TÀI LIỆU MÔ TẢ HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: XÂY GẠCH (MÃ SỐ: MĐ 13)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Mô đun: Xây gạch (Mã số: MĐ 13) là tài liệu đào tạo chuyên môn thuộc nghề Kỹ thuật xây dựng ở trình độ Cao đẳng nghề, được ban hành chính thức theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 21/12/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I. Trong chương trình đào tạo, mô đun này được bố trí học tập sau khi người học đã hoàn thành các môn học chung, các môn học kỹ thuật cơ sở và mô đun MĐ 12.

Về khối lượng đào tạo, giáo trình được thiết kế với tổng thời lượng 430 giờ, trong đó thời gian học lý thuyết chiếm 55 giờ, thời gian thực hành chiếm 351 giờ và thời gian kiểm tra là 24 giờ.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình xác định rõ ba chuẩn đầu ra:

  • Về kiến thức: Người học trình bày được các khái niệm, tính chất cơ bản của vữa xây dựng; phân loại và lựa chọn loại vữa phù hợp theo yêu cầu thiết kế; nắm vững yêu cầu kỹ thuật và nguyên tắc cấu tạo của khối xây gạch; nêu rõ các chỉ tiêu kiểm tra, đánh giá chất lượng sản phẩm xây; phân tích định mức dự toán vật liệu và nhân công trong công tác xây.
  • Về kỹ năng: Tính toán chính xác liều lượng thành phần cấp phối vữa; thao tác trộn vữa thủ công và bằng máy; thực hiện thành thạo việc xây các kết cấu gạch từ cơ bản đến phức tạp (móng, tường, trụ, gờ, bậc tam cấp, vòm, cuốn, bể); kiểm tra, đánh giá và xử lý sai phạm kỹ thuật; đo bóc khối lượng tiên lượng và nhân công.
  • Về thái độ: Tuân thủ quy trình an toàn lao động, nội quy vệ sinh công nghiệp, bảo quản dụng cụ và sử dụng tiết kiệm vật liệu.

Điểm đặc trưng trong cấu trúc của tài liệu là phương pháp biên soạn tích hợp theo hệ thống mô đun/nhiệm vụ. Nội dung không triển khai theo chương mục lý thuyết kinh viện mà chia nhỏ thành 21 bài học tương ứng với 21 công việc kỹ thuật chuyên biệt, phân tích chi tiết từng thao tác nghề nhằm phục vụ trực tiếp cho việc tiếp thu và thực hành nghề nghiệp.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ 21 bài học của mô đun được liên kết theo logic tịnh tiến từ khâu chuẩn bị vật liệu, nắm vững quy chuẩn kết cấu, thực hành từng cấu kiện xây thể khối đến khâu hạch toán kinh tế kỹ thuật:

  1. Vật liệu và kỹ thuật trộn vữa (Bài 1 – Bài 2): Cung cấp hệ thống lý thuyết về 3 nhóm vữa thông thường (vữa vôi, vữa tam hợp, vữa xi măng cát); phương pháp xác định các chỉ tiêu cơ lý; kỹ thuật tính liều lượng vật liệu theo định mức Nhà nước cho một cối trộn 1 bao xi măng (50kg) hoặc thể tích xác định; quy trình trộn thủ công và trộn máy dung tích 100–325 lít.
  2. Nguyên tắc cấu tạo khối xây và kiểm tra chất lượng (Bài 3): Quy chuẩn kích thước tường gạch tiêu chuẩn (dày 60, 105, 220, 335, 450, 565, 680 mm); nguyên tắc xếp góc tường chữ L, chữ T, chữ thập (+); quy định dung sai sai lệch và phương pháp sử dụng dụng cụ đo kiểm chuyên dụng.
  3. Kỹ thuật xây dựng kết cấu tường và chi tiết tường (Bài 4 – Bài 8): Trình tự kỹ thuật xây tường có chiều dày $\le 105\text{ mm}$ và $> 220\text{ mm}$; kỹ thuật để mỏ (mỏ nanh, mỏ hốc); phương pháp xây tường chừa cửa có khuôn hoặc không khuôn; xây tường thu hồi đối xứng/không đối xứng; xây tường chèn khung bê tông cốt thép.
  4. Kỹ thuật xây kết cấu móng và trụ đỡ (Bài 9 – Bài 12): Cấu tạo và phương pháp xây móng gạch giật cấp (đối xứng và không đối xứng); kỹ thuật xây trụ độc lập (tiết diện chữ nhật, tiết diện vuông, tiết diện thay đổi); trụ liền tường ($220\times 220\text{ mm}$, $220\times 335\text{ mm}$, $335\times 335\text{ mm}$); trụ tròn và trụ đa giác đều.
  5. Kỹ thuật xây các kết cấu cong, trang trí và công trình phụ trợ (Bài 13 – Bài 20): Quy trình thi công gờ thẳng, gờ cong (đơn, kép bán nguyệt); bậc tam cấp, bậc cầu thang; cuốn cung tròn đối xứng (cuốn bán nguyệt, cuốn cung nhỏ hơn nửa đường tròn, cuốn hai tâm); vòm cong một chiều; tường cong khép kín hoặc tiếp xúc tường thẳng; kỹ thuật xây bể chứa; kỹ thuật xây gạch trần miết mạch không trát.
  6. Đo bóc khối lượng, định mức và nhân công (Bài 21): Phương pháp đọc bản vẽ thi công, tra cứu định mức dự toán xây dựng cơ bản, tính khối lượng tiên lượng, tính toán nhu cầu vật liệu và số lượng ngày công lao động.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các cơ sở khoa học và quy chuẩn kỹ thuật xây dựng cơ bản:

  • Lý thuyết cơ lý tính của vật liệu vữa: Xác định tính lưu động bằng độ sụt quả chùy hình nón tiêu chuẩn (trọng lượng 300g, góc $30^\circ$, độ sụt yêu cầu từ $5\text{ - }10\text{ cm}$ cho xây trát); xác định tính giữ nước thông qua chỉ số độ phân tầng $p$ ($p=0$: tốt, $p<2$: bình thường, $p>2$: kém); quy định cường độ chịu nén (mác vữa vôi: mác 2–4; mác vữa tam hợp: 5, 10, 25, 50; mác vữa xi măng cát: 50, 75, 100, 150, 200).
  • Nguyên tắc cấu tạo giằng mạch khối xây: Khối xây gạch kích thước chuẩn $220\times 105\times 60\text{ mm}$ với mạch ruột 10mm phải đảm bảo nguyên tắc “lớp ngắt – lớp câu”; mạch đứng so le tối thiểu 5cm, không được trùng mạch; chiều dày mạch vữa nằm khống chế từ 8 đến 15mm; mạch ruột không được trùng quá 4 lớp xây liên tiếp.
  • Hệ thống dung sai kỹ thuật: Bảng 13-5 quy định giới hạn sai số cho phép đối với khối xây gạch: độ dịch chuyển trục $\le 10\text{ mm}$, sai lệch độ thẳng đứng từng tầng $\le 10\text{ mm}$, sai lệch độ ngang bằng phạm vi 10m $\le 15\text{ mm}$, độ gồ ghề bề mặt thẳng đứng có trát $\le 5\text{ mm}$.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng thao tác kỹ thuật (Technical skills): Cân đong cốt liệu chính xác; vận hành máy trộn vữa an toàn; sử dụng bay chặt gạch, rải vữa, miết mạch; xếp và xây liên kết các khối gạch đảm bảo độ ngang bằng, thẳng đứng, vuông góc theo bản vẽ.
  • Kỹ năng đo kiểm và phân tích sai hỏng (Analytical skills): Sử dụng các dụng cụ đo đạc kiểm tra gồm thước tầm nhôm ($0.8\text{m}, 1.2\text{m}, 3.5\text{m}$), thước nivô, quả dọi, thước nêm chia vạch đến 20mm, ống nhựa mềm chứa nước để định vị cao độ; phân tích nguyên nhân gây nứt nẻ do co ngót, trùng mạch đứng hoặc lệch tim trục để đề xuất biện pháp xử lý.
  • Kỹ năng quản lý và định mức (Practical competencies): Đọc bản vẽ kết cấu gạch, tra bảng cấp phối vật liệu (Bảng 13-1 đến 13-4) có tính hệ số hao hụt thi công (xi măng 1%, vôi cục 2%, cát vàng 2%); lập dự trù vật tư và khối lượng nhân công ca máy cho từng hạng mục công trình.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận đào tạo dựa trên năng lực (Competency-Based Training - CBT), trong đó cấu trúc mỗi bài học đều phân định rõ các mục tiêu kiến thức, kỹ năng, thái độ và quy trình thực hiện cụ thể.

  • Tổ chức bài tập thực hành theo nhóm: Quá trình đào tạo thực tế tại xưởng được thiết kế theo mô hình phân công nhóm từ 4 đến 7 học viên. Điển hình như:
    • Bài tập xếp gạch khô: Luyện tập cách xếp cấu tạo các góc tường dày từ 60mm đến 680mm hình chữ L, chữ T, chữ thập (+) với định mức 20–40 viên gạch chỉ/học viên trong thời gian từ 3 đến 4 giờ.
    • Bài tập trộn vữa: Chia nhóm 5–7 học viên thực hiện trộn $0.1\text{m}^3$ vữa vôi mác 4, $0.1\text{m}^3$ vữa tam hợp mác 10, hoặc $0.05\text{m}^3$ vữa xi măng cát mác 25 trong thời lượng 1.5 giờ/bài.
    • Bài tập đo kiểm sai số: Bố trí nhóm 4 học sinh (2 người thao tác dụng cụ, 2 người ghi chép số liệu đo A) sử dụng bộ dụng cụ đo (nivô dài 1m, thước tầm nhôm, thước vuông cạnh $0.2\text{m}\times 0.3\text{m}$, thước rút 5m, thước nêm gỗ, ống nhựa mềm) để đánh giá trực tiếp độ phẳng, độ thẳng đứng và độ dịch trục của khối xây thực tế tại xưởng trong 3.5 giờ.
  • Phương pháp đánh giá: Kết hợp đánh giá thường xuyên trong quá trình thực hành (thao tác, trang bị bảo hộ lao động: quần áo, giày/ủng, kính, găng tay, khẩu trang) và đánh giá định kỳ qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra kiến thức cuối mỗi bài cùng các bộ đề thi tuyển chọn học sinh giỏi nghề.
  • Hướng dẫn tự học: Học viên tự đối chiếu kết quả thực hành với Bảng 13-5 (Trị số sai lệch cho phép) và Bảng 13-6 (Phương pháp kiểm tra đánh giá chất lượng) để phát hiện sai hỏng và tự điều chỉnh kỹ thuật thao tác.

Điểm nổi bật và tính ứng dụng thực tiễn

  • Tính quy chuẩn hóa và định lượng dữ liệu: Giáo trình tích hợp các bảng tra định mức cấp phối vật liệu cho $1\text{m}^3$ vữa theo quy chuẩn Nhà nước, quy đổi cụ thể từ khối lượng sang thể tích tương đương (lấy 1 bao xi măng 50kg làm chuẩn hoặc dùng hộc gỗ thể tích $0.34\text{m}\times 0.34\text{m}\times 0.34\text{m}$), hỗ trợ người học tính toán nhanh chóng tại hiện trường mà không cần tra cứu tài liệu phụ trợ phức tạp.
  • Quy trình hóa các biện pháp khắc phục sai hỏng: Mỗi bài học đều có mục phân tích riêng biệt về "Các sai phạm và cách khắc phục", chỉ rõ nguyên nhân kỹ thuật dẫn đến hiện tượng mạch vữa không đều, trùng mạch, mỏ không phẳng trục, xây lệch cốt hoặc vữa bị phân tầng tách nước do cát vàng/trộn thủ công, từ đó đưa ra giải pháp sửa chữa cụ thể.
  • Gắn liền yêu cầu kỹ thuật với an toàn lao động: Giáo trình tích hợp chi tiết các yêu cầu an toàn vận hành thiết bị cơ giới (vị trí cầu dao điện máy trộn đặt ở độ cao 1.5m cạnh người điều khiển, cáp bọc cách điện) và các biện pháp bảo dưỡng ẩm để kiểm soát độ co nở của vữa trong quá trình ninh kết.
  • Định hướng tay nghề cao: Cung cấp hệ thống đề thi sát hạch học sinh giỏi nghề giúp học viên tiếp cận với các tiêu chuẩn thi công chất lượng cao trong ngành xây dựng.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng Yêu cầu điều kiện / Chuẩn bị Phương thức sử dụng tài liệu
Sinh viên / Học viên - Học viên hệ Cao đẳng nghề Kỹ thuật xây dựng.
- Đã hoàn thành các môn cơ sở và Mô đun MĐ 12.		 - Sử dụng làm tài liệu học tập chính khóa trên lớp và xưởng.
- Thực hiện các bài tập xếp gạch, trộn cấp phối và xây lắp theo tiến độ 21 bài học.
Giảng viên / Giáo viên dạy nghề - Chuyên môn Kỹ thuật xây dựng / Nghề nề. - Sử dụng làm căn cứ biên soạn giáo án lý thuyết và tích hợp.
- Bố trí mặt bằng xưởng, dự trù vật tư, dụng cụ đo kiểm cho các nhóm thực hành.
Kỹ thuật viên / Cán bộ giám sát - Đã có kiến thức nền tảng về xây dựng dân dụng. - Tra cứu bảng dung sai sai số cho phép (Bảng 13-5).
- Áp dụng quy trình kiểm tra chất lượng kết cấu gạch bằng dụng cụ quang học, cơ học tại công trường.
Người tự học nghề - Đọc hiểu bản vẽ kỹ thuật xây dựng cơ bản. - Tham khảo quy trình trộn vữa đúng tỷ lệ cấp phối.
- Tự rèn luyện các thao tác miết mạch, giằng mạch góc tường và xây gạch trần.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế phục vụ cho đối tượng nào?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên trình độ Cao đẳng nghề ngành Kỹ thuật xây dựng. Ngoài ra, tài liệu là nguồn tham khảo cho giáo viên dạy nghề nề và cán bộ kỹ thuật thi công tại các công trường xây dựng dân dụng và công nghiệp.

2. Người học cần đáp ứng những điều kiện tiên quyết nào trước khi học mô đun này?

Người học bắt buộc phải hoàn thành các môn học chung, các môn học kỹ thuật cơ sở trong chương trình đào tạo và mô đun MĐ 12 trước khi bước vào học tập mô đun MĐ 13 (Xây gạch).

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình lý thuyết xây dựng truyền thống?

Tài liệu không phân chia nội dung theo các chương mục lý thuyết thuần túy mà được cấu trúc thành 21 bài học ứng với 21 nhiệm vụ kỹ thuật thực tế. Thời lượng thực hành chiếm tới $81.6%$ tổng thời lượng mô đun (351/430 giờ), tập trung phân tích sâu từng thao tác nghề và quy trình kiểm định sản phẩm.

4. Phương pháp tự học và rèn luyện kỹ năng thực hành theo tài liệu như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên tuân thủ trình tự: nắm vững tỷ lệ cấp phối và lý thuyết cấu tạo mạch vữa $\rightarrow$ luyện tập kỹ năng xếp khan (gạch khô) các dạng góc tường (L, T, +) $\rightarrow$ thực hành trộn vữa và xây lắp kết cấu có vữa $\rightarrow$ dùng dụng cụ chuyên dụng (nivô, thước nêm, thước tầm, dây dọi) đối chiếu sai số với Bảng 13-5 để tự khắc phục lỗi.

5. Những tài liệu bổ trợ và công cụ đánh giá nào được tích hợp kèm theo giáo trình?

Giáo trình cung cấp sẵn hệ thống câu hỏi ôn tập lý thuyết cuối mỗi bài, bảng định mức cấp phối vật tư Nhà nước, bảng dung sai kiểm tra chất lượng khối xây, hệ thống câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra kiến thức tổng hợp và đề thi tuyển chọn học sinh giỏi nghề.

Kết luận

Giáo trình Mô đun: Xây gạch (MĐ 13) của Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I là tài liệu đào tạo nghề mang tính chuẩn mực kỹ thuật và hướng dẫn thao tác thực hành cụ thể. Lộ trình học tập của mô đun được thiết lập mạch lạc từ nguyên lý vật liệu vữa, kỹ thuật cấp phối, quy chuẩn cấu tạo giằng mạch đến kỹ năng thi công 21 dạng kết cấu gạch và đo bóc khối lượng dự toán. Hệ thống bảng biểu định mức, phương pháp đo kiểm sai số và đề thi sát hạch tay nghề được tích hợp đầy đủ, tạo thành cơ sở hoàn chỉnh cho công tác giảng dạy, học tập và kiểm định tay nghề trong lĩnh vực Kỹ thuật xây dựng.