nếu có) hoặc áp dụng pháp luật tương tự trong trường hợp có “lỗ hổng” pháp luật.

5.3. Giai đoạn 3 Ban hành và tổ chức thực hiện quyết định xử lý

Đây là giai đoạn hiện thực hóa phương án đã chọn. Chủ thể có thẩm quyền sẽ ban hành quyết định xử lý tình huống. Quyết định này phải đảm bảo tính hợp pháp và hợp lý cả về nội dung và hình thức, thể hiện rõ quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. Về bản chất, đây là quá trình chuyển hóa các quy định chung của pháp luật thành các mệnh lệnh cụ thể, cá biệt áp dụng cho một tình huống thực tế. Sau khi ban hành, cần tổ chức thực hiện quyết định một cách nghiêm túc, có sự giám sát, kiểm tra chặt chẽ để đảm bảo quyết định được thi hành trên thực tế, qua đó giải quyết dứt điểm tình huống, lập lại trật tự và ổn định xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Xử lý tình huống trong quản lý nhà nước là tài liệu học tập và nghiên cứu do Khoa Nhà nước và Pháp luật thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền biên soạn và xuất bản lưu hành nội bộ năm 2014 (Mã tài liệu: 90100260). Trong chương trình đào tạo chuyên ngành Khoa học Quản lý và Quản lý Nhà nước bậc đại học và sau đại học, tài liệu này đóng vai trò là học phần nghiệp vụ chuyên sâu, cung cấp cơ sở lý luận và các thao tác kỹ thuật hành chính trong việc ứng phó với các biến cố thực tiễn.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học hệ thống tri thức chuẩn xác về bản chất của các hiện tượng bất thường nảy sinh trong đời sống xã hội; nắm vững các nguyên tắc chính trị - pháp lý; thành thạo các phương pháp nghiệp vụ (dự báo, điều tra, nghiên cứu dư luận xã hội); và làm chủ quy trình ba giai đoạn trong giải quyết tình huống hành chính theo đúng quy định pháp luật.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế logic từ phương diện nhập môn lý thuyết đến hệ thống công cụ phương pháp và quy trình tác nghiệp thực tế. Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp chặt chẽ giữa khoa học pháp lý, xã hội học quản lý và khoa học hành chính. Điểm đặc sắc của tài liệu là tính chuẩn mực về thể thức pháp lý, gắn việc nhận dạng các mâu thuẫn xã hội với cơ chế áp dụng pháp luật thực định tại Việt Nam (như việc dẫn chiếu Điều 12 Hiến pháp năm 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2001, các luật chuyên ngành cùng các quan điểm xã hội học kinh điển).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ vào dữ liệu văn bản, nội dung giáo trình được cấu trúc qua các phần và chương trọng tâm:

• Chương 1: Nhập môn

  • Một số vấn đề chung: Nguồn gốc và bản chất quản lý nhà nước; khái niệm tình huống theo Từ điển tiếng Việt (2008) và quan điểm của GS. Đỗ Hoàng Toàn (Giáo trình Quản lý xã hội, NXB Khoa học & Kỹ thuật) về ba trạng thái quản lý: phát triển xã hội, biến đổi xã hội và tăng trưởng xã hội (trong đó biến đổi xã hội là trung tâm). Phân định ranh giới giữa tình huống với các khái niệm liên quan gồm tình hình, tình trạng, tình thế.
  • Đặc điểm của tình huống trong quản lý nhà nước: Tính cụ thể - thực tế; tính ngẫu nhiên và tính quy luật; tính đa dạng - phức tạp; tính bất định; tính pha trộn (giữa có lý và phi lý, thiện và ác); tính lan toả trong dư luận xã hội.
  • Phân loại tình huống: Theo tính chất (giản đơn, phức tạp); theo đối tượng tạo ra tình huống (đơn phương, song phương, đa phương); theo chức năng quản lý (kế hoạch, tổ chức nhân sự, chỉ đạo, kiểm tra - đánh giá); theo nội dung quản lý (Luật Giáo dục, Luật Đất đai, Luật Kinh tế).
  • Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Quan hệ quản lý phát sinh khi cơ quan có thẩm quyền xử lý các sự kiện bất thường; phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

• Chương 2: Nguyên tắc & Phương pháp xử lý tình huống trong quản lý nhà nước

  • Hệ thống 6 nguyên tắc cơ bản: Đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; Dân chủ xã hội chủ nghĩa; Tập trung dân chủ; Pháp chế xã hội chủ nghĩa; Nhanh chóng, kịp thời; Công khai, minh bạch.
  • Hệ phương pháp xử lý cơ bản: Phương pháp giáo dục (thuyết phục, đặt lên hàng đầu); phương pháp tổ chức (đưa vào khuôn khổ kỷ cương); phương pháp kinh tế (tác động qua lợi ích); phương pháp hành chính (quyết định bắt buộc mang quyền lực nhà nước).
  • Các phương pháp bổ trợ chuyên sâu:
    • Phương pháp dự báo (định tính, định lượng; các kỹ thuật: ngoại suy, chuyên gia, mô hình hoá kinh tế lượng; gắn với thực tiễn các cơ quan dự báo tại Việt Nam như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, CIEM, Viện Chiến lược phát triển, Tổng cục Thống kê, EVN, TKV).
    • Phương pháp quan sát và thực nghiệm (ba cấp độ quan sát: mô tả, phân tích, hệ thống; can thiệp thực nghiệm).
    • Phương pháp khảo sát và điều tra (điều tra trực tiếp qua phỏng vấn/tọa đàm; điều tra gián tiếp qua phiếu điều tra với 3 dạng câu hỏi: mở, đóng, kết hợp; phân biệt rõ với khảo cứu tài liệu và trưng cầu chuyên gia).
    • Phương pháp nghiên cứu dư luận xã hội (khai thác 6 chức năng: đánh giá, điều tiết, giáo dục, giám sát, tư vấn/phản biện, giải toả tâm lý xã hội).

• Chương 3: Quy trình xử lý và các yếu tố ảnh hưởng tới quy trình xử lý tình huống trong quản lý nhà nước

  • Yêu cầu và đặc điểm quy trình: Mang tính quyền lực nhà nước, do pháp luật quy định cả về quy phạm nội dung lẫn quy phạm hình thức/thủ tục.
  • Quy trình xử lý chuẩn 3 giai đoạn:
    • Giai đoạn 1: Nắm tình hình, phân tích nguyên nhân (khách quan - chủ quan, bên trong - bên ngoài, trực tiếp - gián tiếp), nhận dạng mâu thuẫn (đối kháng - không đối kháng, nội bộ nhân dân - nội bộ cơ quan) và dự báo xu hướng vận động.
    • Giai đoạn 2: Lựa chọn phương án giải quyết (kết hợp các lực lượng, truyền thông đại chúng) và xác định căn cứ pháp lý (giải quyết các trạng thái: có quy phạm trực tiếp, xung đột pháp luật nội, xung đột pháp luật ngoại, hoặc thiếu pháp luật phải áp dụng pháp luật tương tự).
    • Giai đoạn 3: Đưa ra quyết định xử lý tình huống (cá thể hóa quy phạm chung thành quy định cá biệt, bảo đảm tính hợp pháp và hợp lý).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức dựa trên các nền tảng lý thuyết:

• Lý thuyết nguồn gốc nhà nước và đấu tranh giai cấp: Tiếp cận từ sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thuỷ, phân hóa giai cấp và sự xuất hiện thiết chế công quyền nhằm duy trì trật tự xã hội.
• Học thuyết xã hội học kinh điển: Vận dụng lý thuyết sự kiện xã hội của Émile Durkheim, học thuyết tiến hoá xã hội của Auguste Comte (1798–1857) và Herbert Spencer (1820–1883) để giải thích sự thích nghi của xã hội trước các biến đổi môi trường vĩnh cửu và tất yếu.
• Lý thuyết biến đổi xã hội trong khoa học quản lý: Ứng dụng định nghĩa và phân loại của GS. Đỗ Hoàng Toàn về ngưỡng phát triển và các trạng thái bất thường tích cực/tiêu cực của xã hội.
• Khung pháp lý xã hội chủ nghĩa: Dựa trên Hiến pháp 1992 (sửa đổi, bổ sung 2001) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh các lĩnh vực kinh tế, đất đai, giáo dục.

Kỹ năng phát triển

Nghiên cứu giáo trình hỗ trợ người học hình thành các nhóm kỹ năng:

• Kỹ năng phân tích và nhận diện: Phân loại nguyên nhân đa tầng (chủ quan/khách quan, trực tiếp/gián tiếp) và xác định đúng tính chất xung đột, mâu thuẫn nội bộ.
• Kỹ năng điều tra và xử lý dữ liệu: Thiết kế bảng hỏi điều tra xã hội học (cấu trúc mở đầu, nội dung, kết thúc); vận dụng kỹ thuật phỏng vấn, thu thập và đo lường thông tin dư luận xã hội.
• Kỹ năng dự báo và mô hình hoá: Áp dụng phương pháp ngoại suy chuỗi thời gian, lấy ý kiến chuyên gia và phân tích các chỉ số kinh tế - xã hội phục vụ ra quyết định.
• Kỹ năng áp dụng pháp luật và ban hành quyết định hành chính: Kỹ năng xử lý xung đột quy phạm pháp luật nội - ngoại, kỹ thuật vận dụng quy phạm tương tự khi có lỗ hổng pháp luật, và soạn thảo quyết định cá biệt bảo đảm tính pháp lý.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết thể chế với phương pháp phân tích tình huống thực tiễn (case study). Trong quá trình giảng dạy, giảng viên sử dụng các sự kiện bất thường nảy sinh trong đời sống xã hội (như vi phạm pháp luật, khủng hoảng kinh tế, thiên tai, biểu hiện tiêu cực của cán bộ công chức) làm bài tập mẫu để người học tiến hành mổ xẻ nguyên nhân và xác định mâu thuẫn.

Các bài tập thực hành được thiết kế tập trung vào:

• Thực hành xây dựng phiếu điều tra xã hội học phục vụ giải quyết tình huống tại cơ sở, phân loại hệ thống câu hỏi đóng, mở và câu hỏi kết hợp.
• Diễn tập mô phỏng quy trình ba giai đoạn: từ khâu tiếp nhận thông tin hiện trường, đánh giá mức độ lan toả qua dư luận xã hội, đến khâu tra cứu lựa chọn điều luật tương ứng.
• Bài tập xử lý xung đột pháp luật: xử lý các trường hợp văn bản ban hành trước có hiệu lực cao hơn nhưng bất cập so với văn bản ban hành sau, hoặc giải quyết xung đột pháp luật có yếu tố nước ngoài.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập căn cứ vào khả năng lập luận logic, mức độ chính xác trong việc viện dẫn căn cứ pháp lý, tính khả thi của các phương án được lựa chọn và năng lực bảo vệ phương án xử lý trước các phản biện khoa học. Người học cần tự nghiên cứu tài liệu thông qua việc đối chiếu các bước quy trình trong giáo trình với các văn bản pháp luật hiện hành và các báo cáo tình hình kinh tế - xã hội định kỳ.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính hệ thống hoá cao về mặt phân loại: Tài liệu cung cấp các tiêu chí phân loại toàn diện cho khái niệm "tình huống trong quản lý nhà nước", phân định rõ ràng với các phạm trù dễ nhầm lẫn như "tình hình", "tình trạng" và "tình thế".
• Tích hợp các phương pháp nghiên cứu liên ngành: Không chỉ dừng lại ở các biện pháp hành chính thuần túy, giáo trình đưa vào các phương pháp nghiên cứu định lượng, mô hình kinh tế lượng, kỹ thuật điều tra xã hội học thực địa và 6 chức năng hoàn chỉnh của dư luận xã hội trong quản lý công.
• Phản ánh thực tiễn tổ chức bộ máy quản lý tại Việt Nam: Tài liệu cập nhật dữ liệu về hệ thống các cơ quan dự báo chuyên trách như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), Viện Chiến lược phát triển, Tổng cục Thống kê và các tập đoàn nhà nước (EVN, TKV).
• Giải quyết các bài toán hóc búa về áp dụng pháp luật: Giáo trình đưa ra hướng xử lý trực diện đối với các thách thức pháp lý thực tế: xung đột pháp luật nội, xung đột pháp luật ngoại, và cơ chế áp dụng pháp luật tương tự khi hệ thống pháp luật xuất hiện khoảng trống/lỗ hổng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Phù hợp trực tiếp cho sinh viên từ năm thứ ba và năm thứ tư các ngành Quản lý Nhà nước, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Chính trị học, Luật học, Báo chí và Truyền thông tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng các cơ sở đào tạo hành chính - luật trên cả nước.
• Học viên sau đại học: Dùng làm tài liệu tham khảo cho học viên cao học chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công khi nghiên cứu về phương pháp giải quyết khủng hoảng và xung đột xã hội.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Triết học Mác - Lênin, Luật Hành chính Việt Nam, Khoa học Quản lý đại cương.
• Giảng viên và cán bộ thực tiễn: Giảng viên sử dụng làm khung giáo trình chuẩn để biên soạn đề cương bài giảng và kịch bản tình huống; cán bộ, công chức, viên chức trong bộ máy hành chính nhà nước sử dụng làm tài liệu tra cứu nghiệp vụ khi thực thi công vụ và ban hành quyết định hành chính.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên, học viên cao học khối ngành Hành chính, Luật, Quản lý công, đồng thời là tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho cán bộ, công chức làm việc tại các cơ quan nhà nước các cấp.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Cần nắm vững kiến thức về Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Triết học Mác - Lênin, Luật Hành chính và các nguyên lý quản trị - quản lý cơ bản để tiếp thu tốt các khái niệm và quy trình pháp lý.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu kỹ năng xử lý tình huống thông thường là gì?

Giáo trình gắn việc xử lý tình huống với bản chất quyền lực nhà nước và hệ thống pháp chế xã hội chủ nghĩa, đi sâu vào kỹ thuật lập luận pháp lý (giải quyết xung đột luật, áp dụng luật tương tự) và tích hợp các phương pháp xã hội học chuyên sâu (dự báo mô hình, điều tra dư luận xã hội).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên học tuần tự theo 3 chương: nắm chắc khái niệm/phân loại ở Chương 1; đối chiếu 6 nguyên tắc và 4 nhóm phương pháp ở Chương 2; sau đó vận dụng quy trình 3 giai đoạn ở Chương 3 vào việc giải quyết các vụ việc thực tế được ghi nhận trên các văn bản quy phạm pháp luật hoặc báo chí chính thống.

5. Những tài liệu bổ trợ nào được dẫn chiếu trực tiếp để đọc kèm giáo trình?

Các tài liệu được dẫn chiếu gồm: Giáo trình Quản lý xã hội (GS. Đỗ Hoàng Toàn, NXB Khoa học & Kỹ thuật), Từ điển tiếng Việt thông dụng (Như Ý, NXB Giáo dục), các văn bản Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001), Luật Đất đai, Luật Giáo dục và các báo cáo thống kê, dự báo kinh tế - xã hội của Tổng cục Thống kê và Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

---

Kết luận

Giáo trình Xử lý tình huống trong quản lý nhà nước (Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2014) là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa hệ thống lý thuyết về tình huống hành chính, nguyên tắc chính trị - pháp lý và quy trình ra quyết định của các chủ thể mang quyền lực công. Lộ trình học tập đề xuất cho người học là đi từ việc nhận thức bản chất mâu thuẫn xã hội (Chương 1), trang bị hệ thống phương pháp luận và công cụ dự báo/điều tra (Chương 2), đến việc thực hành thuần thục quy trình ba giai đoạn xử lý tình huống theo luật định (Chương 3). Nguồn tài liệu này đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho công tác đào tạo và nghiên cứu quản lý hành chính nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

90100260 HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYẾN TRUYÉN KHOA NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT GIÁO TRÌNH XU LY TINH HUONG TRONG QUAN LY NHA NUOC (Lưu hành nội bộ) Hà Nội - 2014 Chương Í NHẬP MÔN A. MOT SO VAN DE CHUNG VE TINH HUONG VÀ XỬ LÝ TINH HUONG TRONG QUAN LY NHA NUOC I. Cac khai niệm cơ bản 1. Quản lý nhà nước Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, khi xã hội chưa phân chia thành giai cấp, chưa có sự đối lập về lợi ích kinh tế giữa các tập đoàn người thì những quy tắc xử sự chung của toàn xã hội, mà hình thức biểu hiện của nó là.

các phong tục tập quán, các quy tắc lễ nghỉ tôn giáo được thực hiện bằng sự | tự giác của mỗi con người trong xã hội và bằng uy tín của các thủ lĩnh, của các lãnh tụ trong cộng đồng. Sau khi chế độ cộng sản nguyên thuỷ bị tan rã, xã hội loài người phân chia thành giai cấp, bắt đầu xuất hiện sự dối lập về lợi ích kinh tế giữa các nhóm, các tập đoàn người, thì sự tranh đấu giữa họ với nhau ngày càng trở nên gay gắt. Trong điều kiện đó, để giữ cho xã hội trong vòng kỷ cương nhất định, giai cấp thống trị năm trong tay những lực lượng sản xuất chủ yếu, những công cụ bạo lực lớn (quán đội, toà án, nhà fù.) — Các yếu tố chủ yếu tạo ra quyền lực xã hội - tìm cách tổ chức nên một thiết chế đặc biệt với những cộng cụ đặc biệt - thiết chế Nhà nước và Nhà nước bắt đầu xuất hiện. Như vậy, Nhà nước chỉ ra đời khi sản xuất và văn mỉnh xã hội phải phát triển đạt đến một trình độ nhất định, cùng với sự phát triển đó là sự xuất hiện của cải dư thừa, chế độ tư hữu và sự xuất hiện giai cấp trong xã hội.

nước ra đời không chỉ là để thống trị giai cấp, mà còn là tổ chức công quyền thống nhất quản lý toàn xã hội hoặc đến các đối tượng có liên quan đến xã hội, nhằm mục đích sắp xếp, tô chức, bảo toàn, hoàn thiện và phát triển chúng theo định hướng nhất định và góp phần phát triển xã hội. Như vậy, Nhà nước không chỉ là công cụ trong tay giai cấp thống trị mà còn là tổ chức quyên lực công đại diện cho lợi ích chung của cộng đông xã hội. Để xã hội vận hành và phát triển, hoạt động quản lý của Nhà nước là một đòi hỏi tất yếu khách quan. Quản jÿ nhà nước là sự tác động của chủ thé mang quyên lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật tới các đỗi tượng quan ly nhém thực hiện các chức năng đổi nội và đôi ngoại của Nhà nước.

Pháp luật là phương tiện chủ yếu để quản lý nhà nước. Điều 12, Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bồ sung tháng 12/2001) xác định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật. Bằng pháp luật, Nhà nước có thể trao quyền cho các tổ chức hoặc cá nhân (rong những trường hợp nhất định) đễ họ thay mặt Nhà nước tiến hành các hoạt động quản lý nhà nước. Như vậy, chủ thể quản lý nhà nước là các cơ quan Nhà nước và các tổ chức, cá nhân được Nhà nước trao quyền (ong những trường hợp luật định) để tiễn hành hoạt động quản lý nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhằm tác động vào hành vi của con người (cá nhân, tổ chức) và các quá trình xã hội, hướng những hành vi và các quá trình xã hội đó phát triển theo đúng mục tiêu và định hướng của Nhà nước.

Tình huỗng và tình huỗng trong quan lý nhà nước Tình huống là một phạm trù khái niệm rất rộng được nghiên cứu ở những góc độ khác nhau, Theo từ điển tiếng Việt năm 2008: “7?nb buống là hoàn cảnh diễn biến, thường bất lợi, cân đối phó” hay nói cách khác: Tình huống là thực tế khách quan có sự diễn biến, thường là những diễn biến bất lợi cần phải đối phó. Như vậy, tình huống là một sự kiện thực tế khách quan nào đó (sự kiện đột biến) xuất hiện trong quá trình vận động, phát triển của đời sống xã hội , đặt ra yêu cầu phải xử lý, giải quyết một cách cụ thé. Khi nghiên cứu về quản lý xã hội, GS. Đỗ Hoàng Toàn đã đựa ra - các tình huống thường gặp trong quản lý, đó là: - Phát triển xã hội; - Biến đổi xã hội; - Tăng trưởng xã hội.

Trong đó, biến đổi xã hội được xác định là tình huống trung tâm của quan ly. Dé Hoàng Toàn, “Biến đổi xã hội là sự thay đổi xã hội từ một ngưỡng phải triển này sang một ngưỡng phát triển khác (cao hơn hoặc thấp hơn) về chát xét dưới góc độ tổng thể các thiết chế xã hội và cấu trúc xã hội”. Đỗ Hoàng Toàn, Giáo trình quản lý xố hội, NXB Khoa học & kỹ thuật, Hà Nội, Tr 236) Biến đổi xã hội là quy luật tat yếu, khách quan đối với mọi xã hội. Sự biến đổi rất phức tạp và có thể diễn ra theo nhiều chiều hướng khác nhau.

Biến đổi xã hội sẽ dẫn tới trạng thái bất bình thường trong xã hội. Theo hướng tích cực, đó là hiện tượng bất thường tạo ra các bước phát triển xã hội phù hợp với mục đích quản lý của Nhà nước. Theo hướng tiêu cực, các trạng thái bất thường diễn ra trong điều kiện bất ổn của xã hội, các quan hệ xã hội bị phá vỡ, vị thế xã hội bị đảo lộn, thiết chế xã hội mất hiệu lực, chuẩn mực và các giá trị xã hội bị xem xét lại, kinh tế ngừng trệ, niềm tin giảm sút, mất mát, con người đòi hỏi phải có sự biến đổi, thậm chí thay thế thiết chế xã hội. Các trạng thái bat thường rất đa dạng và phức tạp, có khi là đột biến như: tội phạm xã hội gia tăng (bạo /ực xã hội, bất công xã hội, tham những, trấn lột, trộm cắp, buôn lậu, làm hang giả, hối lộ, mại dâm, thoái hod, biển chất về đgo đức của cắn bộ, công chức và các cơ quan quan lý nhà nước.); coi thường pháp luật, kỷ cương xã hội bị buông lỏng, thất nghiệp, chống đối chính quyền; mê tín dị đoan tăng nhanh.

Với vị trí, vai trò, chức năng của mình, Nhà nước là chủ thể đầu tiên, quan trọng nhất phải giải quyết những bất thường xã hội đó thông qua các thiết chế quan trọng - với tư cách là một công cụ của nhà nước - nhằm bảo toàn và phát triển xã hội theo định hướng phát triển xã hội của nhà nước. Trong đó, vai trò đặc biệt quan trọng của Nhà nước được thể hiện trong việc giải quyết những bat thường mang tính tiêu cực nảy sinh trong quá trình quản lý Nhà nước, nhằm đảm bảo sự phát triển bình thường của xã hội. Như vậy, theo quan điểm của GS. Đỗ Hoàng Toàn thì tình huống (bắt thường) trong quản lý có hai dạng biểu hiện đó là tình huống tích cực và tình huống tiêu cực.

Trong đó, đặc biệt là tình huống tiêu cực khi nảy sinh liên quan tới trách nhiệm quản lý của Nhà nước và nó đòi hỏi Nhà nước phải xử lý nhăm đảm bảo sự phát triển của xã hội theo định hướng của Nhà nước. Tình huống trong quản lý nhà nước là những tình huống nay sinh trong quá trình điều khiến hoạt động và quan hệ quản lý buộc người quản lý phải giải quyết để đưa các hoạt động và quan hệ đó trở về trạng thái ổn định, phát triển khớp nhịp, nhằm hướng tới mục đích, yêu cầu, kế hoạch đã được xác định của nhà quản lý. Tình huống trong quản lý nhà nước là những sự kiện, vụ việc, hoàn cảnh có vấn đề bức xúc (có chứa mâu thuẫn) nảy sinh trong hoạt động quản ý nhà nước va quan hệ quản lý giữa con người với tự nhiên, với xã hội và giữa con người với con người buộc nhà quản lý phải giải quyết, ứng phó, xử ly kip thời nhằm đưa các hoạt động và quan hệ có chứa đựng trạng thái có ` vấn đề bức xúc đó trở lại ổn định và tiếp tục pháp triển. Hoạt động quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chủ động, sáng tao.

Chu thé quan ly phải luôn luôn dự tính những công việc của tương lai phù hợp với sự vận động, phát triển của thực tế khách quan, nhưng trên thực tế người quản ly chỉ dự tính được những đường hướng cơ bản, những vấn đề có tính tất yếu, tính quy luật, không thể dự tính hết được những sự kiện không bình thường, những “cái ngẫu nhiên” trong quá trình phát triển - những sự kiện không bình thường đó là tình huống. Phân biệt tình huống với một số phạm trù khái niệm có liên quan 1. Tình hình Tình hình là một phạm trù khái niệm rất rộng trong đó chứa đựng tổng hợp các quá trình vận động của tự nhiên, xã hội, hoạt động của con người diễn ra trong khoảng thời gian và bối cảnh nhất định có tính quy luật mà người ta có thể dự đoán trước được, hoặc nắm bắt quy luật để điều khiển các hoạt động theo quy luật. Nhưng trong diễn biến của từng tình hình cũng có những sự kiện, vụ việc xuất hiện đột nhiên, bất ngờ ngoài dự đoán hoặc ngoài mục đích hành động của con người, lúc đó được gọi là tình huống.

Sự biến đổi của tự nhiên ngày càng trở nên phức tạp, hoạt động của con người và sự phát triển của xã hội ngày càng phát triển phong phú, vì vậy, trong quá trình quản lý nhà nước, các tỉnh huống đa dạng, phức tạp xuất hiện ngày càng nhiều, đan xen trong diễn biến của tình hình. Như vậy, trong “tinh hình” có hàm chứa “tình huỗng”. Tình trạng Tình trạng có thể hiểu một cách đơn giản là trạng thái phát triển của tự nhiên, xã hội và của con người ở một thời điểm nhất định có thể nhận biết được hiện trạng ở mức độ xác định khác nhau (bh thường, tốt, xấu, thuận lợi, khó khăn, đột biến hay tuần tự như tiến.) hoặc có thé chưa biết, hay biết chưa rõ ràng. Như vậy, trong tình trạng có thể có những trạng thái thời điểm xuất hiện tình huống 3.

Tình thế Tình thế là sự phát triển của tình hình và dẫn tới một đỉnh điểm, thời điểm nào đó tạo ra một mối tương quan, một vị thế nhất định: thế mạnh hay thế yếu, thế thắng hay bại, thể chủ động hay bị động, thể thủ hay thế công - hoặc có khi lầm vào thế tiến thoái lưỡng nan. buộc phải có cách giải quyết kịp thời độc đáo để vượt ra khỏi mói tương quan về thế .d6 theo hướng tích cực và có lợi nhất cho mình.