Chương I TS. Bùi Minh Hồng Chương V (tiểu mục 1.1 Phần II) Chương VỊ (mục I Phan I: mục 1, 2 Phan ID) TS. Nguyễn Toàn Thắng Chương IV TS. Đào Lệ Thu Chương V (trừ tiểu mục 1.1 Phần ID) NCS.
Đặng Thị Hồng Tuyến Chương VI (mục 2, 3, 4, 5 Phân I; mục 3, 4, 5 Phan II) PGS. Nguyễn Thị Ánh Vân Chương II, II LOI NÓI DAU Xu thé toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng giữa các quốc gia trên thé giới đòi hỏi các luật gia Việt Nam khả năng nghiên cứu, tìm tòi, nam bắt được quy định pháp luật có liên quan của các quốc gia trong khu vực nói riêng, trên thế giới nói chung và đặt chúng trong mối quan hệ với nội luật. Sớm nhận thức được điều đó, từ đầu thiên niên kỷ mới, Bộ Chính trị và Chính phủ đã ban hành một số nghị quyết (Nghị quyết số 48/NQ-TW và Nghị quyết số 14/2005/NQ-CP.), dé ra nhiệm vụ, đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực của các luật gia tương lai trong việc tiếp cận trình độ khoa học và công nghệ tiên tiến của thé giới, để có thé xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam tương thích với các chuẩn mực quốc tế. Dé thực thi các nghị quyết của Đảng và Chính phủ, đồng thời nhằm đáp ứng các yêu cầu của thực tiễn, từ thiên niên kỷ mới, Trường Đại học Luật Hà Nội đã đưa môn Luật so sánh vào chương trình đào tạo cử nhân luật.
Đây là môn học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn trang bị kỹ năng cho người học. Kiến thức mà người học lĩnh hội được từ môn học là tri thức về các hệ thống pháp luật trên thế giới, một hành trang không thê thiếu đối với các luật gia thời hội nhập quốc tế. Kỹ năng mà người học được trang bị từ môn học là nghiên cứu so sánh luật - một kỹ năng thiết yếu trong nghiên cứu khoa học pháp lý nói chung (so sánh học thuật); trong nghiên cứu so sánh luật phục vụ cho các hoạt động: lập pháp, hành pháp, tư pháp và tư vấn pháp luật nói riêng (so sánh ứng dụng). Nhằm phục vụ cho nhu cầu giảng dạy và học tập, năm 2008, Giáo trình Luật so sánh của Trường Đại học Luật Hà Nội lần đầu tiên được biên soạn và xuất bản.
Sau mười bốn năm lưu hành, những đổi thay của tình hình chính trị, kinh tế, xã hội trong và ngoài nước đã làm nảy sinh những thách thức mới đối với các luật gia tương lai của Việt Nam. Vì vậy, Giáo trình Luật so sánh cũng cần phải được đổi mới theo hướng giảm bớt nội dung về những nhóm hệ thống pháp luật mà hiện thời không còn nhiều ý nghĩa; đồng thời, bố sung một số nội dung phục vụ đắc lực cho yêu cầu xây dựng và thực thi pháp luật nhằm góp phần nâng cao chất lượng công tác đào tạo các luật gia thời hội nhập quốc tế. Với mục đích đó, Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức biên soạn lại “Gido frình Luật so sánh” va trần trọng giới thiệu với độc giả. Rất mong nhận được các bình luận khoa học, các ý kiến đóng góp dé Giáo trình ngày càng hoàn thiện.
Hà Nội, tháng 10 năm 2022 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NOI DANH MỤC CHỮ VIET TAT ABA Đoàn luật sư của Mỹ AD Sau công nguyên BC Trước công nguyên BLDS Bộ luật Dân sự BLHS Bộ luật Hình sự BLTM Bộ luật Thương mại BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự Bộ luật TTTAHC Bộ luật Tố tụng tòa án hành chính BPTC Khoá Đào tạo nghề luật sư tranh tụng của Anh BSB Hội đồng Chuẩn mực Luật sư tranh tụng của Anh CIC Tuyền tập các nguồn luật La Mã CNCS Chủ nghĩa cộng sản CNXH Chủ nghĩa xã hội DHPL Dòng họ pháp luật DUQT Điều ước quốc tế ECI Tòa án công lý châu Âu FISC Tòa theo dõi tình báo nước ngoài của Mỹ FISCR Tòa Phúc thâm về theo dõi tình báo nước ngoài của Mỹ Hệ thống LMD Hệ thống đào tạo đại học gồm 3 bậc (cử nhân, thạc sĩ, tiễn sĩ) ở Pháp HPLB Hiến pháp Liên bang HTPL Hệ thống pháp luật HTTA Hệ thống tòa án JASB Hội đồng chung về Đào tạo đại học ở Anh JD Bằng luật ở Mỹ LNAT Kỳ thi Quốc gia tuyên sinh vào trường luật ở Anh LPC Khoá Thực hành nghé luật của Anh LSAT Kỳ thi tuyển sinh vào trường luật ở Mỹ Ph.D Bằng Tiến sĩ triết học ở Anh, Mỹ QPPL Quy phạm pháp luật SJD Băng Tiến sĩ khoa học luật ở Mỹ SRA Cơ quan Quản lý Luật sư tư vẫn TALB Tòa án liên bang TATC Tòa án tối cao TBCN Tư bản chủ nghĩa TNV Thượng nghị viện TPLB Tư pháp liên bang TTDS Tố tụng dân sự TTHC Tố tụng hành chính TTHS Tố tụng hình sự TTPL Truyền thong pháp luật UBPT Ủy ban phúc thâm UK Vương quốc Anh XHCN Xã hội chủ nghĩa PHAN I: PHAN CHUNG CHUONG I TONG QUAN VE LUAT SO SANH I. KHAI NIEM LUAT SO SANH 1. Luat so sanh 1a gi? “Luat so sanh” co qua trinh phat triển khá dài va đã đạt được những kết quả to lớn trong nửa cuối thé kỷ XX va đầu thế kỷ XXI. Tuy nhiên, nhiều vấn đề thuộc lĩnh vực luật so sánh vẫn chưa có sự đồng thuận trong giới nghiên cứu.
Một trong những vấn đề tốn không ít giấy mực của các học giả là van đề sử dụng thuật ngữ trong luật so sánh và dường như những tranh luận về các thuật ngữ vẫn chưa dừng lại đến tận ngày nay. Chăng hạn, có rất nhiều tranh luận về việc sử dụng thuật ngữ nào dé đặt tên cho lĩnh vực đang được bàn luận: luật so sánh, so sánh luật, luật học so sánh hay nghiên cứu so sánh pháp luật.? Bên cạnh đó, nhiều thuật ngữ khác trong lĩnh vực này cũng chưa có sự thống nhất khi sử dụng như TTPL, DHPL, HTPL và văn hóa pháp luật. Sự phức tạp của thuật ngữ được sử dụng trong lĩnh vực luật so sánh có thể do các thuật ngữ này bắt nguồn từ các ngôn ngữ khác nhau, hoặc do sự không rõ ràng về nội hàm của khái niệm được các nhà nghiên cứu luận giải, hoặc cũng có thé là do có nhiều quan điểm khác nhau về cùng một vấn đề mà chưa có sự đồng thuận. Vì thế, trong các công trình luật so sánh, để bảo đảm tính nhất quán, giải pháp thường được sử dụng và dé được chấp nhận là quy ước về việc sử dụng các thuật ngữ.
Với cách đặt vẫn đề như vậy, thuật ngữ “luật so sánh” nên được thống nhất trước khi đề cập đến những nội dung khác trong công trình đại cương của lĩnh vực học thuật này. Sở dĩ như vậy vì cả từ góc độ ngôn ngữ học và góc độ luật học, tên gọi của lĩnh vực học thuật này chưa có sự thong nhất. Ở góc độ ngôn ngữ học, cau trúc thuật ngữ được sử dụng dé chỉ lĩnh vực hoc thuật này không hoàn toàn giỗng nhau ở các ngôn ngữ khác nhau và vì thế, nghĩa của chúng cũng khác nhau. Thuật ngữ “comparative law” trong tiếng Anh và “droit comparé” trong tiếng Pháp có nghĩa là luật so sánh.
Trong khi đó, thuật ngữ “Rechtsvergleichung” trong tiếng Đức có nghĩa là so sánh luật. Trong tiếng Việt, những băn khoăn về việc sử dụng thuật ngữ “luật so sánh” cũng đã được các học giả đề cập dén!. Trong các công trình nghiên cứu, bên cạnh thuật ngữ “luật so sánh”, có nhiều thuật ngữ khác được sử dụng để nói đến lĩnh vực học thuật này như: “lập pháp so sánh” (comparative legislation), “luật học so sánh” (comparative jurisprudence)’, “so sánh pháp luật” (comparison of law), “nghiên cứu so sánh pháp luật” (comparative legal study). Trong số các thuật ngữ đó, hai thuật ! Xem: Đỗ Văn Đại, “Suy nghĩ về nghiên cứu so sánh pháp luật”, Tap chí Luật học, số 11/2007, tr.
Gutteridge, Comparative Law - An Introduction to the Comparative Method of Legal Study and Research, Cambridge University Press, 1971, at 2 (sau đây trích dẫn là Gutteridge); Dennis Patterson, A Companion to Philosophy of Law and Legal Theory, Blackwell Publishers, 2003, at 184. 3 Xem: Peter de Cruz, Comparative Law in a Changing World, Cavendish Publishing Limited, 2007, at 7 (sau đây trích dẫn là Cruz). 10 ngữ “luật học so sánh” và “luật so sánh” là trung tâm của sự tranh luận. Có ý kiến cho rằng, không nên đồng nhất hai thuật ngữ “luật học so sánh” và “luật so sánh” vì thuật ngữ “luật học so sánh” có nội dung tổng hợp hơn, rộng lớn hơn rất nhiều so với thuật ngữ “luật so sanh”!.
Thậm chi, dé phân biệt hai thuật ngữ này có học giả đã cô găng chỉ ra những nội dung cụ thé dé phan biét “luat so sánh” va “luật học so sánh”. Cũng có học giả cho rằng, viéc su dụng thuật ngữ “luật so sánh” có thé dẫn đến nhầm lẫn về sự tồn tại của ngành luật mới? - ngành luật so sánh, giống như sự tồn tại của các ngành luật khác như luật hình sự, luật dân sự, luật hôn nhân và gia đình. Thêm vào đó, thuật ngữ “luật so sánh” không thể hiện được đúng những van đề có tinh chất cốt lõi của lĩnh vực học thuật này. Mặc dù vẫn còn nhiều tranh luận, “luật so sánh” vẫn là thuật ngữ được sử dụng phổ biến nhất.
“Luật so sánh” được sử dụng trong nhiều công trình viết bằng các ngôn ngữ khác nhau; là tên gọi của các tạp chí khoa học chuyên sâu về lĩnh vực này. Thuật ngữ “luật so sánh” cũng được sử dụng dé đặt tên cho môn học ở các trường đại học, các cơ sở đảo tạo luật khác nhau ở nhiều nước trên thế giới và cũng là tên của nhiều tổ chức có hoạt động gắn với [ĩnh vực học thuật này. Vì vậy, để bảo đảm sự thống nhất trong cách tiếp cận, thuật ngữ “luật so sánh” là thuật ngữ được sử dụng nhất quán trong Giáo trình này. Trong các công trình khoa học pháp lý nói chung và lĩnh vực ! Xem: PGS.
Võ Khánh Vinh, Giáo trình luật học so sánh, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2002, tr. ? Xem: William Ewald, Comparative Jurisprudence (I): What Was it Like to Try a Rat?, University of Pennsylvania Law Review, June 1995, at 1891 (sau day trich dan 1a Ewald). 3 Xem: Võ Khánh Vinh, sđd, tr.
II luật so sánh nói riêng, chưa có định nghĩa thống nhất về luật so sánh!. “Ludt so sánh có nội dung khác nhau với những người khác nhau và các nội dung đó déu có thể chấp nhận được về mặt học thuật.