I. Tổng quan giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam
Cuốn giáo trình Lịch sử Quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam (đồng chủ biên với Trần Văn Đào) là một công trình nghiên cứu nền tảng, được biên soạn bởi Học viện Ngoại giao (khi đó là Học viện Quan hệ Quốc tế). Đây được xem là một trong những tài liệu học tập ngành ngoại giao cốt lõi, cung cấp một lăng kính hệ thống và khoa học về giai đoạn 1945-1990, một thời kỳ đầy biến động của chính trị quốc tế. Giá trị của giáo trình không chỉ nằm ở việc tổng hợp các sự kiện lịch sử mà còn ở phương pháp tiếp cận duy vật lịch sử, phân tích sâu sắc bản chất các mối quan hệ, các cuộc đối đầu và sự hình thành của trật tự thế giới mới sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Tài liệu này đặc biệt hữu ích cho sinh viên và các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu về nguồn gốc của Chiến tranh lạnh, sự hình thành của hệ thống xã hội chủ nghĩa, và phong trào giải phóng dân tộc. Cuốn sách chuyên ngành quan hệ quốc tế này do PGS. TS. Phan Doãn Nam và các cộng sự biên soạn đã trở thành tài liệu gối đầu giường cho nhiều thế hệ sinh viên tại các trường đại học hàng đầu như Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Nội dung của giáo trình được trình bày một cách rõ ràng, mạch lạc, với các luận điểm được củng cố bằng dẫn chứng lịch sử cụ thể, giúp người đọc không chỉ nắm bắt được diễn biến sự kiện mà còn hiểu được quy luật vận động đằng sau chúng. Đây là một tài liệu không thể thiếu để xây dựng nền tảng kiến thức về lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại.
1.1. Tác giả PGS. TS. Phan Doãn Nam và vai trò biên soạn
PGS. TS. Phan Doãn Nam, một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực lịch sử và quan hệ quốc tế tại Việt Nam, là đồng chủ biên của giáo trình. Với kinh nghiệm giảng dạy và nghiên cứu sâu rộng tại Học viện Ngoại giao, ông đã định hình một phương pháp tiếp cận khoa học, hệ thống hóa các sự kiện phức tạp của giai đoạn 1945-1990. Vai trò của ông không chỉ là tổng hợp thông tin mà còn là xây dựng một khung phân tích Marxist-Leninist, giúp người học nhận diện các mâu thuẫn cơ bản, động lực phát triển và bản chất của các mối quan hệ quốc tế trong thời kỳ này. Công trình này phản ánh một quá trình nghiên cứu công phu, là kết tinh trí tuệ của một tập thể các nhà khoa học uy tín.
1.2. Bối cảnh ra đời và giá trị của tài liệu học tập này
Giáo trình ra đời trong bối cảnh Việt Nam đang mở cửa và hội nhập, nhu cầu nghiên cứu và giảng dạy về quan hệ quốc tế một cách bài bản ngày càng trở nên cấp thiết. Cuốn sách lấp đầy khoảng trống về một tài liệu học tập ngành ngoại giao chính thống, có hệ thống về giai đoạn then chốt hình thành nên thế giới đương đại. Giá trị của nó nằm ở việc cung cấp một cái nhìn toàn diện, từ sự trỗi dậy của hai siêu cường Xô-Mỹ, sự hình thành hai phe đối lập, cho đến sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân. Đây là nguồn tư liệu quý giá để hiểu về nguồn gốc các vấn đề toàn cầu hiện nay.
1.3. Cấu trúc và nội dung chính của cuốn sách chuyên ngành
Cuốn sách chuyên ngành quan hệ quốc tế này được cấu trúc một cách logic, chia thành các phần và chương tương ứng với các giai đoạn lịch sử và các vấn đề lớn. Phần đầu tập trung vào bối cảnh thế giới sau 1945, sự hình thành hệ thống xã hội chủ nghĩa và sự tan rã của liên minh chống phát xít. Các chương tiếp theo đi sâu phân tích cuộc Chiến tranh lạnh, quan hệ trong khối xã hội chủ nghĩa, các cuộc khủng hoảng quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc. Cách trình bày này giúp người đọc dễ dàng theo dõi và xâu chuỗi các sự kiện, từ đó xây dựng một bức tranh toàn cảnh về lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại.
II. Thách thức khi nghiên cứu trật tự thế giới thời Chiến tranh lạnh
Nghiên cứu giai đoạn Chiến tranh lạnh đặt ra nhiều thách thức to lớn cho các học giả. Đây là một thời kỳ phức tạp, bị chi phối bởi sự đối đầu toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế và đặc biệt là ý thức hệ. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc tiếp cận và diễn giải các nguồn tư liệu một cách khách quan, khi mà mỗi bên đều xây dựng một hệ thống diễn ngôn riêng để phục vụ mục đích tuyên truyền. Giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam đã góp phần giải quyết thách thức này bằng cách cung cấp một khung phân tích rõ ràng. Giáo trình chỉ rõ, sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, "những mâu thuẫn trong nội bộ các lực lượng chống phát-xít, tạm thời được dàn xếp trong chiến tranh, nay đã bộc lộ công khai". Việc hiểu đúng bản chất của trật tự thế giới lưỡng cực, không chỉ là sự đối đầu giữa hai siêu cường mà còn là cuộc đấu tranh giữa hai hệ thống kinh tế-xã hội, là chìa khóa để giải mã các sự kiện. Thách thức khác là phân tích mối quan hệ đa chiều, không chỉ giữa hai khối Đông-Tây mà còn cả những rạn nứt, mâu thuẫn ngay trong nội bộ từng khối. Giáo trình đã làm sáng tỏ những vấn đề này, chẳng hạn như những bất đồng trong quan hệ Xô-Trung hay các cuộc khủng hoảng ở Ba Lan, Hungary, giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc và đa diện hơn về chính trị quốc tế thời kỳ này.
2.1. Phân tích sự hình thành trật tự thế giới lưỡng cực
Giáo trình mô tả chi tiết quá trình hình thành trật tự thế giới lưỡng cực Xô-Mỹ. Trật tự này không xuất hiện ngay lập tức mà là kết quả của một quá trình tập hợp lực lượng mới dựa trên ý thức hệ và lợi ích quốc gia. Thắng lợi của Liên Xô trong chiến tranh đã nâng cao vị thế, tạo điều kiện hình thành một hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa. Trong khi đó, Mỹ vươn lên trở thành cường quốc số một về kinh tế và quân sự trong thế giới tư bản. Sự tan rã của liên minh chống phát xít và sự đối đầu về lợi ích chiến lược đã tất yếu dẫn đến một trật tự hai cực, định hình toàn bộ nền chính trị thế giới trong hơn bốn thập kỷ.
2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tư liệu khách quan
Giai đoạn Chiến tranh lạnh là một cuộc chiến không tiếng súng nhưng vô cùng quyết liệt trên mặt trận thông tin và tư tưởng. Cả hai phe đều xây dựng những câu chuyện lịch sử riêng, bóp méo hoặc che giấu thông tin nhằm hạ bệ đối phương và củng cố tính chính danh của mình. Điều này gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu muốn tìm kiếm sự thật khách quan. Việc phân tích và đối chiếu các nguồn tài liệu từ cả hai phía, kết hợp với một phương pháp luận khoa học, là yêu cầu bắt buộc để có được một nhận định công bằng và chính xác về các sự kiện lịch sử.
2.3. Hiểu đúng bản chất cuộc đối đầu ý thức hệ và địa chính trị
Cuộc đối đầu thời Chiến tranh lạnh không đơn thuần là sự cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia. Nó mang bản chất sâu sắc của một cuộc xung đột ý thức hệ giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản. Mỗi hệ thống đều tìm cách mở rộng ảnh hưởng và chứng minh tính ưu việt của mình. Giáo trình nhấn mạnh, đây là một cuộc "đối đầu trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chạy đua vũ trang, chính trị, ngoại giao". Song song với đó là các toan tính địa chính trị quốc tế, từ việc thiết lập các vành đai an ninh, các khối liên minh quân sự như NATO và Warsaw, đến việc can thiệp vào các cuộc xung đột ủy nhiệm ở "Thế giới thứ ba".
III. Phương pháp phân tích hệ thống XHCN trong quan hệ quốc tế
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam là phương pháp phân tích hệ thống, chi tiết về sự hình thành và phát triển của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN). Giáo trình không chỉ xem đây là một tập hợp các quốc gia riêng lẻ mà là một khối thống nhất về ý thức hệ, chính trị và kinh tế, với Liên Xô là trụ cột. Tài liệu khẳng định: "Sự ra đời và lớn mạnh của hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới là một trong những sự kiện quan trọng nhất sau CTTG-II". Phương pháp phân tích của giáo trình đi sâu vào các nhân tố cơ bản dẫn đến sự hình thành hệ thống này, bao gồm vai trò quyết định của Liên Xô, sự lựa chọn con đường XHCN của các nước Đông Âu và Trung Quốc. Bên cạnh đó, sách cũng làm rõ các mối quan hệ nội khối, được xây dựng dựa trên nền tảng pháp lý là các hiệp ước hữu nghị, hợp tác và tương trợ. Các tổ chức như Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV) và Khối Hiệp ước Warsaw được phân tích như những công cụ để củng cố sự liên kết và tạo ra sức mạnh đối trọng với phe tư bản. Tuy nhiên, giáo trình cũng không né tránh việc đề cập đến những vấn đề nảy sinh, những bất đồng tiềm ẩn trong quan hệ Xô-Trung hay các cuộc khủng hoảng ở Đông Âu, mang lại một cái nhìn toàn diện và khách quan về một chương quan trọng của lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại.
3.1. Sự ra đời và lớn mạnh của phe Xã hội chủ nghĩa
Thắng lợi của Liên Xô trong Chiến tranh Thế giới thứ hai đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của một loạt nhà nước dân chủ nhân dân ở Đông Âu và châu Á. Giáo trình phân tích các yếu tố kinh tế, an ninh và văn hóa đã thúc đẩy các quốc gia này lựa chọn mô hình của Liên Xô. Sự hình thành hệ thống XHCN từ châu Âu sang châu Á với dân số gần một tỷ người đã "làm thay đổi so sánh lực lượng trên vũ đài quốc tế, có lợi cho Liên Xô và các nước chủ nghĩa xã hội". Đây là một sự kiện mang tính bước ngoặt, tác động sâu sắc đến toàn bộ cục diện chính trị quốc tế.
3.2. Mối quan hệ nội khối Hợp tác và những bất đồng tiềm ẩn
Quan hệ giữa các nước XHCN được xây dựng trên nguyên tắc của chủ nghĩa quốc tế vô sản, hợp tác và tương trợ lẫn nhau. Giáo trình nêu bật vai trò của các hiệp ước song phương và đa phương trong việc củng cố liên minh về chính trị, kinh tế và quân sự. Tuy nhiên, bên cạnh sự hợp tác tốt đẹp trong giai đoạn đầu, những mâu thuẫn và bất đồng cũng dần xuất hiện. Sự kiện Nam Tư bị khai trừ khỏi Cục Thông tin Quốc tế năm 1948 hay những rạn nứt trong quan hệ Xô-Trung sau Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô là những minh chứng rõ nét cho thấy sự phức tạp trong quan hệ nội khối.
3.3. Vai trò của Liên Xô và Trung Quốc trong trật tự thế giới mới
Trong giai đoạn đầu, Liên Xô đóng vai trò là "trụ cột của phe xã hội chủ nghĩa", có ảnh hưởng quyết định đến đường lối và chính sách của toàn khối. Sự giúp đỡ của Liên Xô là nhân tố quan trọng cho công cuộc tái thiết và phát triển của các nước Đông Âu. Với sự ra đời của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949, cán cân quyền lực trong phe XHCN có thêm một nhân tố trọng yếu. Liên minh Xô-Trung trong những năm 1950 đã tạo ra một sức mạnh to lớn, làm thay đổi sâu sắc trật tự thế giới ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
IV. Cách giáo trình lý giải sự trỗi dậy của Mỹ và phe tư bản
Đối lập với sự hình thành của phe xã hội chủ nghĩa, giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế của PGS. TS. Phan Doãn Nam cũng dành một phần quan trọng để lý giải sự trỗi dậy của Mỹ và sự tập hợp của phe tư bản chủ nghĩa. Giáo trình chỉ rõ, trong khi các nước đế quốc châu Âu bị tàn phá và suy yếu nghiêm trọng sau chiến tranh, "riêng Mỹ là nước thắng trận duy nhất không bị chiến tranh tàn phá, lại còn giàu lên rất nhiều". Với sức mạnh vượt trội về kinh tế, công nghiệp, và đặc biệt là độc quyền vũ khí nguyên tử, Mỹ đã vươn lên nắm vai trò chủ đạo trong thế giới tư bản. Giáo trình phân tích cách Mỹ sử dụng các công cụ viện trợ kinh tế, như Kế hoạch Marshall, để vừa giúp các nước Tây Âu phục hồi, vừa đặt họ dưới sự khống chế về chính trị. Sự hình thành liên minh quân sự NATO năm 1949 là bước đi quyết định, thể chế hóa sự lãnh đạo của Mỹ và tạo ra một khối đối trọng quân sự với Liên Xô. Chính sách của Mỹ, được mô tả trong giáo trình là "nhằm kiềm chế Liên Xô", là nhân tố chính dẫn đến sự tan rã của liên minh thời chiến và khởi đầu cuộc Chiến tranh lạnh. Bên cạnh đó, sách cũng phân tích sự tan rã của hệ thống thuộc địa cũ, một diễn biến làm suy yếu các đế quốc già cỗi nhưng cũng tạo ra một vũ đài cạnh tranh ảnh hưởng mới giữa hai phe.
4.1. Sự suy yếu của các cường quốc đế quốc châu Âu sau Thế chiến II
Chiến tranh Thế giới thứ hai đã gây ra những hậu quả tàn khốc cho các cường quốc châu Âu như Anh, Pháp, Đức. Họ bị kiệt quệ về kinh tế, suy giảm ảnh hưởng chính trị và đối mặt với sự sụp đổ của hệ thống thuộc địa. Sự suy yếu này đã tạo ra một khoảng trống quyền lực trong thế giới tư bản. Chính trong bối cảnh đó, Mỹ, với tiềm lực kinh tế và quân sự khổng lồ, đã vươn lên để lấp đầy khoảng trống này, tái cấu trúc lại hệ thống tư bản chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của mình.
4.2. Chính sách của Mỹ và sự khởi đầu của Chiến tranh lạnh
Ngay từ giai đoạn cuối cuộc chiến, Mỹ đã nhìn nhận Liên Xô là đối thủ tiềm tàng có khả năng cản trở "giấc mộng bá chủ thế giới". Giáo trình trình bày rõ, chính sách kiềm chế của Mỹ ngày càng trở nên quyết liệt, dẫn đến sự đối đầu toàn diện và khởi đầu cuộc Chiến tranh lạnh. Các học thuyết như Truman Doctrine và chính sách ngăn chặn (containment) đã định hình đường lối đối ngoại của Mỹ trong nhiều thập kỷ, biến mọi khu vực trên thế giới thành chiến trường cạnh tranh ảnh hưởng giữa hai siêu cường.
4.3. Phong trào giải phóng dân tộc và sự tan rã của hệ thống thuộc địa
Sự trỗi dậy của phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh là một trong những đặc điểm nổi bật nhất của thời kỳ sau 1945. Được cổ vũ bởi thắng lợi chống phát xít, các dân tộc thuộc địa đã vùng lên mạnh mẽ, làm cho "hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc bắt đầu tan rã". Sự ra đời của hàng loạt quốc gia độc lập mới, hay còn gọi là "Thế giới thứ ba", đã làm thay đổi bản đồ chính trị thế giới. Các quốc gia này trở thành đối tượng lôi kéo, tranh giành ảnh hưởng giữa hai phe trong cuộc Chiến tranh lạnh.
V. Ứng dụng giáo trình trong đào tạo ngành ngoại giao tại Việt Nam
Cuốn giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam không chỉ là một công trình học thuật mà còn là một công cụ đào tạo sắc bén, được ứng dụng rộng rãi trong giáo dục đại học tại Việt Nam. Tại Học viện Ngoại giao và Khoa Quan hệ Quốc tế của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (USSH), đây là một trong những tài liệu học tập ngành ngoại giao bắt buộc. Nó cung cấp cho sinh viên một nền tảng kiến thức vững chắc về lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại, giúp họ hiểu rõ nguồn gốc của các vấn đề toàn cầu đương đại. Việc nghiên cứu giáo trình giúp người học rèn luyện tư duy phân tích, đánh giá các sự kiện quốc tế một cách hệ thống và có chiều sâu. Hơn nữa, những bài học rút ra từ giai đoạn 1945-1990 có giá trị tham khảo quan trọng đối với việc hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại Việt Nam trong bối cảnh thế giới đầy biến động. Hiểu về sự vận hành của trật tự thế giới lưỡng cực, bản chất của chính trị cường quyền và tầm quan trọng của việc tập hợp lực lượng là những kiến thức vô giá cho các nhà ngoại giao tương lai. Cuốn sách này thực sự đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu quan hệ quốc tế một cách khoa học và bài bản tại Việt Nam.
5.1. Nền tảng cho môn học lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại
Môn học lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại là môn học cơ sở ngành của ngành Quan hệ Quốc tế. Giáo trình của PGS. TS. Phan Doãn Nam cung cấp khung lý thuyết và hệ thống sự kiện cốt lõi cho môn học này. Sách giúp sinh viên nắm bắt được các khái niệm cơ bản như trật tự thế giới, cân bằng quyền lực, chiến tranh lạnh, và các trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế cơ bản. Từ nền tảng này, sinh viên có thể tiếp tục đi sâu nghiên cứu các vấn đề chuyên biệt hơn trong quan hệ quốc tế.
5.2. Tài liệu tham khảo tại Học viện Ngoại giao và USSH
Là nơi biên soạn, Học viện Ngoại giao sử dụng giáo trình này làm tài liệu chính thức trong chương trình đào tạo. Tương tự, tại Khoa Quan hệ Quốc tế - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cuốn sách cũng nằm trong danh mục tài liệu tham khảo quan trọng. Sự phổ biến của giáo trình ở hai cơ sở đào tạo hàng đầu về đối ngoại đã khẳng định uy tín và giá trị khoa học của công trình. Nó góp phần tạo ra một mặt bằng kiến thức chung, một hệ quy chiếu thống nhất cho những người làm công tác nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực đối ngoại của Việt Nam.
5.3. Liên hệ với chính sách đối ngoại Việt Nam giai đoạn hậu chiến
Việc nghiên cứu giai đoạn 1945-1990 qua lăng kính của giáo trình giúp người học hiểu rõ hơn bối cảnh quốc tế tác động đến cuộc đấu tranh giành độc lập và thống nhất của Việt Nam. Những phân tích về quan hệ giữa các nước lớn, sự cạnh tranh Xô-Mỹ và sự ủng hộ của các nước XHCN anh em cung cấp những bài học kinh nghiệm sâu sắc. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phân tích và hoạch định chính sách đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn sau này, đặc biệt là chính sách đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ trong bối cảnh hậu Chiến tranh lạnh.
VI. Giá trị vượt thời gian của giáo trình trong bối cảnh mới
Mặc dù thế giới đã bước qua giai đoạn hậu Chiến tranh lạnh và đang đối mặt với những thách thức mới của toàn cầu hóa, giá trị của giáo trình lịch sử quan hệ quốc tế Phan Doãn Nam vẫn còn nguyên vẹn. Việc tìm hiểu sâu sắc về giai đoạn 1945-1990 không chỉ là một hoạt động hoài niệm lịch sử, mà còn là chìa khóa để hiểu được những cấu trúc quyền lực, những định chế quốc tế và những mâu thuẫn vẫn đang định hình thế giới ngày nay. Nhiều vấn đề như cạnh tranh nước lớn, xung đột khu vực, phổ biến vũ khí hạt nhân hay vai trò của các tổ chức quốc tế đều có nguồn gốc từ thời kỳ Chiến tranh lạnh. Các lý thuyết quan hệ quốc tế được hình thành và kiểm nghiệm trong giai đoạn này vẫn là công cụ phân tích hữu hiệu. Cuốn sách giúp người đọc nhận thức được tầm quan trọng của lịch sử, rằng quá khứ không hề biến mất mà luôn hiện hữu trong hiện tại và ảnh hưởng đến tương lai. Đối với những người nghiên cứu chính trị quốc tế, việc nắm vững những bài học từ giáo trình này là nền tảng không thể thiếu để có thể phân tích, dự báo và đóng góp vào việc định hình một trật tự thế giới hòa bình và ổn định hơn.
6.1. Giá trị của các lý thuyết quan hệ quốc tế cơ bản
Giai đoạn Chiến tranh lạnh là mảnh đất màu mỡ cho sự phát triển của các lý thuyết quan hệ quốc tế kinh điển, đặc biệt là chủ nghĩa hiện thực. Các khái niệm như lợi ích quốc gia, an ninh, cân bằng quyền lực được thể hiện một cách rõ nét nhất. Giáo trình, thông qua việc phân tích các sự kiện lịch sử, đã minh họa một cách sống động cho các lý thuyết này. Việc nắm vững chúng giúp người học có được công cụ phân tích sắc bén để lý giải không chỉ quá khứ mà cả những động thái của các quốc gia trên chính trường quốc tế hiện nay.
6.2. Xu hướng toàn cầu hóa và những thách thức mới
Thế giới hậu Chiến tranh lạnh được định hình bởi xu hướng toàn cầu hóa mạnh mẽ và sự xuất hiện của các thách thức an ninh phi truyền thống. Tuy nhiên, những di sản của trật tự cũ vẫn còn đó. Sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, chủ nghĩa dân tộc và các cuộc xung đột khu vực vẫn là những vấn đề nóng bỏng. Việc nghiên cứu giáo trình giúp ta hiểu được gốc rễ lịch sử của nhiều vấn đề đương đại, từ đó có cách tiếp cận và giải quyết phù hợp hơn.
6.3. Tầm quan trọng của việc hiểu lịch sử để định hình tương lai
Bài học lớn nhất mà giáo trình mang lại là tầm quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử. Lịch sử cung cấp những kinh nghiệm, cả thành công và thất bại, để các thế hệ sau có thể tham khảo. Hiểu được quy luật vận động của lịch sử quan hệ quốc tế giúp các nhà hoạch định chính sách tránh lặp lại những sai lầm trong quá khứ và đưa ra những quyết sách sáng suốt hơn để xây dựng một tương lai hòa bình, hợp tác và phát triển. Cuốn sách chuyên ngành quan hệ quốc tế này chính là một di sản tri thức quý báu phục vụ cho mục tiêu đó.
