Chương 1 NHĀNG VÂN ĐÀ CHUNG VÀ THU¾ Gißi thiáu: Vßi thái gian 02 giá, ã ch°¢ng này gißi thiáu những vấn đề chung về thuÁ: Khái niám, đặc điểm, vai trò và các yÁu tố cấu thành về sắc thuÁ. Mÿc tiêu: - Trình bày đ°ợc khái niám, đặc điểm, vai trò cāa thuÁ - Trình bày đ°ợc cách phân loại thuÁ - Trình bày đ°ợc các yÁu tố c¢ bản cāa mát sắc thuÁ Nái dung chính: 1. Ngußn gëc ra đái, khái niám, vai trò, đ¿c điểm cąa thu¿ 1. Nguồn gốc ra đái Sự tan rã cāa chÁ đá công xã nguyên thāy đã mã ra mát thái kỳ mßi cāa xã hái loài ng°ái, thái kỳ phát triển có sự tồn tại cāa Nhà n°ßc.
Nhà n°ßc là công cÿ cāa giai cấp này dùng để thống trá các giai cấp khác trong xã hái. Để trang bá cho bá máy thống trá xã hái này, nhà n°ßc phải trông chá vào sự đóng góp cāa toàn thể dân chúng. Những khoản đóng góp mà ng°ái công dân rút ra từ thu nhÁp cāa mình chuyển cho Nhà n°ßc, nhằm tạo nguồn vÁt chất cung ứng cho mßi mặt hoạt đáng cāa nhà n°ßc - gßi là THUÀ. Nh° vÁy, thuÁ là mát phạm trù kinh tÁ mang tính chất lách sử và là yÁu tố khách quan xuất phát từ yêu cầu đáp ứng chức nng, nhiám vÿ cāa Nhà n°ßc.
ThuÁ là c¢ sã vÁt chất chā yÁu cāa nhà n°ßc, là nguồn kinh phí hoạt đáng cāa nhà n°ßc. ThuÁ tồn tại, phát triển và tiêu vong gắn liền vßi sự tồn tại, phát triển và tiêu vong cāa nhà n°ßc. Khái niám Các nhà kinh tÁ hßc t° bản về c¢ bản có hai quan điểm nhìn nhÁn về thuÁ nh° sau: Quan điểm thứ nhÃt cho rằng: ThuÁ là sự tháa °ßc giữa mát bên là nhà n°ßc và mát bên là đại dián cāa dân chúng (quốc hái), do đã có sự tháa thuÁn 12 này nên viác náp thuÁ hoàn toàn mang tính tự nguyán vì lợi ích an sinh cāa ng°ái náp thuÁ. Quan điểm thứ hai cho rằng: ThuÁ là ngh*a vÿ cāa công dân đối vßi nhà n°ßc, nhà n°ßc không thể trông chá vào viác tự nguyán đóng góp, mà phải dùng quyền lực để buác các tầng lßp dân c° phải náp thuÁ.
Thực chất, thuÁ là khoản thu bắt buác, đ°ợc xây dựng và thu về cho nhà n°ßc bằng con đ°áng quyền lực. Mÿc tiêu cāa thuÁ là bù đắp các khoản chi phí cāa bá máy nhà n°ßc và phÿc vÿ cho lợi ích chung cāa cáng đồng. Trên ph°¢ng dián kinh tÁ, thuÁ là mát công cÿ tác đáng v* mô đÁn tình hình kinh tÁ. Về ph°¢ng dián xã hái, thuÁ đ°ợc nhà n°ßc sử dÿng nh° ph°¢ng tián thực hián phân phối lại thu nhÁp toàn xã hái.
VÁy, Thu¿ là mßt khoÁn đóng góp bÃt bußc từ các thể nhân và pháp nhân cho Nhà nưßc theo mức đß và thái h¿n đưÿc pháp luÁt quy đánh nhằm sÿ dāng cho māc đích công cßng. Vai trò Thứ nhÃt, Thu¿ là khoÁn thu chủ y¿u của ngân sách Nhà nưßc: Mát nền tài chính quốc gia lành mạnh phải dựa vào nguồn thu từ nái bá nền kinh tÁ quốc dân, thuÁ là công cÿ quan trßng nhất để phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hái và thu nhÁp quốc. Đặc biát trong tình hình hián nay, nguồn thu từ vián trợ n°ßc ngoài đã giảm nhiều, kinh tÁ đối ngoại chuyển thành quan há <có vay, có trả=, thuÁ phải là công cÿ góp phần giảm bái chi ngân sách, giảm lạm phát, từng b°ßc góp phần ổn đánh xã hái, chuẩn bá điều kián và tiền đề cho viác phát triển lâu dài. Để phát huy đ°ợc vai trò này đòi hái thuÁ phải bao quát mßi nguồn thu, phải xây dựng há thống thuÁ ổn đánh.
Mßi sắc thuÁ chß nên đảm nhiám mát số chức nng, mÿc đích nhất đánh, đồng thái hß trợ, bổ sung l¿n nhau để phát huy toàn dián tác dÿng cāa cả há thống thuÁ. Không vì mức đáng viên thuÁ vào ngân sách nhà n°ßc mà viác đánh thuÁ d¿n đÁn tình trạng <Thu¿ dißt Thu¿=, chính sách đáng viên vào ngân sách nhà n°ßc là <Thu¿ phÁi nuôi dưỡng Thu¿= tức là thuÁ phải phù hợp vßi khả nng nền kinh tÁ và khả nng cāa doanh nghiáp. ThuÁ phải ban hành thành luÁt nhằm tng c°áng tính c°ỡng chÁ cāa thuÁ. Nguồn tích lũy cho ngân sách chß có thể tng nhiều và nhanh trên c¢ sã nền kinh tÁ phát 13 triển và đạt hiáu quả cao.
Song song đó phải có ý thức triát để tiÁt kiám cāa nhân dân trong sản xuất và tiêu dùng. Thứ hai, Thu¿ là công cā góp phÅn điÁu ti¿t vĩ mô nÁn kinh t¿: ThuÁ có thể đ°ợc sử dÿng nh° mát công cÿ nhạy bén góp phần kiềm chÁ lạm phát, ổn đánh giá cả, kích thích đầu t° tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững. ThuÁ còn đ°ợc coi là công cÿ sắc bén đ°ợc sử dÿng nhằm đạt mÿc tiêu bảo há sản xuất nái đáa và duy trì, tng c°áng khả nng cạnh tranh cāa nền kinh tÁ trong điều kián hái nhÁp quốc tÁ. Thứ ba, Thu¿ góp phÅn thực hißn sự bình đẳng, điÁu hòa thu nhÁp, đÁm bÁo công bằng xã hßi: ThuÁ đ°ợc coi là công cÿ sắc bén để phân phối lại sản phẩm xã hái nhằm đạt mÿc tiêu công bằng xã hái.
Thực hiên công bằng xã hái trong phân phối thu nhÁp là mát trong những vấn đề c¢ bản cāa quá trình cải cách thuÁ, chß có công bằng xã hái mßi tạo ra đáng lực phát triển kinh tÁ. Công bằng xã hái đ°ợc thể hián thông qua chính sách đáng viên giống nhau giữa các đ¢n vá, cá nhân thuác mßi thành phần kinh tÁ, có những điều kián hoạt đáng và thu nhÁp nh° nhau, đảm bảo sự bình đẳng và công bằng về quyền lợi và ngh*a vÿ đối vßi mßi công dân, không có đặc quyền đặc lợi bất hợp lý cho đối t°ợng nào. Tuy nhiên cần chú ý đảm bảo, khi thực hián điều tiÁt thu nhÁp phải không có sự bất mãn trong nhân dân, cần phân biát thu nhÁp cao mát cách chính đáng, cũng nh° không thể đem những ng°ái có thu nhÁp thấp do làm n kém hiáu quả hay l°ái biÁng, để so sánh hay đòi hái công bằng vßi những ng°ái làm n có hiáu quả, có đầu t° chất xám mát cách nghiêm túc để tạo nên thu nhÁp cao chính đáng đ°ợc. Vai trò điều hòa thu nhÁp cāa thuÁ thể hián ã sự kÁt hợp hài hòa giữa viác đáng viên, phù hợp vßi khả nng và tính chất cāa hoạt đáng sản suất kinh doanh vßi viác tng c°áng hiáu lực cāa há thống thuÁ bằng các chÁ đá, bián pháp thu thuÁ.
Viác xây dựng và thực hián chính sách thuÁ phải dựa vào những cn cứ vững chắc vßi sự phân tích toàn dián, khoa hßc về đặc điểm điều kián sản xuất kinh doanh, tính chất hoạt đáng, mức thu nhÁp, nái dung kinh tÁ cāa thu nhÁp. Nh°ng cũng không phải mßi sắc thuÁ đều phải thực hián chức nng này, mà chā yÁu là các loại thuÁ nh°: thuÁ thu nhÁp cá nhân, thuÁ thu nhÁp doanh nghiáp, thuÁ chuyển nh°ợng và thừa kÁ tài sản… 14 Bình đẳng, công bằng xã hái không phải chß là đạo lý chung chung, mà phải đ°ợc biểu hián bằng những chính sách chÁ đá cÿ thể, đ°ợc thể chÁ hóa bằng các vn bản pháp quy rõ ràng. Viác xử lý vi phạm cần đ°ợc thực hián đúng pháp luÁt vßi bất cứ ai, không có ngoại lá. Đặc biát không thể kéo dài tình trạng ng°ái có thu nhÁp rất cao không góp gì cho ngân sách Nhà n°ßc, hoặc chß góp lấy lá.
Càng không thể chấp nhÁn mát số ng°ái dựa vào đặc quyền, ô dù trốn lÁu thuÁ, thu nhÁp rất cao nh°ng v¿n ngang nhiên không làm ngh*a vÿ thuÁ theo pháp luÁt. Thông qua các sắc thuÁ ngân sách nhà n°ßc huy đáng đ°ợc sự đóng góp cāa các thành phần kinh tÁ, tổ chức kinh tÁ và các cá nhân nhằm điều chßnh mát phần thu nhÁp cāa các tầng lßp dân c°. Nh° vÁy, thuÁ thÁt sự trã thành công cÿ quan trßng cāa nhà n°ßc để điều tiÁt và phân phối lại sự chênh lách giữa các loại đối t°ợng trong xã hái. Đặc điểm Thứ nhÃt, thu¿ là hình thức chuyển giao thu nhÁp từ đối tưÿng nßp thu¿ cho nhà nưßc có thể bằng tiÁn ho¿c hißn vÁt.
Sự phát triển cāa quan há hàng hoá - tiền tá tạo điều kián thuÁn lợi cho sự phát triển cāa thuÁ, đổi lại, ngh*a vÿ cāa đối t°ợng náp thuÁ đ°ợc thực hián bằng tiền hoặc hián vÁt lại góp phần thúc đẩy sự phát triển cāa kinh tÁ thá tr°áng. Trong điều kián tình hình hián tại ã Viát nam thì các khoản chuyển giao thu nhÁp từ đối t°ợng náp thuÁ cho nhà n°ßc đ°ợc thực hián bằng tiền. Về nguyên tắc, thuÁ là mát khoản trích náp d°ßi hình thức tiền tá, điều này trái ng°ợc vßi các hình thức thanh toán bằng hián vÁt đã tồn tại tr°ßc đây. Thứ hai, thu¿ là khoÁn nßp bÃt bußc đưÿc thực hißn thông qua con đưáng quyÁn lực: Dù đ°ợc thực hián d°ßi hình thức nào, thuÁ v¿n thể hián tính chất bắt buác, đ°ợc thực hián thông qua con đ°áng quyền lực nhà n°ßc (qua há thống pháp luÁt thuÁ).
Do đó, đối t°ợng náp thuÁ không có quyền trốn thuÁ hoặc mong muốn tự mình ấn đánh hay thoả thuÁn mức đóng góp cāa mình mà chß có quyền chấp thuÁn. Thứ ba, thu¿ là khoÁn thu có tính chÃt xác đánh: ThuÁ là khoản thu xác đánh cāa các tổ chức thÿ h°ãng, đó là nhà n°ßc, các cấp chính quyền đáa ph°¢ng. Thứ tư, thu¿ là mßt khoÁn thu không có đối khoÁn cā thể, không hoàn trÁ trực ti¿p nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu cāa nhà n°ßc trong viác thực hián các 15 chức nng quản lý xã hái, chức nng kinh tÁ - xã hái cāa nhà n°ßc. Trái ng°ợc vßi vay, thuÁ không đ°ợc hoàn trả trực tiÁp cho đối t°ợng náp thuÁ.
Phân lo¿i thu¿ 2. Phân lo¿i theo phương thức đánh thu¿ Thu¿ trực thu: là những loại thuÁ thu trực tiÁp vào các thể nhân và pháp nhân khi có thu nhÁp đ°ợc quy đánh náp thuÁ. Đây là loại thuÁ mà ng°ái náp thuÁ và ng°ái gánh cháu thuÁ là mát, ngh*a là ng°ái náp thuÁ không có khả nng chuyển gánh nặng thuÁ này cho ng°ái khác. ThuÁ trực thu trực tiÁp đáng viên điều tiÁt thu nhÁp cāa ng°ái náp thuÁ và nó không đ°ợc tính vào khoản chi phí để trừ đi khi xác đánh thu nhÁp tính thuÁ cāa đối t°ợng náp thuÁ.
Thu¿ gián thu: là những loại thuÁ đánh vào giá trá hàng hoá khi l°u chuyển trên thá tr°áng, loại thuÁ này ng°ái trực tiÁp náp thuÁ ch°a hẳn là ng°ái gánh cháu ThuÁ. ThuÁ gián thu là mát yÁu tố cấu thành trong giá cả hàng hóa và dách vÿ nhằm đáng viên sự đóng góp cāa ng°ái tiêu dùng.