Giáo trình luật dân sự việt nam tập 1 trường đại học luật hà nội chủ biên đinh văn thanh nguyễn minh tuấn vũ thị hồng yến

Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam Tập 1 của Trường Đại học Luật Hà Nội cung cấp kiến thức cơ bản về luật dân sự, biên soạn bởi Đinh Văn Thanh, Nguyễn Minh Tuấn, Vũ Thị Hồng Yến.

• Tác giả: Đinh Văn Thanh
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Giáo trình Luật Dân Sự Việt Nam Tập 1
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
• 1.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU CHỈNH CỦA LUẬT DÂN SỰ
• 1.2. ĐỊNH NGHĨA LUẬT DÂN SỰ, PHÂN BIỆT LUẬT DÂN SỰ VỚI CÁC NGÀNH LUẬT KHÁC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Giáo trình Luật Dân Sự Việt Nam Tập 1

Giáo trình Luật Dân Sự Việt Nam Tập 1 do Đại Học Luật Hà Nội biên soạn, với sự chủ biên của PGS. Đinh Văn Thanh, TS. Nguyễn Minh Tuấn, và PGS. Vũ Thị Hồng Yến, là tài liệu quan trọng trong việc nghiên cứu và giảng dạy luật dân sự. Giáo trình này được chỉnh lý phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và nghiên cứu của sinh viên, giảng viên và những người quan tâm. Nội dung giáo trình tập trung vào các khái niệm cơ bản, đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự, đồng thời làm rõ các quy định pháp lý liên quan đến quyền và nghĩa vụ, hợp đồng dân sự, và trách nhiệm dân sự.

1.1. Mục tiêu và đối tượng của giáo trình

Giáo trình được biên soạn với mục tiêu cung cấp kiến thức toàn diện về Luật Dân Sự, phù hợp với chương trình đào tạo của Đại Học Luật Hà Nội. Đối tượng điều chỉnh của Luật Dân Sự bao gồm các quan hệ tài sản và nhân thân, được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí và tự chịu trách nhiệm. Giáo trình cũng nhấn mạnh vai trò của hệ thống pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, đảm bảo sự ổn định và phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

1.2. Cấu trúc và nội dung chính

Giáo trình được chia thành hai tập, tập 1 tập trung vào các khái niệm cơ bản, đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự. Nội dung chính bao gồm: quyền sở hữu, tài sản, người đại diện, và người thừa kế. Giáo trình cũng phân tích sâu về các quy định pháp lý liên quan đến hợp đồng dân sự và trách nhiệm dân sự, đồng thời làm rõ các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Dân sự 2015.

II. Đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự

Luật Dân Sự điều chỉnh các quan hệ tài sản và nhân thân, được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí và tự chịu trách nhiệm. Đối tượng điều chỉnh của Luật Dân Sự bao gồm các quan hệ tài sản và nhân thân, trong đó quan hệ tài sản là quan hệ giữa người với người thông qua một tài sản cụ thể. Bộ luật Dân sự 2015 đã mở rộng phạm vi điều chỉnh, bao gồm cả các quan hệ thuộc lĩnh vực luật tư và trở thành luật chung điều chỉnh các quan hệ tài sản.

2.1. Quan hệ tài sản

Quan hệ tài sản là quan hệ giữa người với người thông qua một tài sản cụ thể. Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Quan hệ tài sản không chỉ bó hẹp ở những vật vô tri mà còn hàm chứa nội dung xã hội, liên quan đến việc dịch chuyển tài sản từ chủ thể này sang chủ thể khác. Quan hệ tài sản do Luật Dân Sự điều chỉnh mang tính ý chí, hàng hóa và tiền tệ, đồng thời có tính chất đền bù tương đương.

2.2. Quan hệ nhân thân

Cùng với quan hệ tài sản, Luật Dân Sự còn điều chỉnh các quan hệ nhân thân. Quan hệ nhân thân là quan hệ giữa người với người về một giá trị nhân thân của cá nhân hoặc tổ chức. Quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với một chủ thể, không thể chuyển giao cho chủ thể khác, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Bộ luật Dân sự 2015 đã ghi nhận và bảo hộ các quyền nhân thân mới như quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, và quyền chuyển đổi giới tính.

III. Phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự

Phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự là những cách thức, biện pháp mà Nhà nước tác động lên các quan hệ tài sản và nhân thân, làm cho các quan hệ này phát sinh, thay đổi, chấm dứt theo ý chí của Nhà nước. Phương pháp điều chỉnh của Luật Dân Sự có những đặc điểm như: các chủ thể tham gia quan hệ độc lập về tổ chức và tài sản, bình đẳng về địa vị pháp lý, và có quyền tự định đoạt trong việc tham gia các quan hệ tài sản.

3.1. Tính độc lập và bình đẳng của các chủ thể

Các chủ thể tham gia vào các quan hệ tài sản và nhân thân do Luật Dân Sự điều chỉnh phải độc lập về tổ chức và tài sản, đồng thời bình đẳng về địa vị pháp lý. Sự độc lập và bình đẳng này là tiền đề tạo ra sự đền bù tương đương trong các quan hệ tài sản. Nếu không có sự độc lập và bình đẳng, các quan hệ tài sản sẽ không thể phát triển một cách lành mạnh và công bằng.

3.2. Quyền tự định đoạt của các chủ thể

Pháp luật dân sự ghi nhận quyền tự định đoạt của các chủ thể trong việc tham gia các quan hệ tài sản. Các chủ thể có quyền lựa chọn đối tác, nội dung quan hệ, và cách thức thực hiện các quyền và nghĩa vụ. Tuy nhiên, quyền tự định đoạt không đồng nghĩa với tự do tuỳ tiện, mà phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Dân sự 2015, đảm bảo không xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, xã hội và cá nhân khác.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam – Tập I (Tái bản năm 2019, mã số xuất bản 1254-2019/CXBIPH/11-12/CAND) do Trường Đại học Luật Hà Nội biên soạn, Nhà xuất bản Công an Nhân dân phát hành. Công trình được chủ biên bởi PGS. Đinh Văn Thanh và TS. Nguyễn Minh Tuấn, cùng tập thể tác giả gồm PGS. Vũ Thị Hồng Yến, TS. Phạm Công Lạc, PGS. Bùi Đăng Hiếu, TS. Kiều Thị Thanh, TS. Vũ Đăng Thanh Thúy, PGS. Phùng Trung Tập và cử nhân Trần Hữu Biền thuộc Bộ môn Luật Dân sự, Khoa Pháp luật Dân sự.

Trong chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học ngành Luật, Luật Dân sự là môn học chuyên ngành bắt buộc thuộc khối kiến thức cơ sở ngành và chuyên ngành. Giáo trình được xây dựng căn cứ theo chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng mục tiêu đào tạo của Trường Đại học Luật Hà Nội. Mục tiêu học tập trọng tâm là trang bị cho người học hệ thống lý luận khoa học pháp lý dân sự, bản chất của quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân, đồng thời làm rõ các chuẩn mực pháp lý điều chỉnh hành vi của các chủ thể trong giao lưu dân sự.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên cơ sở kết hợp giữa phương pháp luận khoa học pháp lý truyền thống và các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 (Luật số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017). Cấu trúc giáo trình chia thành hai tập; trong đó, Tập I tập trung vào các chế định nền tảng thuộc Phần chung, chế định tài sản, quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản và phần mở đầu của nghĩa vụ dân sự. Điểm đặc sắc của tài liệu là việc phân tích các quy phạm thực định gắn liền với lịch sử lập pháp Việt Nam và định vị Luật Dân sự với tư cách là luật chung điều chỉnh các quan hệ tư pháp.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung Tập I được phân bổ theo các mảng chuyên đề tương ứng với phân công biên soạn của tập thể tác giả:

• Chương I: Khái niệm về Luật Dân sự Việt Nam (PGS. Vũ Thị Hồng Yến biên soạn): Xác định đối tượng điều chỉnh (quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập tài sản và tự chịu trách nhiệm theo Điều 1 BLDS 2015); phân tích phương pháp điều chỉnh; phân biệt Luật Dân sự với Luật Hành chính, Hình sự, Thương mại, Lao động, Hôn nhân và Gia đình, Tố tụng Dân sự; hệ thống nguồn luật và phân loại quy phạm pháp luật dân sự.
• Chương II: Các nguyên tắc cơ bản và quan hệ pháp luật dân sự (PGS. Vũ Thị Hồng Yến biên soạn): Phân tích 5 nguyên tắc cơ bản tại Điều 3 BLDS 2015; cấu thành của quan hệ pháp luật dân sự gồm chủ thể, khách thể và nội dung; các sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự.
• Chương III: Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự (TS. Phạm Công Lạc, PGS. Bùi Đăng Hiếu biên soạn): Địa vị pháp lý của cá nhân (năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự, nơi cư trú, giám hộ, tuyên bố mất tích, tuyên bố chết); pháp nhân (điều kiện thành lập, cơ cấu tổ chức, trách nhiệm tài sản); quy chế tham gia quan hệ dân sự của hộ gia đình, tổ hợp tác và tổ chức khác không có tư cách pháp nhân.
• Chương IV: Tài sản, quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản (TS. Kiều Thị Thanh, PGS. Đinh Văn Thanh biên soạn): Khái niệm và phân loại tài sản theo Điều 105 BLDS 2015 (vật, tiền, giấy tờ có giá, quyền tài sản); nội dung quyền sở hữu (chiếm hữu, sử dụng, định đoạt); các hình thức sở hữu; căn cứ xác lập, chấm dứt quyền sở hữu; các quyền khác đối với tài sản gồm quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng và quyền bề mặt (Điều 158 đến Điều 273).
• Chương V: Nghĩa vụ dân sự và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (TS. Vũ Đăng Thanh Thúy, PGS. Phùng Trung Tập, Trần Hữu Biền biên soạn): Khái niệm nghĩa vụ dân sự mang tính chất "động"; căn cứ phát sinh nghĩa vụ; nguyên tắc thực hiện nghĩa vụ; các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự và trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ.

Progression logic của giáo trình đi từ việc xây dựng phạm trù lý luận tổng quát (khái niệm, phương pháp, nguồn luật), xác lập năng lực chủ thể tham gia, định danh khách thể (tài sản), đến phân tích các quyền tài sản tĩnh (quyền sở hữu) và các quan hệ chuyển dịch tài sản động (nghĩa vụ).

flowchart TD
    A["Chương I: Khái niệm & Nguồn Luật Dân sự"] --> B["Chương II: Nguyên tắc & Quan hệ PL Dân sự"]
    B --> C["Chương III: Chủ thể (Cá nhân, Pháp nhân, Tổ chức)"]
    C --> D["Chương IV: Tài sản, Quyền sở hữu & Quyền khác"]
    D --> E["Chương V: Nghĩa vụ & Bảo đảm thực hiện nghĩa vụ"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý luận khoa học pháp lý: Phân tích tiến trình lịch sử pháp luật dân sự Việt Nam qua các giai đoạn: Sắc lệnh số 90/SL (10/10/1945), Sắc lệnh số 97/SL (22/5/1950), Chỉ thị 772/TATC (10/7/1959), Hiến pháp 1959, giai đoạn kinh tế kế hoạch hóa tập trung, thời kỳ Đổi mới (Hiến pháp 1992), BLDS 1995, BLDS 2005 đến BLDS 2015.
• Các nguyên tắc pháp lý cốt lõi: Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận; bình đẳng về địa vị pháp lý; thiện chí, trung thực; không xâm phạm đến lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác (khoản 4 Điều 3); nguyên tắc hòa giải trong giải quyết tranh chấp (Điều 7).
• Cơ cấu quy phạm và hệ thống nguồn: Cấu tạo quy phạm dân sự (giả định, quy định, chế tài); phân loại thành 4 nhóm quy phạm kỹ thuật: quy phạm định nghĩa, quy phạm mệnh lệnh, quy phạm tùy nghi lựa chọn và quy phạm tùy nghi. Xác lập thang bậc hiệu lực nguồn luật gồm Hiến pháp, BLDS 2015, các luật chuyên ngành bổ trợ, nghị quyết của Quốc hội, văn bản dưới luật, cùng nguồn bổ trợ gồm tập quán (Điều 5), tương tự pháp luật và án lệ (Điều 6).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật pháp lý (Technical skills): Tra cứu, đối chiếu điều khoản trong hệ thống 689 điều của BLDS 2015; nhận diện các cấu thành của quy phạm pháp luật dân sự; phân tích các loại tài sản theo Điều 105.
• Kỹ năng phân tích học thuật (Analytical skills): Phân định ranh giới giữa Luật Dân sự với tư cách là luật chung của luật tư và các đạo luật chuyên ngành (Luật Thương mại, Luật Lao động, Luật Hôn nhân và Gia đình); phân tích điều kiện áp dụng tập quán và tương tự pháp luật khi xảy ra khoảng trống pháp luật.
• Năng lực thực tiễn (Practical competencies): Đánh giá tính hợp pháp của các giao dịch dân sự; giải quyết xung đột quyền sở hữu và quyền bề mặt, quyền hưởng dụng; vận dụng cơ chế hòa giải và xác định trách nhiệm dân sự phục hồi tình trạng tài sản.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế phục vụ phương pháp sư phạm kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết quy phạm và phân tích luật thực định. Nội dung từng bài học gắn kết chặt chẽ giữa các khái niệm khoa học pháp lý với điều luật tương ứng trong BLDS 2015.

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giảng viên sử dụng giáo trình để hướng dẫn sinh viên phân tích bản chất kinh tế - xã hội của quan hệ tài sản mang tính chất hàng hóa - tiền tệ và quan hệ nhân thân gắn với hoặc không gắn với tài sản. Phương pháp quy nạp được áp dụng để dẫn dắt từ các sự kiện pháp lý thực tế đến các quy phạm khung mang tính định tính.
• Bài tập tình huống và án lệ: Giáo trình cung cấp cơ sở lý luận để phân tích các tình huống pháp lý phức tạp như: giải quyết tranh chấp giao dịch tài sản giữa vợ và chồng trong thời kỳ hôn nhân, áp dụng tập quán địa phương (đơn vị đo lường giạ lúa, chục miền Nam) theo Điều 5, xử lý các vụ việc chưa có quy phạm trực tiếp điều chỉnh thông qua áp dụng tương tự pháp luật (Điều 6) hoặc án lệ của Tòa án nhân dân tối cao.
• Phương pháp đánh giá: Kiểm tra khả năng hiểu và vận dụng của người học thông qua việc phân loại quy phạm (định nghĩa, mệnh lệnh, tùy nghi), giải quyết bài tập định danh tài sản, xác định năng lực chủ thể và giải quyết tranh chấp quyền sở hữu/nghĩa vụ tài sản.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần đọc song song giáo trình với văn bản BLDS 2015, Hiến pháp 2013 và các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; ghi chú các điều luật viện dẫn; phân tích bảng so sánh sự khác biệt giữa quy định của BLDS 2015 với BLDS 2005 và BLDS 1995.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình phản ánh những điểm sửa đổi, bổ sung trọng tâm của BLDS 2015 so với các phiên bản BLDS 1995 và 2005:

• Xác lập vị thế luật chung của tư pháp: Khẳng định nguyên tắc BLDS 2015 là luật chung điều chỉnh mọi quan hệ tài sản và nhân thân được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí. Luật chuyên ngành không được quy định trái với các nguyên tắc cơ bản tại Điều 3; trường hợp luật khác không quy định hoặc vi phạm nguyên tắc thì áp dụng BLDS 2015.
• Bổ sung chế định mới về quyền đối với tài sản: Làm rõ chế định hoàn toàn mới tại Chương XIV BLDS 2015 – "Quyền khác đối với tài sản", bao gồm quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng và quyền bề mặt (Điều 158 đến Điều 273), tách biệt quyền năng khai thác tài sản khỏi quyền sở hữu tuyệt đối.
• Mở rộng phạm vi quyền nhân thân: Cập nhật các quyền nhân thân mới được thể chế hóa theo tinh thần Hiến pháp 2013, bao gồm quyền đối với đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, quyền chuyển đổi giới tính và các quyền nhân thân trong quan hệ hôn nhân gia đình.
• Công nhận chính thức án lệ và lẽ công bằng: Cập nhật quy định tại khoản 2 Điều 6 BLDS 2015, chính thức đưa án lệ và lẽ công bằng thành nguồn luật bổ trợ cho Tòa án khi không thể áp dụng tập quán hoặc tương tự pháp luật, hạn chế tình trạng từ chối xét xử vì lý do chưa có luật.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên năm thứ hai thuộc các ngành Luật học, Luật Kinh tế, Luật Thương mại quốc tế và Luật Quốc tế tại Trường Đại học Luật Hà Nội cũng như các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc.
• Yêu cầu tiên quyết: Người học cần hoàn thành khối kiến thức nền tảng gồm học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp cơ sở lý luận về cấu trúc hệ thống luật tư, lịch sử lập pháp và các trường phái khoa học pháp lý dân sự phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.
• Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực, làm căn cứ xây dựng đề cương chi tiết học phần, ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần và tài liệu hướng dẫn thảo luận.
• Cán bộ thực tiễn: Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư, Công chứng viên và Chuyên viên pháp chế sử dụng làm tài liệu tham khảo để tra cứu nguồn lý luận của quy phạm khi giải quyết tranh chấp dân sự thực tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?
Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học ngành Luật, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, giảng viên pháp lý và cán bộ làm công tác xét xử, tư vấn pháp luật.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?
Người học cần nắm vững các khái niệm cơ bản về quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật, sự kiện pháp lý, năng lực chủ thể và hiệu lực văn bản trong môn Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu tham khảo khác là gì?
Tài liệu do chính Bộ môn Luật Dân sự - Trường Đại học Luật Hà Nội biên soạn, phân tích trực tiếp cấu trúc điều luật của BLDS 2015, có chiều sâu lý luận về lịch sử lập pháp (Sắc lệnh 90/SL, Sắc lệnh 97/SL) và phân loại khoa học các loại quy phạm dân sự.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Cần kết hợp việc đọc phân tích lý luận trong giáo trình với việc tra cứu trực tiếp từng điều luật của BLDS 2015; lập sơ đồ tư duy cho các chế định chủ thể, tài sản, quyền sở hữu; nghiên cứu các án lệ đã được Tòa án nhân dân tối cao công bố để hiểu cách áp dụng Điều 6.

5. Cần sử dụng kèm các tài liệu bổ trợ nào trong quá trình học?
Văn bản Bộ luật Dân sự năm 2015, Hiến pháp năm 2013, các luật chuyên ngành liên quan (Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Hôn nhân và Gia đình), Tuyển tập Án lệ Việt Nam và các Thông tư, Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

---

Kết luận

Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam – Tập I của Trường Đại học Luật Hà Nội là công trình học thuật chuẩn hóa toàn bộ hệ thống lý luận khoa học pháp lý dân sự và các chế định cốt lõi của BLDS năm 2015. Lộ trình học tập đề xuất là nắm vững Phần chung (khái niệm, nguyên tắc, chủ thể) tại các Chương I, II, III trước khi nghiên cứu sâu chế định Tài sản, Quyền sở hữu tại Chương IV và Nghĩa vụ dân sự tại Chương V. Để đạt kết quả tối ưu, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định và nguồn án lệ bổ trợ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GIÁO TRÌNH LUAT DAN SỰ VIỆT NAM TẠPI 1254-2019/CXBIPH/11-12/CAND TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI GIÁO TRÌNH LUAT DAN SỰ VIỆT NAM TAPI (Tái bản) NHÀ XUẤT BẢN CÔNG AN NHÂN DÂN HÀ NỘI - 2019 Chủ biên PGS. INH VN THANH TS. NGUYÊN MINH TUẦN Tập thể tác giả PGS. Vh THỊ HONG YEN Ch°¡ng I, II ITS.

PHAM CÔNG LẠC | PGS. BUI NG HIẾU Choe Il TS. KIEU THỊ THANH PGS. INH VN THANH Ch°¡ng TY TS.

V¯ NG THANH THÚY PGS. PHÙNG TRUNG TAP Ch°¡ng v TRAN HỮU BIEN LỜI GIỚI THIỆU Bộ luật dân sự nm 2015 °ợc Quốc hội n°ớc Cộng hoà xã hội chủ ngh)a Việt Nam Khoá XIII, kì họp thứ 10 thông qua ngày 24/11/2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017. Day là bộ luật lớn nhất ở n°ớc ta hiện nay. Với 689 iều luật, Bộ luật dân sự iều chỉnh các quan hệ tài sản và nhân thân có tính phổ biến trong ời sống của nhân dân ta hiện nay.

Bộ luật dân sự quy ịnh các chuẩn mực pháp lí cho cách ứng xử của các chủ thể trong giao l°u dân sự nhằm bảo ảm sự 6n ịnh và lành mạnh hoá các quan hệ dân sự trong diéu kiện phát triển nên kinh tế thi tr°ờng ịnh h°ớng xã hội chủ ngh)a. ể áp ứng kịp thời việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập của giảng viên, sinh viên và những ng°ời quan tâm, Bộ môn luật dân sự Khoa Pháp luật dân sự Tr°ờng ại học Luật Hà Nội ã chỉnh lí giáo trình phù hợp với khoa học pháp lí dân sự hiện ại và làm rõ nội dung c¡ bản của các phần trong Bộ luật dân sự nm 2015. Việc chỉnh lí giáo trình luật dân sự Việt Nam cn cứ vào ch°¡ng trình, mục tiêu dao tạo của Tr°ờng Dai học Luật Ha Nói và °ợc xây dung phù hợp với ch°¡ng trình khung do Bộ giáo dục và ào tạo quy ịnh. Giáo trình luật dán sự °ợc biên soạn thành hai tập ề thuận tiện cho việc học tập và nghiên cứu.

Mặc dù tập thé tác giả ã hết sức cô gắng nh°ng giáo trình cing khó tránh khỏi những khiếm khuyết, rất mong các ộc giả góp ý ể giáo trình luật dân sự Việt Nam của Tr°ờng ại học Luật Hà Nội ngày càng hoàn thiện. Xin tran trọng giới thiệu cùng bạn ọc. TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI CH¯ NG I KHÁI NIỆM VE LUAT DÂN SU VIỆT NAM A. DO! T¯ỢNG VÀ PH¯ NG PHAP DIEU CHỈNH CỦA LUẬT DÂN SỰ ể quản lí xã hội bằng pháp luật và không ngừng nâng cao tính thực thi của các vn bản pháp luật, tng c°ờng pháp chế xã hội chủ ngh)a, ảng và Nhà n°ớc ta chủ tr°¡ng xây dựng một hệ thống pháp luật ngày càng hoàn chỉnh, phản ánh tốt h¡n °ờng lối của ảng trong công cuộc xây dựng nền kinh tế thị tr°ờng ịnh h°ớng xã hội chủ ngh)a ở n°ớc ta hiện nay.

Với mục tiêu ó, ộng lực chính của sự phát triển là vì con ng°ời, do con ng°ời, ặt con ng°ời vảo vị trí trung tâm, giải phóng sức sản xuất, kh¡i day mọi tiềm nng của mỗi cá nhân, mỗi tập thê lao ộng và của cả cộng ồng dân tộc; ộng viên và tạo mọi iều kiện cho mọi ng°ời Việt Nam phát huy ý chí tự lực, tự c°ờng, cần kiệm xây dựng Tổ quốc, ra sức làm giàu cho mình và cho ất n°ớc. Trong ó, mọi ng°ời °ợc tự do kinh doanh theo pháp luật, °ợc bảo hộ quyền sở hữu và thu nhập hợp pháp. Hệ thống pháp luật của Nhà n°ớc Cộng hoà xã hội chủ ngh)a Việt Nam bao gồm nhiều ngành luật, iều chỉnh các quan hệ xã hội a dạng, phức tạp. Trong ó, mỗi ngành luật iều chỉnh những nhóm quan hệ xã hội nhất ịnh.

Những 7 nhóm quan hệ xã hội do một ngành luật iều chỉnh °ợc gọi là ối t°ợng iều chỉnh của ngành luật ó. ể iều chỉnh các quan hệ xã hội, Nhà n°ớc sử dụng các biện pháp tác ộng khác nhau, h°ớng cho các quan hệ xã hội phát sinh, thay ôi, cham dứt phù hợp với ý chí của Nhà n°ớc. Ph°¡ng pháp tác ộng của Nhà n°ớc lên các quan hệ xã hội có những ặc thù khác nhau phụ thuộc vào các quan hệ xã hội cần iều chỉnh bằng pháp luật. DOI T¯ỢNG DIEU CHỈNH CUA LUAT DAN SỰ ối t°ợng iều chỉnh của luật dân sự là quan hệ nhân thân và tài sản của cá nhân, pháp nhân trong các quan hệ °ợc hình thành trên c¡ sở bình ng, tự do ý chí, ộc lập về tài sản va tự chịu trách nhiệm (sau ây gọi chung là quan hệ dân sự) (iều 1 Bộ luật dân sự - BLDS nm 2015).

Với quy ịnh này, luật dân sự nói chung và BLDS nm 2015 nói riêng ã mở rộng phạm vi iều chỉnh ến các quan hệ thuộc l)nh vực luật t° và trở thành luật chung iều chỉnh các quan hệ tài sản. Trong tr°ờng hợp luật riêng không quy ịnh trực tiếp dé iều chỉnh các quan hệ xã hội trong l)nh vực ó thì các quy ịnh của BLDS nm 2015 sẽ iều chỉnh. Tuy nhiên, các quy ịnh của luật riêng không °ợc trái với những nguyên tắc c¡ bản °ợc quy ịnh tại iều 3 BLDS nm 2015. Tr°ờng hợp luật khác có liên quan không quy ịnh hoặc có quy ịnh nh°ng vi phạm nguyên tắc trên thì quy ịnh của BLDS nm 2015 °ợc áp dụng.

Quan hệ tài sản Quan hệ tài sản là quan hệ giữa ng°ời với ng°ời thông qua một tai sản. Quan hệ tài sản bao giờ cing gan với một tài sản 8 nhất ịnh °ợc thê hiện d°ới dạng này hay dạng khác. Tài sản (°ợc khái quát chung ở iều 105 BLDS nm 2015) bao gồm: vật, tiền, giấy tờ có giá và quyên tài sản. Quan hệ tài sản tài sản không chỉ bó hẹp ở những vật vô tri mà còn hàm chứa nội dung xã hội là những quan hệ xã hội liên quan ến một tài sản.

Quan hệ tài sản không chỉ bao gồm vật thuộc về ai, do ai chiếm hữu, sử dụng, ịnh oạt mà còn bao gồm cả việc dịch chuyên những tài sản ó từ chủ thể này sang chủ thê khác, quyền yêu cầu của một hay nhiều chủ thể và ngh)a vụ t°¡ng ứng với các quyền yêu cầu ó của một hay nhiều chủ thé khác trong quan hệ ngh)a vụ cing °ợc coi là quan hệ tai sản. Quan hệ tài sản rất a dang và phức tạp bởi các yéu tố cau thành nên các quan hệ ó bao gồm: chủ thé tham gia, khách thé °ợc tác ộng và nội dung của các quan hệ ó. Quan hệ tài sản là ối t°ợng iều chỉnh của luật dân sự có những ặc iểm sau: Thứ nhất, quan hệ tài sản do luật dân sự iều chỉnh mang tính ý chí. Quan hệ tài sản phát sinh giữa các chủ thể là những quan hệ kinh tế cụ thể trong quá trình sản xuất, phân phối, l°u thông và tiêu thụ sản phẩm cing nh° cung ứng dịch vụ trong xã hội.

Quan hệ tài sản luôn gắn liền với quan hệ sản xuất và phù hop với quan hệ sản xuất vốn là hạ tang của xã hội. Quan hệ sản xuất tồn tại không phụ thuộc vào ý chí của con ng°ời mà nó phát sinh, phát triển theo những quy luật khách quan. Nh°ng những quy luật này °ợc nhận thức và phản ánh thông qua những quy phạm pháp luật lại mang tính chủ quan - ý chí của giai cấp thống trị phản ánh sự tồn tại xã hội thông qua các 9 quy phạm pháp luật. Mỗi chủ thé tham gia vào một quan hệ kinh tế cụ thê ều ặt ra những mục ích và với ộng c¡ nhất ịnh.

Bởi vậy, quan hệ tài sản mà các chủ thé tham gia mang ý chí của các chủ thé và phải phù hợp với ý chí của Nha n°ớc thông qua các quy phạm pháp luật dân sự. Nhà n°ớc dùng các quy phạm pháp luật dân sự tác ộng lên các quan hệ kinh tế, h°ớng cho các quan hệ này phát sinh, thay ổi theo ý chí của Nhà n°ớc. Vì vậy, sự tác ộng của Nhà n°ớc thông qua các quy phạm pháp luật dân sự có ý ngh)a quan trọng trong việc ịnh h°ớng cho các quan hệ tài sản phát triển. Nếu sự ịnh h°ớng phù hợp với những quy luật khách quan của sự phát triển thì sẽ thúc day quan hé san xuất va lực l°ợng sản xuất phát triển và ng°ợc lại sẽ kìm hãm sự phát triển của lực l°ợng sản xuất.

Có thê nói rằng quan hệ tài sản là biểu hiện ý chí của chủ thể, của nhà n°ớc về quan hệ sản xuất trong một giai oạn lịch sử nhất ịnh. Trong giai oạn hiện nay, khi chúng ta ang xây dựng và hình thành nền kinh tế nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu và hình thức kinh doanh thì việc xác ịnh các quan hệ tài sản phù hợp với trình ộ phát triển của lực l°ợng sản xuất là ịnh h°ớng có ý ngh)a ặc biệt quan trọng, có tác dụng thúc ây mạnh mẽ nền sản xuất xã hội. Thứ hai, quan hệ tài sản do luật dân sự iều chỉnh mang tính chất hàng hoá và tiền tệ. ịnh h°ớng chiến l°ợc của n°ớc ta hiện nay là phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo c¡ chế thị tr°ờng, ịnh h°ớng xã hội chủ ngh)a (iều 15 Hiến pháp nm 1992).

Trong mô hình kinh tế này, các tài sản °ợc thể hiện d°ới dạng hàng hoá và °ợc quy 10 thành tiền. Sản xuất ra hàng hoá và dich vụ dé bán, dé trao ổi là ặc tr°ng của nền sản xuất này. Nó tạo ộng lực cho mọi cá nhân và tổ chức, kh¡i dậy mọi tiềm nng của họ, phát huy ý chí tự lực, tự c°ờng ra sức làm giàu cho mình và cho ất n°ớc. Nh°ng nền kinh tế hàng hoá theo c¡ chế thị tr°ờng cing có những mặt trái của nó (cạnh tranh không lành mạnh, phân hoá giàu nghèo.

Cho nên, khuyến khích tính nng ộng, sáng tạo i ôi với thiết lập trật tự kỉ c°¡ng trong hoạt ộng kinh tế, bảo ảm cho mọi ¡n vị kinh tế, không phân biệt quan hệ sở hữu ều hoạt ộng theo c¡ chế tự chủ kinh doanh, hợp tác và cạnh tranh với nhau, bình ng tr°ớc pháp luật. Bởi vậy, cần phải có hành lang pháp lí vừa mềm dẻo, linh hoạt, vừa chặt chẽ mới có thê áp ứng °ợc các yêu cầu trên. H¡n nữa chúng ta ang trong quá trình hội nhập quốc tế trên nhiều l)nh vực, do vậy pháp luật nói chung và pháp luật dân sự nói riêng còn phải t°¡ng thích với pháp luật của các n°ớc trên thế giới và trong khu vực. Quy luật của nền kinh tế thị tr°ờng trong sản xuất xã hội chi phối các quan hệ tài sản mà một trong các biểu hiện của nó là quan hệ tiền - hàng.