CHƯƠNG I KHÁI NIỆM, NHIỆM v ụ VÀ C ÁC N G l YÊN TẢC CỦA LI ẠT HỈNH s ự VIỆT NAM I. KHÁI NIỆM LUẬT HÌNH s ự Luật hình sự là ngành luật trong hệ thống pháp luật có dối tượng và phương pháp điều chinh riêng, tuân theo các neuvên tấc và có các nhiệm vụ riêng."1 Với tính chất la ngành luật, luật hình sự được hiêu là hệ thống các quy phạm pháp luật xác định những hành vi nguy hiêm cho xã hội bị coi là tội phạm và quy định hình phạt có thế áp dụng cho người đã thực hiện các tội phạm đó. Với hai nội dune như vậy mà n&ành luật này có tên gọi gan với một trong hai nội dung đó - tội phạm hoặc hình phạt. Vi dụ: 'Prong tiếng Anh.
ngành luật này thường được gọi ià Criminal Law (pháp luật hay ngành luật về tội phạm); còn trong tiếng Đức, ngành luật này lại thường được gọi là Strafrecht (pháp luật hay ngành luật về hình phạt). Trong tiếng Việt, hình sự có nghĩa là sự trừng trị, trừng phạt và ngành luật hình sự cũng có nghĩa là ngành luật về trừng phạt hay về hình phạt. Khái niệm luật hình sự có thể được dùng để chí ngành luật nhưng cũng có thể được hiểu là một trong những hình thức văn bán quy phạm pháp luật - luật (hoặc bộ luật) cùa ngành luật hình sự. Luật hình sự còn có thề được dùng đề chi môn khoa học nghiên cứu ngành luật hình sự.
9 Quv phạm pháp luật cua ngành luật hình sự dược hình thành qua các quv định cua pháp luật. Dó là các quy định chung về tội phạm và hình phạt, là các quy định về các tội phạm cụ thê và các khung hình phạt cụ thê. Các qu\ định nà}' đều phai được thể hiện ờ hình thức văn bản quy phạm pháp luật cao nhất trong hệ thổne văn bản quv phạm pháp luật Việt Nam hay nói cách khác, các quy định về tội phạm và hình phạt phãi do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất cùa Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam ban hành vì tính đặc biệt của các quy định này. Với nội đung xác định tội phạm và quy định hình phạt, ngành luật hình sự có đoi tượng điều chinh và phương pháp điêu chình riêng.
Đối tưọng điều chỉnh của luật hình sự Đoi tượng điều chinh cùa ngành luật hình sự là quan hệ xã hội giữa Nhà nước và người phạm tội. Khi có sự kiện tội phạm xảy ra, một loại quan hệ xã hội đặc biệt giữa Nhà nước và chù thê đã gây ra sự kiện tội phạm đó được phát sinh. Ngành luật hình sự điều chỉnh quan hệ xã hội này qua việc xác định quyền và nghĩa vụ pháp lí của hai chủ thế - Nhà nước và người phạm tội. Trong quan hệ này, người phạm tội có nghĩa vụ pháp lí phải chịu TNHS, trong đó có hình phạt còn Nhà nước có quyền buộc người phạm tội phải thực hiện nghĩa vụ pháp lí đó.
Đối với người phạm tội, Nhà nước có quyền buộc họ phải chịu TNHS; đối với xã hội, Nhà nước có trách nhiệm xử lí nehiêm minh những người đã thực hiện hành vi phạm tội để bảo đàm trật tự xã hội, trấn áp tội phạm. Người phạm tội. tuy có nghĩa vụ pháp lí phải chịu TNHS 10 nhưna cĩina có quvền ycu cầu Nhà nước chi được buộc mình chịu 'I NI ỈS đúnu với quv định cua pháp luật. Dối tưựne điều chinh của luật hình sự là quan hệ xà hội có tính dặc thù.
Quan hệ xã hội là đổi tượne điều chinh cua ngành luật hình sự khôna những không cân thiết cho sự ton tại và phát trien cua xã hội mà trái lại. xã hội đã phai chịu sự tác động xấu khi quan hệ xã hội này phát sinh. Các quan hộ xã hội cần thiết cho xã hội được các ngành luật khác điều chinh như quan hệ sơ hữu được naành luật dân sự điều chinh, quan hệ vợ chồna dược ngành luật hôn nhản và gia đình điều chinh v. đều không phải là đối tượng điều chinh của ngành luật hình sự nhưng có thê là đổi tượng bào vệ cùa ngành luật hình sự khi bị xâm hại ỏ' mức độ nhất định.
Các ngành luật khác có thê vừa điều chinh và vừa bảo vệ cùng nhóm các quan hệ xã hội nhất định, còn n&ành luật hỉnh sự chi điều chinh một loại quan hệ xã hội - quan hệ eiữa Nhà nước và người phạm tội và bảo vệ nhiều loại quan hệ xã hội khác được các ngành luật khác điều chinh.111 Với lí do này mà quy phạm pháp luật hình sự có thể được coi là quy phạm pháp luật bào vệ mà không phải là quy phạm pháp luật điều chinh}2) Quy phạm pháp luật hình sự không chi xác định quyền và nghĩa vụ pháp lí của hai chủ thể của quan hệ pháp luật hinh sự mà còn là tiêu chuân để xác định (1). Đào Trí ú c thì luật hình sự có thể bảo vệ cả các quan hệ xã hội chưa được ngành luật nào điều chình (Đào Trí ú c , Luật hình sự Việt Nam, Quy ên I - Những vấn đề chung, Nxb. Khoa học xâ hội, Hà Nội, 2000, tr. Theo cách phân loại quy phạm pháp luật được trình bày trong Giáo trình lí luận nhà nước và pháp luật cùa Trườn2 Đại học Luật Hà Nội, Nxb.
CAND, Hà Nội, 2008. 396; (hoặc trong cuốn Li luận về nhà nước và pháp luậl cùa PGS. Nguyễn Văn Động, Nxb. 11 giới hạn và đánh ai á hành vi của con imười có phai là tội phạm hay khôrm.1" 1 à tiêu chuẩn đánh eiá hành vi của con ngưòi.
quv phạm pháp luật hình sự tuy khônu trực tiếp điều chinh NU' sự cùa công dãn nói chung trong cuộc sống hàng neàv như các ngành luật khác (mà chi điều chinh xư sự cùa Nhà nước và naười phạm tội sau khi có sự kiện tội phạm xảy ra) nlurns vẫn có tác động điều chinh xử sự đó cua công dân. Quv phạm pháp luật hình sự xác định tội phạm, quv định hình phạt và qua dó gián tiếp "cấm đoán" mọi neười thực hiện những hành vi bị coi là tội phạm - những hành vi đã được quy dịnh trona luật hình sự. Với lí do này mà quy phạm pháp luật hình sự còn có thể được coi là quy phạm pháp luật cấm đoán và sự cam đoán này gián tiếp điều chinh xử sự của con người theo hướna tránh thực hiện hành vi phạm tội. Phưtmg pháp điều chỉnh của luật hình sự Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng điều chinh cũng như nội dung quyền, nghĩa vụ pháp lí cua các chú thê trong quan hệ pháp luật hình sự.
chúng ta có thể rút ra được phương pháp điều chinh của ngành luật hình sự phải là phươna pháp mệnh lệnh - phục rùng. Trong quan hệ pháp luật hình sự. Nhà nước có quyền buộc người phạm tội phải chịu TNHS, phai chịu hình phạt; người phạm tội có nghĩa vụ pháp lí phải thực hiện TNHS, chấp hành hình phạt và việc chấp hành này không thề tránh khỏi vì nó dược bảo đám bàne cưỡng chế cùa Nhà nước. Phương pháp điều chinh cúa ngành luật hình sự là phương pháp mệnh lệnh - phục tùng.
Theo đó, các quy phạm pháp luật (l).Xem : Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình li luận nhà nước vù pháp luật, sđd, tr. 12 hình sự dều có cách thức tác dộnu chune là bát buộc naưài phạm tội phái thực hiện nahĩa vụ pháp lí là TNỈỈS. Bên cạnh dỏ. quv phạm pháp luật hình sự cũng sián tiếp điều chinh hành vi cưa con người trong cuộc sốna hàna neàv với cách thức tác dộnạ là cốm đoán.
trona luật hình sự còn có một số điều luật mà cách thức tác dộna là cho phép (được thực hiện quyền nhất định như quyền phòng vệ chính đảng V. Tuv nhiên, cách thức tác độne cấm đoán và cho phép đều khône phai là cách thức tác độna đặc trunu cua ngành luật hình sự. phương pháp điều chinh của ngành luật hình sự là phương pháp mệnh lệnh - phục tùna và cách thức tác độna đặc trưne là bat buộc. Quy phạm pháp luật hình sự Nội duna của quy phạm pháp luật hình sự được thể hiện thông qua các quy định của luật.
Dó là các quy định chung về tội phạm và hình phạt; các quy định về các tội phạm cụ thề và các khung hình phạt cụ thề. Các quy định chung về tội phạm và hình phạt tạo thành Phần chung của luật hình sự; Phần các tội phạm của luật hình sự là phần dược hình thành bời các quy định về tội phạm cụ thề và khung hình phạt cụ thề có thể được áp dụng cho tội phạm cụ thể đó. Quy phạm pháp luật hình sự được thể hiện qua các quy định của luật hình sự hay nói cách khác là qua các điều luật. Giữa quy phạm pháp luật hình sự và điều luật của luật hình sự cỏ sự khác nhau.'" Một điều luật có thể thể hiện đủ một quy (1 ).
v ề vấn đề này có thể xem thêm: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình li luận nhà nước và pháp luật, sđd, tr. 13 phạm pháp luật hình sự nhưng một điều luật cũng có thể chi thê hiện đu một quy phạm pháp luật hình sụ khi kết hợp với điều luật khác. Vi dụ: Diều 111 BLHS (Người nào dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạnẹ không thế tự vệ được của nạn nhân hoặc thù đoạn khác giao cấu với nạn nhân trải với V muôn cùa họ, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm) là điều luật thể hiện đu một quy phạm pháp luật hinh sự; Điều 112 BLHS (Người nào hiếp dâm trẻ em từ đù 13 tuôi đến dưới 16 tuôi, thì bị phạt tù từ báy năm đến mười lăm năm) là điều luật chi thể hiện đủ một quv phạm pháp luật hỉnh sự khi kết hợp với Điều 111 BLHS vì Điều 112 không có nội dune mô tả như thế nào là hiếp dâm và nội dung này được mô tà tại Điều 111. Với nội dung là xác định tội phạm và quy định hình phạt, quy phạm pháp luật hình sự đòi hỏi phải có hai bộ phận cấu thành - bộ phận xác định tội phạm và bộ phận quy định hình phạt.
Tuy nhiên, việc xác định hai bộ phận đó trong cấu trúc của quy phạm pháp luật nói chung cũng như cùa quy phạm pháp luật hình sự nói riêng có sự không thống nhất giữa các nhà nghiên cứu và giảng dạy.