Giáo trình Lí luận dạy học Địa lí Phần Đại cương - PGS.TS Đặng Văn Đức

Giáo trình lí luận dạy học địa lí phần đại cương phần 1 cung cấp kiến thức cơ bản và phương pháp giảng dạy hiệu quả cho giáo viên.

• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Đặng Văn Đức
• Trường học: Nhà Xuất Bản Đại Học Sư Phạm
• Chuyên ngành: Địa Lí
• Đề tài: Lí Luận Dạy Học Địa Lí Phần Đại Cương
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2005

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• 1. Chương 1: Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của Lí luận dạy học địa lí
• 1.1. Đối tượng của Lí luận dạy học địa lí
• 1.2. Nhiệm vụ của Lí luận dạy học địa lí
• 1.3. Quan hệ giữa môn Lí luận dạy học địa lí với các khoa học khác
• 1.4. Các phương pháp nghiên cứu Lí luận dạy học địa lí
• 1.5. Quy trình nghiên cứu những vấn đề về phương pháp dạy học bộ môn
• 2. Chương 2: Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông
• 2.1. Khoa học Địa lí và môn Địa lí trong nhà trường
• 2.2. Những chỗ tương đồng và khác biệt giữa khoa học Địa lí và môn Địa lí trong nhà trường
• 2.3. Vị trí, chức năng và nhiệm vụ của môn Địa lí trong nhà trường
• 2.4. Quá trình dạy học địa lí ở trường trung học cơ sở
• 3. Chương 3: Nội dung môn Địa lí ở trường trung học cơ sở và quá trình nắm tri thức của học sinh
• 3.1. Hệ thống tri thức địa lí
• 3.2. Quá trình nắm tri thức địa lí của học sinh
• 4. Chương 4: Vận dụng các nguyên tắc dạy học vào việc giảng dạy Địa lí
• 4.1. Nguyên tắc bảo đảm tính khoa học và tính vừa sức đối với học sinh
• 4.2. Nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn
• 4.3. Nguyên tắc bảo đảm tính giáo dục
• 4.4. Nguyên tắc bảo đảm tính tự lực và sự phát triển tư duy
• 5. Chương 5: Phương pháp dạy học địa lí ở trường trung học cơ sở
• 5.1. Những vấn đề chung về phương pháp dạy học địa lí

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình lí luận dạy học địa lí phần đại cương

Giáo trình lí luận và phương pháp dạy học địa lí phần đại cương là một tài liệu học thuật nền tảng, đóng vai trò then chốt trong chương trình đào tạo sinh viên sư phạm. Đây không chỉ là một môn học mà còn là một khoa học, có đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu riêng biệt. Đối tượng nghiên cứu cốt lõi của lí luận dạy học địa lí chính là toàn bộ quá trình dạy và học môn Địa lí trong nhà trường phổ thông. Cụ thể hơn, theo PGS.TS Đặng Văn Đức, đó là “quá trình giáo dục, đào tạo con người mới thông qua việc giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho học sinh nắm vững một khối lượng kiến thức, kĩ năng nhất định ghi trong chương trình học môn Địa lí”. Môn học này không chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức địa lí, mà còn nghiên cứu cách thức để biến những kiến thức và kĩ năng đó thành niềm tin, tình cảm và năng lực thực sự của học sinh. Nó tìm ra những quy luật trong mối quan hệ giữa nội dung dạy học địa lí, hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh, nhằm tối ưu hóa hiệu quả giáo dục. Về cơ bản, học phần lí luận dạy học này phải trả lời hai câu hỏi lớn: (1) Môn Địa lí dạy những gì và tại sao lại dạy những nội dung đó? (2) Dạy và học như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất trong bối cảnh giáo dục Việt Nam, giúp học sinh phát triển toàn diện năng lực địa lí và phẩm chất cần thiết. Đây là một giáo trình đại học sư phạm không thể thiếu, cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho giáo viên tương lai.

1.1. Đối tượng nghiên cứu cốt lõi của PPDH Địa lí là gì

Đối tượng nghiên cứu của lí luận dạy học địa lí là quá trình dạy học môn Địa lí trong hệ thống giáo dục phổ thông. Quá trình này được xem xét như một hệ thống phức tạp, bao gồm sự tương tác giữa ba yếu tố chính: người dạy (giáo viên), người học (học sinh) và nội dung dạy học (kiến thức, kĩ năng địa lí). Khoa học này không chỉ nhìn vào hoạt động giảng dạy của giáo viên mà còn tập trung sâu vào hoạt động học tập, nhận thức của học sinh. Nó nghiên cứu cách học sinh tiếp nhận, xử lý và vận dụng tri thức địa lí như thế nào. Mục tiêu là tìm ra các quy luật, nguyên tắc và phương pháp tối ưu để tổ chức quá trình này, đảm bảo học sinh không chỉ thuộc bài mà còn hiểu sâu, vận dụng sáng tạo và phát triển tư duy. Quá trình này được phân tích dưới góc độ tâm lí - giáo dục, xem xét sự tương tác giữa người với người để biến kiến thức trong sách vở thành phẩm chất và năng lực địa lí thực thụ.

1.2. Nhiệm vụ kép Xác định nội dung và phương pháp dạy học

Nhiệm vụ của môn lí luận dạy học địa lí rất rõ ràng và mang tính định hướng cao. Thứ nhất, nó phải xác định mục tiêu dạy học địa lí ở từng cấp học, lớp học cụ thể, từ đó luận giải cho việc lựa chọn nội dung dạy học địa lí. Điều này trả lời câu hỏi “Dạy cái gì?” và “Tại sao lại dạy?”. Nhiệm vụ này đòi hỏi phải phân tích cơ sở lý luận của chương trình, sách giáo khoa và các tài liệu học tập ngành sư phạm địa. Thứ hai, môn học phải nghiên cứu và đề xuất các phương pháp dạy học địa lí ở trường phổ thông một cách hiệu quả nhất. Điều này trả lời câu hỏi “Dạy như thế nào?”. Nó bao gồm việc tìm ra các phương pháp, hình thức tổ chức và phương tiện dạy học phù hợp với nội dung, đặc điểm tâm sinh lí học sinh và tính đặc thù của khoa học Địa lí. Đồng thời, nó cũng nghiên cứu cách kiểm tra đánh giá trong dạy học địa lí để đo lường mức độ đạt được mục tiêu.

II. Thách thức Mối quan hệ đa chiều của lí luận dạy học địa lí

Sự phát triển của lí luận dạy học địa lí không diễn ra một cách độc lập mà chịu ảnh hưởng và có mối quan hệ biện chứng với nhiều ngành khoa học khác. Đây vừa là nền tảng, vừa là thách thức đòi hỏi người nghiên cứu và giáo viên phải có cái nhìn tổng quan. Mối quan hệ chặt chẽ nhất là với khoa học Địa lí. Nội dung môn học trong nhà trường phải phản ánh những thành tựu mới nhất của khoa học địa lí, từ địa lí tự nhiên đến kinh tế - xã hội, nhưng được tinh lọc để phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh. Ngay cả các phương pháp như sử dụng bản đồ, phân tích thống kê, khảo sát thực địa cũng được mô phỏng từ phương pháp nghiên cứu khoa học. Tiếp theo là mối liên hệ mật thiết với các khoa học giáo dục, đặc biệt là Lí luận dạy học đại cương. Các nguyên tắc, quy luật chung của giáo dục học là kim chỉ nam cho việc xây dựng hệ thống PPDH Địa lí. Ngược lại, những nghiên cứu đặc thù của địa lí lại cung cấp dữ liệu thực tiễn để khái quát hóa lý luận chung. Bên cạnh đó, Tâm lí học Sư phạm cung cấp cơ sở khoa học về quy luật nhận thức, đặc điểm tư duy theo lứa tuổi, giúp xác định khối lượng kiến thức và phương pháp tổ chức hoạt động học tập hiệu quả. Cuối cùng, Lôgic học đảm bảo tính chặt chẽ, hệ thống trong việc xây dựng các khái niệm, kĩ năng trong chương trình.

2.1. Quan hệ hữu cơ với khoa học Địa lí và Giáo dục học

Mối quan hệ giữa lí luận dạy học địa lí và khoa học Địa lí là mối quan hệ nguồn. Khoa học Địa lí cung cấp “nguyên liệu” – tức là nội dung kiến thức, kỹ năng và các quan điểm khoa học hiện đại. Nhiệm vụ của lí luận dạy học là “chế biến” nguyên liệu đó, lựa chọn những gì cơ bản, phù hợp nhất để xây dựng chương trình học phổ thông. Trong khi đó, Giáo dục học, đặc biệt là Lí luận dạy học đại cương, cung cấp “khung lý thuyết” và “công cụ”. Các nguyên tắc dạy học (như tính khoa học, tính vừa sức, tính hệ thống) và các hình thức tổ chức dạy học do Giáo dục học đề ra là nền tảng không thể thiếu. Sự kết hợp này đảm bảo môn Địa lí vừa khoa học về nội dung, vừa sư phạm về phương pháp.

2.2. Vai trò của Tâm lí học và Lôgic học trong dạy học

Tâm lí học sư phạm và Lôgic học là hai trụ cột quan trọng giúp tối ưu hóa quá trình dạy học. Tâm lí học giúp trả lời câu hỏi: “Học sinh ở lứa tuổi này có đặc điểm tư duy, nhận thức như thế nào?”. Dựa trên đó, các nhà lí luận dạy học địa lí quyết định mức độ trừu tượng của kiến thức, lựa chọn phương pháp trực quan hay nêu vấn đề cho phù hợp. Ví dụ, việc vận dụng quy luật về hoạt động nhận thức theo lứa tuổi giúp quy định khối lượng kiến thức và mức độ yêu cầu tư duy ở từng lớp. Trong khi đó, Lôgic học đảm bảo tính chính xác và chặt chẽ của tư duy. Nó giúp xây dựng hệ thống các khái niệm địa lí từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến trừu tượng, đảm bảo học sinh lĩnh hội kiến thức một cách hệ thống, tránh những suy luận sai lầm.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học trong lí luận dạy học địa lí

Để trở thành một khoa học thực thụ, lí luận dạy học địa lí phải có hệ thống phương pháp nghiên cứu riêng, giúp giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn. Công tác nghiên cứu này không chỉ dành cho các nhà khoa học mà còn là hoạt động sáng tạo của chính những giáo viên đang trực tiếp giảng dạy. Các phương pháp nghiên cứu được chia thành hai nhóm chính: lý thuyết và thực tiễn. Nhóm phương pháp lý thuyết bao gồm phương pháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp phân loại và phương pháp lịch sử. Phương pháp hệ thống xem xét quá trình dạy học như một tổng thể hoàn chỉnh, trong đó các yếu tố như mục tiêu, nội dung, phương pháp, hoạt động của thầy và trò có mối quan hệ chặt chẽ. Nhóm phương pháp thực tiễn tập trung vào việc thu thập dữ liệu từ thực tế giảng dạy, bao gồm quan sát dự giờ, điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh, nghiên cứu giáo án, và đặc biệt là phương pháp thực nghiệm sư phạm. Thực nghiệm sư phạm được coi là phương pháp đáng tin cậy nhất, giúp kiểm chứng giả thuyết về một phương pháp dạy học mới hoặc đánh giá tính phù hợp của một nội dung mới. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn là chìa khóa để đổi mới phương pháp dạy học một cách bền vững.

3.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết nền tảng

Các phương pháp lí thuyết đóng vai trò định hướng và tạo khung cho nghiên cứu. Phương pháp hệ thống - cấu trúc yêu cầu nhìn nhận quá trình dạy học địa lí như một hệ thống gồm các yếu tố tương tác lẫn nhau (mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, thầy, trò). Phương pháp này giúp phát hiện các mối quan hệ bản chất, tránh nhìn nhận vấn đề một cách phiến diện. Phương pháp phân loại được sử dụng để sắp xếp các đối tượng nghiên cứu, ví dụ như phân loại các dạng kiến thức (lí thuyết, thực tiễn), các loại kĩ năng (bản đồ, thực địa), hay các PPDH Địa lí khác nhau. Phương pháp lịch sử xem xét sự phát triển của các vấn đề dạy học địa lí theo thời gian, giúp rút ra bài học kinh nghiệm và dự báo xu hướng tương lai.

3.2. Nhóm phương pháp thực tiễn và thực nghiệm sư phạm

Nghiên cứu thực tiễn là cầu nối giữa lý luận và thực tế giảng dạy. Các phương pháp như quan sát, điều tra, nghiên cứu sản phẩm hoạt động (giáo án, vở ghi của học sinh) giúp thu thập thông tin về hiện trạng dạy và học. Tuy nhiên, phương pháp quan trọng nhất là thực nghiệm sư phạm. Đây là phương pháp được tiến hành để kiểm chứng một giả thuyết khoa học, chẳng hạn như “Áp dụng phương pháp X sẽ nâng cao năng lực địa lí của học sinh”. Người nghiên cứu sẽ thiết kế bài dạy thử nghiệm, áp dụng trên một lớp thực nghiệm và so sánh kết quả với một lớp đối chứng (dạy theo phương pháp thông thường). Kết quả thu được từ thực nghiệm có độ tin cậy cao và là cơ sở vững chắc để đề xuất các giải pháp đổi mới phương pháp dạy học.

IV. Giải mã nội dung học vấn trong giáo trình sư phạm địa lí

Nội dung môn Địa lí trong nhà trường phổ thông không phải là bản tóm tắt của khoa học Địa lí, mà là một hệ thống tri thức, kĩ năng được lựa chọn và cấu trúc lại theo mục tiêu giáo dục. Theo GS. Nguyễn Dược, nội dung học vấn địa lí bao gồm hai thành phần chính: hệ thống kiến thức và hệ thống kĩ năng, kĩ xảo. Hệ thống kiến thức lại được chia thành kiến thức thực tiễn và kiến thức lí thuyết. Kiến thức thực tiễn bao gồm các số liệu, sự kiện, biểu tượng địa lí, là những gì học sinh có thể cảm nhận trực tiếp hoặc qua các phương tiện trực quan. Trong khi đó, kiến thức lí thuyết là những khái niệm, quy luật, mối quan hệ nhân quả đã được khái quát hóa, phản ánh bản chất của sự vật, hiện tượng. Việc giảng dạy không thể chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, mà phải song song hình thành các kĩ năng, kĩ xảo đặc thù. Đây là phương thức thực hiện hành động dựa trên kiến thức đã học. Các kĩ năng quan trọng bao gồm kĩ năng làm việc với bản đồ, kĩ năng khảo sát thực địa, và kĩ năng làm việc với các tài liệu địa lí khác như biểu đồ, số liệu thống kê. Cung cấp một ebook lí luận dạy học địa lí hay slide bài giảng lí luận dạy học chất lượng phải thể hiện rõ cấu trúc nội dung này.

4.1. Hệ thống kiến thức Từ thực tiễn đến lí thuyết địa lí

Hệ thống kiến thức địa lí được cấu thành từ hai nhóm chính. Kiến thức thực tiễn là nền tảng, bao gồm các số liệu (dân số, sản lượng), sự kiện (núi lửa phun), và đặc biệt là các biểu tượng địa lí (hình ảnh về một con sông, một sa mạc). Những kiến thức này là cơ sở để hình thành các kiến thức ở bậc cao hơn. Kiến thức lí thuyết là phần cốt lõi, phản ánh bản chất quy luật, bao gồm: các khái niệm địa lí (sông, núi, khí hậu), các mối quan hệ nhân quả (khí hậu khô hạn hình thành hoang mạc), các quy luật (quy luật địa đới) và các học thuyết. Việc dạy học phải giúp học sinh chuyển hóa từ việc biết các sự kiện riêng lẻ sang hiểu được các quy luật chung chi phối chúng, từ đó phát triển tư duy khoa học.

4.2. Hệ thống kĩ năng kĩ xảo Cầu nối giữa học và hành

Kĩ năng, kĩ xảo là biểu hiện của việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn, là thước đo quan trọng của năng lực địa lí. Kĩ năng được hình thành qua quá trình luyện tập và lặp lại nhiều lần sẽ trở thành kĩ xảo. Trong dạy học địa lí, có năm nhóm kĩ năng chính cần hình thành cho học sinh: (1) Kĩ năng làm việc với bản đồ, được coi là “ngôn ngữ thứ hai” của địa lí; (2) Kĩ năng khảo sát thực địa, giúp kết nối lí thuyết với thực tế; (3) Kĩ năng làm việc với tài liệu như biểu đồ, số liệu; (4) Kĩ năng nghiên cứu địa lí như viết báo cáo, trình bày vấn đề; và (5) Kĩ năng ứng dụng công nghệ thông tin. Việc hình thành các kĩ năng này phải được tiến hành đồng thời với quá trình cung cấp kiến thức, thông qua các bài thực hành, bài tập vận dụng, giúp học sinh thực sự làm chủ tri thức.

V. Hướng dẫn quá trình nắm bắt tri thức và kĩ năng địa lí

Nắm vững tri thức không chỉ là ghi nhớ, mà là một quá trình nhận thức phức tạp, biến kiến thức của nhân loại thành tài sản riêng của mỗi học sinh. Quá trình này bao gồm các thành phần cơ bản liên quan chặt chẽ với nhau: tri giác, hiểu, ghi nhớ, khái quát hóa và hệ thống hóa. Tri giác là bước đầu tiên, là quá trình nhận thức cảm tính, hình thành các biểu tượng ban đầu về sự vật, hiện tượng. Tiếp đó, hiểu biết là giai đoạn quan trọng nhất, khi học sinh phát hiện ra các mối quan hệ bản chất, thấu suốt ý nghĩa của kiến thức. Quá trình hiểu thường diễn ra qua nhiều bước, từ “biết vấn đề” đến “hiểu sơ bộ” và cuối cùng là sự “bừng sáng” khi nắm được bản chất. Ghi nhớ là khâu cần thiết để lưu giữ kiến thức, nhưng cần dựa trên sự hiểu biết tích cực, thay vì học vẹt. Cuối cùng, khái quát hóa và hệ thống hóa là hoạt động tư duy bậc cao, giúp học sinh sắp xếp các kiến thức đơn lẻ vào một hệ thống có cấu trúc, thấy được mối liên hệ giữa chúng và hình thành cái nhìn tổng thể. Song song với nắm kiến thức là quá trình hình thành kĩ năng, thường diễn ra qua hai giai đoạn: định hướng (hiểu rõ mục đích và cách thức hành động) và thực hiện (trực tiếp luyện tập).

5.1. Các giai đoạn cốt lõi trong quá trình nắm kiến thức

Quá trình nắm kiến thức là một chuỗi hoạt động nhận thức logic. Tri giác tài liệu học tập là bước khởi đầu, tạo ra các biểu tượng cảm tính ban đầu. Sau đó, quá trình hiểu biết diễn ra, đây là lúc tư duy phát huy vai trò, phân tích, so sánh để tìm ra các mối liên hệ nhân quả, các quy luật ẩn sau các hiện tượng. Sự hiểu biết sâu sắc là nền tảng cho việc ghi nhớ có ý nghĩa. Ghi nhớ hiệu quả nhất không phải là thuộc lòng mà là gắn kiến thức mới vào hệ thống kiến thức đã có. Cuối cùng, khái quát hóa và hệ thống hóa là bước tổng kết, giúp học sinh “sơ đồ hóa” kiến thức trong đầu, nhìn nhận các sự vật, hiện tượng trong một cấu trúc chặt chẽ, từ đó có khả năng vận dụng linh hoạt và sáng tạo.

5.2. Quy trình hai bước để hình thành kĩ năng địa lí hiệu quả

Việc nắm kĩ năng, kĩ xảo tuân theo một quy trình khoa học gồm hai giai đoạn chính. Giai đoạn định hướng là giai đoạn chuẩn bị về mặt nhận thức. Trong giai đoạn này, học sinh phải hiểu rõ mục đích của hành động (ví dụ: vẽ biểu đồ để làm gì?), nắm được cách thức và trình tự tiến hành (các bước vẽ biểu đồ), và xác định các phương tiện cần thiết (kiến thức về số liệu, dụng cụ vẽ). Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, làm mẫu. Giai đoạn thực hiện là lúc học sinh trực tiếp hành động, luyện tập theo quy trình đã được định hướng. Quá trình này cần được lặp đi lặp lại nhiều lần, có sự điều chỉnh, sửa lỗi của giáo viên, để từ kĩ năng ban đầu dần trở thành kĩ xảo thành thục và cuối cùng là kĩ năng hoàn thiện, có tính sáng tạo.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Lí luận dạy học Địa lí – Phần Đại cương là giáo trình do PGS.TS. Đặng Văn Đức biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành năm 2005 (Mã số xuất bản: 01.ĐH-2005). Giáo trình được thiết kế phục vụ chương trình đào tạo giáo viên Địa lí tại các trường Cao đẳng Sư phạm, bao gồm cả các hệ đào tạo đơn môn và đào tạo ghép môn (như Địa lí – Sinh vật, Địa lí – Kĩ thuật nông nghiệp).

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình cung cấp hệ thống cơ sở lí luận khoa học về quá trình dạy học Địa lí trong nhà trường phổ thông, trọng tâm là cấp Trung học cơ sở (THCS). Sinh viên sau khi học tập giáo trình có khả năng:

1. Xác định rõ vị trí, chức năng và mục tiêu của môn Địa lí ở trường phổ thông;
2. Phân tích được cấu trúc tri thức và quy luật nhận thức địa lí của học sinh;
3. Vận dụng các nguyên tắc, phương pháp dạy học, quy trình nghiên cứu khoa học giáo dục bộ môn vào thiết kế và tổ chức dạy học trên lớp cũng như ngoài thực địa.

Cấu trúc giáo trình tiếp cận theo nguyên lí dạy học hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa lí luận dạy học đại cương, tâm lí học sư phạm, lôgic học và đặc trưng của khoa học Địa lí. Tài liệu mô hình hóa hoạt động sư phạm qua các cấu trúc như "Tam giác dạy học" (Thầy – Trò – Đối tượng), "Hệ thống sư phạm" và phân loại tri thức địa lí theo các bậc nhận thức cụ thể. Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở việc gắn liền lí luận với thực tiễn giáo dục phổ thông Việt Nam, chỉ rõ ranh giới và mối quan hệ giữa khoa học Địa lí hàn lâm với môn học Địa lí trong nhà trường.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ theo đề mục và nội dung tài liệu, giáo trình được phân chia thành các chương trọng tâm:

• Chương 1: Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của Lí luận dạy học Địa lí
  Xác định đối tượng nghiên cứu là quá trình dạy học Địa lí trong nhà trường phổ thông. Làm rõ mối quan hệ liên ngành giữa Lí luận dạy học Địa lí với khoa học Địa lí, Giáo dục học, Tâm lí học sư phạm (viện dẫn công trình của A. Bibikh, 1968) và Lôgic học. Trình bày hệ thống phương pháp nghiên cứu lí thuyết (hệ thống – cấu trúc, phân loại, toán học, lịch sử, so sánh), phương pháp nghiên cứu thực tiễn (quan sát, điều tra, nghiên cứu hồ sơ giáo án, thực nghiệm sư phạm có lớp đối chứng) và quy trình 6 bước nghiên cứu đề tài phương pháp dạy học.
• Chương 2: Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông
  So sánh sự tương đồng và khác biệt giữa khoa học Địa lí và môn học Địa lí ở trường phổ thông về mục tiêu, phạm vi khối lượng và lôgic sắp xếp kiến thức. Phân tích 3 nhiệm vụ cơ bản của môn Địa lí ở trường THCS: trang bị học vấn phổ thông, phát triển năng lực nhận thức – hành động, và giáo dục phẩm chất nhân cách. Làm rõ bản chất, động lực, tính lôgic và các khâu của quá trình dạy học.
• Chương 3: Nội dung môn Địa lí ở trường trung học cơ sở và quá trình nắm tri thức của học sinh
  Phân tích hệ thống tri thức địa lí theo mô hình phân loại của GS. Nguyễn Dược, bao gồm kiến thức thực tiễn (số liệu, sự kiện, biểu tượng, mô hình sáng tạo) và kiến thức lí thuyết (khái niệm, mối quan hệ nhân quả, quy luật, thuyết/quan điểm, kiến thức về phương pháp). Phân tích quá trình hình thành khái niệm cụ thể và trừu tượng (theo GS. Trần Bá Hoành), phân loại 5 nhóm kĩ năng địa lí và lộ trình chuyển hóa từ tri giác, hiểu biết, ghi nhớ đến khái quát hóa – hệ thống hóa.
• Chương 4: Vận dụng các nguyên tắc dạy học vào việc giảng dạy Địa lí
  Hệ thống hóa các nguyên tắc dạy học cơ bản: bảo đảm tính khoa học và vừa sức; bảo đảm tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn; bảo đảm tính giáo dục; bảo đảm tính tự lực và sự phát triển tư duy của học sinh.
• Chương 5: Phương pháp dạy học Địa lí ở trường trung học cơ sở
  Nghiên cứu các vấn đề chung về phương pháp dạy học địa lí, phân loại và hướng dẫn quy trình triển khai các phương pháp dạy học đặc trưng của bộ môn trên lớp học.

Progression logic của giáo trình đi từ việc thiết lập phương pháp luận và nền tảng lí thuyết khoa học (Chương 1, 2), phân tích sâu cấu trúc nội dung cùng tâm lí tiếp nhận của người học (Chương 3), đến việc định hình nguyên tắc và hệ thống phương pháp tổ chức dạy học cụ thể (Chương 4, 5).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Bản chất và cấu trúc quá trình dạy học: Bản chất của dạy học là sự điều khiển và tự điều khiển; giáo viên thiết kế và thi công sư phạm, học sinh tự thiết kế và trực tiếp thi công nhận thức. Cấu trúc quá trình dạy học gồm 3 thành tố: Khái niệm khoa học, Dạy (truyền đạt, điều khiển) và Học (lĩnh hội, tự điều khiển). Hệ thống sư phạm vận hành dựa trên mối quan hệ hữu cơ giữa Mục tiêu (MT) – Nội dung (ND) – Phương pháp (PP) – Phương tiện (PT) – Tổ chức (TC) – Đánh giá (ĐG).
• Động lực quá trình dạy học: Viện dẫn luận điểm của M. Đanilốp (1960), xác định động lực phát triển là việc giải quyết mâu thuẫn cơ bản bên trong giữa nhiệm vụ học tập có yêu cầu cao do giáo viên đặt ra với trình độ tri thức, kĩ năng, kĩ xảo hiện có của học sinh.
• Lí thuyết nhận thức và cơ chế học tập: Tiếp cận cơ chế tiếp thu qua thuyết phản xạ có điều kiện cổ điển của I. Pavlov và điều kiện hóa tác động của B. Skinner; làm rõ quy luật chuyển biến nhận thức từ tri giác cảm tính sang tư duy lí tính.
• Phân loại tri thức địa lí học đường: Xây dựng hệ thống khái niệm địa lí theo không gian và quy mô (khái niệm chung, khái niệm riêng, khái niệm tập hợp; khái niệm cụ thể và khái niệm trừu tượng); phân loại các mối quan hệ nhân quả (đơn giản/phức tạp, trực tiếp/gián tiếp).

Kỹ năng phát triển

• Kĩ năng chuyên ngành Địa lí:
  1. Kĩ năng bản đồ: Định hướng không gian, đo tính tọa độ, tỉ lệ, xác định độ cao theo đường bình độ, giải mã hệ thống kí hiệu và khai thác tri thức ẩn chứa trong bản đồ.
  2. Kĩ năng thực địa: Quan sát hiện tượng tự nhiên, sử dụng dụng cụ đo đạc, quan trắc khí tượng, thủy văn, thổ nhưỡng đơn giản tại địa phương.
  3. Kĩ năng xử lí tài liệu: Đọc, vẽ và phân tích bảng số liệu thống kê kinh tế – xã hội, lát cắt địa hình, mô hình địa lí.
  4. Kĩ năng ứng dụng công nghệ: Khai thác phần mềm dạy học địa lí và sử dụng máy vi tính trong biểu diễn dữ liệu.
• Kĩ năng sư phạm và nghiên cứu khoa học: Kĩ năng xây dựng kế hoạch bài học, kĩ năng tổ chức các tình huống nhận thức trên lớp, kĩ năng tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối chứng và kĩ năng xử lí số liệu nghiên cứu giáo dục.
• Khung chuyển hóa năng lực hành động: Mô hình hóa lộ trình: $$\text{Kiến thức} \longrightarrow \text{Kĩ năng ban đầu} \longrightarrow \text{Kĩ xảo} \longrightarrow \text{Kĩ năng hoàn thiện}$$ Trong đó, kĩ năng hoàn thiện được tích hợp thêm kinh nghiệm thực tiễn và năng lực sáng tạo.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình xác định phương pháp tiếp cận sư phạm là tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trên cơ sở hiện đại hóa nội dung môn học. Bản chất của hoạt động dạy là tổ chức các tình huống học tập và tình huống củng cố, hướng tới thực hiện đồng thời 3 mục tiêu: trí dục ("cái đầu"), kĩ năng ("cái tay") và bồi dưỡng phẩm chất, tình cảm ("trái tim").

Về quy trình hình thành tri thức, giáo trình hướng dẫn:

• Đối với khái niệm cụ thể: Thực hiện quy trình 5 bước gồm (1) Xác định nhiệm vụ nhận thức; (2) Quan sát tài liệu trực quan; (3) Phân tích dấu hiệu chung và bản chất; (4) Định nghĩa khái niệm; (5) Đưa khái niệm vào hệ thống và luyện tập vận dụng.
• Đối với khái niệm trừu tượng (theo GS. Trần Bá Hoành): Giáo viên sử dụng các khái niệm cụ thể làm điểm tựa trực quan gián tiếp, dẫn dắt học sinh thực hiện các thao tác tư duy trừu tượng hóa để tiếp cận bản chất.
• Quy trình nắm tri thức: Diễn tiến qua 3 giai đoạn của sự hiểu biết: Biết vấn đề $\rightarrow$ Hiểu sơ bộ $\rightarrow$ Đột biến nhận thức (khoảnh khắc "Ơrêca" – Archimedes).

Về nghiên cứu khoa học giáo dục, sinh viên được rèn luyện thực hiện quy trình nghiên cứu 6 bước:

1. Chọn đề tài (xác định rõ mục đích và đối tượng);
2. Tìm hiểu tình hình thực tế của đề tài trong và ngoài nước;
3. Đặt giả thuyết khoa học và phương án giải quyết tối ưu;
4. Xác định nhiệm vụ và chọn lựa phương pháp nghiên cứu;
5. Lập kế hoạch thực nghiệm sư phạm (tổ chức lớp thực nghiệm song song với lớp đối chứng);
6. Đánh giá giá trị thực tiễn và viết báo cáo tổng kết.

Về phương pháp tự học và đánh giá, tài liệu hướng dẫn người học tự củng cố kiến thức bằng cách vẽ sơ đồ cấu trúc, lập bảng so sánh phân loại, và thực hiện hệ thống câu hỏi, bài tập nghiên cứu ở cuối mỗi chương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Phân tích đối sánh quốc tế về môn học:
   Giáo trình đưa ra các dữ liệu so sánh chương trình giáo dục phổ thông của Việt Nam với các nước như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Thái Lan. Trong khi quốc tế tích hợp Địa lí ở cấp Tiểu học và Sơ Trung vào các môn Khoa học xã hội và Khoa học Trái Đất, chương trình Việt Nam duy trì môn Địa lí độc lập từ cấp THCS với 3 mảng: Địa lí đại cương, Địa lí thế giới và Địa lí Tổ quốc.
2. Ứng dụng các thành tựu tâm lí học và giáo dục học hiện đại:
   Giáo trình tích hợp các luận điểm khoa học giáo dục của M. Đanilốp về mâu thuẫn nội tại trong dạy học, công trình tâm lí học sư phạm của tập thể tác giả do A. Bibikh làm chủ biên (1968), cùng các nghiên cứu phân loại tri thức của các nhà khoa học giáo dục Việt Nam (GS. Nguyễn Dược, GS. Trần Bá Hoành).
3. Định hướng giảm tải số liệu, tăng cường tri thức lí thuyết:
   Giáo trình nhấn mạnh việc thay đổi cấu trúc môn học: giảm bớt việc học thuộc lòng các số liệu và sự kiện đơn thuần (vốn có tính khoa học không cao), tăng cường hình thành khái niệm, nắm bắt các quy luật không gian và mối quan hệ nhân quả.
4. Tích hợp kĩ năng công nghệ thông tin:
   Đưa kĩ năng làm việc với máy tính, xử lí bảng số liệu và tương tác với các phần mềm dạy học Địa lí chuyên dụng vào danh mục kĩ năng cốt lõi cần đào tạo cho giáo viên tương lai.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên ngành Sư phạm: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm ngành Địa lí, các lớp ghép môn (Địa lí – Sinh vật, Địa lí – Kĩ thuật nông nghiệp), đồng thời là tài liệu học tập nền tảng cho sinh viên Đại học Sư phạm chuyên ngành Sư phạm Địa lí.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở:
  • Khoa học Địa lí cơ bản (Địa lí tự nhiên đại cương, Địa lí kinh tế – xã hội đại cương);
  • Tâm lí học đại cương và Tâm lí học lứa tuổi sư phạm;
  • Giáo dục học đại cương.
• Giảng viên các trường Sư phạm: Tài liệu đóng vai trò làm khung chương trình chuẩn để giảng dạy học phần Lí luận dạy học bộ môn, thiết kế bài tập thực hành sư phạm và hướng dẫn sinh viên thực tập tại trường phổ thông.
• Giáo viên phổ thông và cán bộ chỉ đạo chuyên môn: Giáo viên Địa lí cấp THCS sử dụng tài liệu để chuẩn hóa phương pháp lên lớp, đổi mới kĩ thuật tổ chức dạy học; cán bộ quản lí giáo dục tại các Phòng/Sở Giáo dục và Đào tạo làm cơ sở đánh giá chất lượng giờ dạy.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên ngành Sư phạm Địa lí tại các trường Cao đẳng và Đại học Sư phạm, giáo viên Địa lí trường THCS, cùng các cán bộ nghiên cứu phương pháp dạy học bộ môn.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền nào trước khi học giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức khoa học Địa lí nền tảng (Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế – xã hội), các nguyên lí cơ bản của Giáo dục học đại cương, Tâm lí học sư phạm và Lôgic học.

3. Điểm khác biệt học thuật của giáo trình là gì?

Tài liệu phân định rõ sự khác biệt giữa khoa học Địa lí và môn học Địa lí học đường; hệ thống hóa tri thức dạy học qua các mô hình lý thuyết (Tam giác dạy học, Ngũ giác sư phạm, sơ đồ thành phần tri thức của GS. Nguyễn Dược) và cung cấp quy trình nghiên cứu thực nghiệm sư phạm có đối chứng rõ ràng.

4. Phương pháp tự học giáo trình hiệu quả là gì?

Người học nên kết hợp đọc lí thuyết với việc thực hành vẽ sơ đồ cấu trúc bài học, trả lời hệ thống câu hỏi – bài tập nghiên cứu ở cuối mỗi chương, và tập dượt áp dụng quy trình 6 bước vào việc thiết kế kế hoạch bài dạy cụ thể cho chương trình Địa lí THCS.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Cần kết hợp giáo trình với Chương trình và Sách giáo khoa Địa lí cấp THCS, Bản đồ giáo khoa và Át-lát Địa lí, các tập bảng số liệu thống kê kinh tế – xã hội định kì và phần mềm tin học hỗ trợ giảng dạy.

---

Kết luận

Giáo trình Lí luận dạy học Địa lí – Phần Đại cương của PGS.TS. Đặng Văn Đức cung cấp hệ thống lí luận sư phạm hoàn chỉnh về quá trình dạy học Địa lí ở trường phổ thông. Tài liệu xác lập mối liên hệ hữu cơ giữa khoa học Địa lí, tâm lí học nhận thức và phương pháp luận giáo dục học hiện đại.

Lộ trình tiếp cận kiến thức của giáo trình được thiết kế mạch lạc: đi từ việc nắm vững đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu (Chương 1) $\rightarrow$ hiểu rõ bản chất môn học và động lực dạy học THCS (Chương 2) $\rightarrow$ làm chủ cấu trúc tri thức và cơ chế tâm lí học sinh (Chương 3) $\rightarrow$ áp dụng hệ thống nguyên tắc sư phạm (Chương 4) $\rightarrow$ vận dụng các phương pháp giảng dạy chuyên biệt (Chương 5). Đây là tài liệu nền tảng định hình năng lực nghề nghiệp cho đội ngũ giáo viên Địa lí trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. - Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của Lí luận dạy học địa lí Đối tượng của Lí luận dạy học địa lí Nhiệm vụ của Lí luận đạy học địa lí Bob Quan hệ giữa môn Lí luận dạy học địa lí với các khoa học khái Các phương pháp nghiên cứu Lí luận dạy học địa. Quy trình nghiên cứu những vấn để về phương pháp dạy học e bộ môn. Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông.

1, Khoa học Địa lí và môn Địa lí trong nhà trường. Những chỗ tương đồng và khác biệt giữa khoa ge Dia li, và môn Địa lí trong nhà trường. Vị trí, chức năng và nhiệm vụ của môn Địa lí trong nhà trường 33 4. Quá trình dạy học địa lí ở trường trung học cơ sở Chương 3.

ội dung môn Địa lí ở trường trung học cơ sở và quá trình nắm tri thức của học sinh. 38 1, Hệ thống tri thức dia | tàng 2. Quá trình nắm tri thức địa lí của học sinh. Vận dụng các nguyên tắc dạy học vào việc giảng dạy Địa lí.

Nguyên tắc bảo đảm tính khoa học và tính vừa sức đối với học sinh 9. Nguyên bảo đảm tính hệ thống và liên: hệ với thực tỉ 3. Nguyên tắc bảo đảm tính giáo dục 4. Nguyên tắc bảo đảm tính tự lực và sự phát triển tư duy 8 :HOEBIBNisrassosataseeaseatearrsases Chương ð.

Phương pháp day hoc dia li ở trường trung học eơ sở. Những vấn để chung về phương pháp đạy học địa lí. hiện trong sách giáo khoa. Làm thế nào để những kiến thức và kĩ nang đó trở thành niềm tin, tình cảm, năng lực và phẩm chất của học sinh.

Đây là một quá trình rất phức tạp về mặt tâm lí - giáo dục xảy ra giữa người với người, giữa giáo viên và học sinh. Tuy nhiên, dù phức tạp đến đâu thì diễn biến của quá trình đó cũng có tính quy luật. Việc nghiên cứu tính quy luật của quá trình giáo dục, đào tạo con người thông qua việc giảng dạy các môn văn hoá trong nhà trường là nhiệm vụ của môn Lí luận dạy học bộ môn. Trong chương trình dạy học ở trường phổ thông, có nhiều môn văn hoá khác nhau, mỗi môn đều có đặc điểm riêng bắt nguồn từ tính đặc thù của các khoa học tương ứng, vì vậy mỗi môn lại có môn Lí luận dạy học riêng của mình.

Vì thế, để giảng dạy môn Địa lí cũng có môn Lí luận dạy học địa lí. Môn Lí luận đạy học địa lí được giảng dạy trong khoa Địa lí của các trường Sư phạm. Nó có nhiệm vụ đào t a0, bồi dưỡng những giáo viên tương lai có đầy đủ năng lực làm tốt nh m vụ giáo dục của mình một cách sáng tạo và có hiệu quả cao đối với các thế hệ học sinh, thông qua môn Địa lí. Như vậy, đối tượng nghiên cứu của nó chính là quá trình dạy học môn Địa lí trong nhà trường phổ thông, hay nói một cách day đủ hơn là: “quá trình giáo dục, đào tạo con người mới thông qua việc giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho học sinh nắm vững một khối lượng kiến thức, kĩ năng nhất định ghi trong chương trình hoc môn Địa lí trong nhà trường” 2.

_ Nhiệm vụ của Lí luận dạy học địa lí Để quá trình dạy học đạt được kết quả cao, môn Lí luận dạy học địa lí phải tìm ra những mối quan hệ có tính quy luật giữa nội dung môn Địa lí trong nhà trường với các hoạt động của giáo viên va học sinh, nhằm tạo ra hiệu quả ngày càng cao đối với học sinh về mặt học vấn và phát triển nhân cách. Nhiệm vụ đó yêu cầu môn Lí luận dạy học địa lí phải đáp ứng được hai câu hỏi 1. Môn Địa lí dạy những nội dung gì? Tại sao phải đạy và học những nội dung đó? 9. Dạy và học như thế nào trong điểu kiện thực tế của nhà trường Việt Nam để học sinh có được những năng lực và phẩm chất của con người mới? Giải đáp hai câu hồi trên tức là phải giải đáp những vấn đề có liên quan đến mục tiêu, nội dung, phương pháp và các điểu kiện dạy học của môn Địa lí.

š thực hiện nhiệm vụ trên, môn Lí luận dạy học địa lí với tư cách là một khoa học, phải nghiên cứu những vấn để cụ thể sau: a. Vị trí, mục tiêu, yêu cầu của môn Địa lí trong nhà trường, ở mỗi bậc học, mỗi lớp học cụ thể. b, Nội dung của môn Địa lí trong nhà trường, cơ sở lí luận của chương trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh. Các phương pháp, các hình thức tổ chức, các phương tiện dạy học địa lí thích hợp với nội dung chương trình, với đặc điểm tâm sinh lí của học sinh va tính đặc thù của khoa học Địa lí.

Tác dụng rèn luyện những phẩm chất và năng lực của con người mới qua môn Địa lí. Những yêu cầu về năng lực chuyên môn của người giáo viên Địa 1í để hoàn thành nhiệm vụ. Quá trình phát triển và những kinh nghiệm về phương pháp dạy học địa lí. _ Quan hệ giữa môn Lí luận dạy học địa lí với các khoa học khác 3.

Quan hệ với khoa học Địa lí Nội dung của mỗi môn học trong nhà trường đều cố gắng phản ánh những thành tựu mới nhất của khoa học tương ứng. Môn Địa lí trong nhà trường cũng vậy. Nó cung cấp cho học sinh những kiến thức và kĩ năng địa lí hiện đại, nhưng phù hợp với tâm lí lứa tuổi, với trình độ nhận thức của học sinh. Mối quan hệ của nó với khoa học Địa lí được thể hiện rõ rệt nhất trong nội dung của môn học.

Trong nhà trường phổ thông, học sinh được học cả về địa lí đại cương, địa lí khu vực, cả về dịa lí tự nhiên và đị lí kinh tế - xã Đó cũng là những bộ phận chủ yếu trong cấu trúc của khoa học Địa lí Ngay cả một số dụng cụ và phương pháp giảng dạy địa lí cũng được mô phỏng theo những dụng cu và phương pháp nghiên cứu khoa học Địa lí. Có thể dẫn ra một số ví dụ: các bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ trong nghiên cứu địa lí được đưa vào nhà trường dưới hình thức một loạt các bản đồ giáo khoa địa lí và các thao tác về kĩ năng bản đổ. Trong việc giảng dạy Địa lí kinh tế - xã hội, các kĩ năng về sử dụng số liệu thống kê kinh tế - xã hội cũng được mô phỏng theo phương pháp nghiên cứu thống kê, một phương pháp quan trọng của các khoa học kinh tế - xã hội. Ngay cả phương pháp thực địa của khoa học Địa lí cũng được phan ánh vào nhà trường dưới hình thức các cuộc tham quan, khảo sát ngoài trời ở địa phương v.

Như vậy, trong chương trình địa lí của trường phổ thông, ngoài việc lựa chọn nội dung kiến thức, kĩ năng, còn có cả việc vận dụng các quan điểm và phương pháp đặc trưng nhất của khoa học Địa lí. Quan hệ với các khoa học Giáo dục, đặc biệt là với Lí luận dạy học đại cương Môn Lí luận đạy học địa lí có quan hệ rất chặt chẽ với các khoa học Giáo dục. Nó được phát triển phù hợp với các quy luật và nguyên tắc do môn Giáo dục học đề ra. Nội dung của môn Địa lí trong nhà trường được soạn thảo dựa trên cơ sở lí thuyết của nội dung giáo dục phổ thông, hệ thống các phương pháp dạy học địa lí và những yêu cầu của chúng phù hợp với cách phân loại về phương pháp đạy học theo Lí luận dạy học đại cương Trình tự tiến hành của bài địa lí cũng phù hợp với những hình thức tổ chức đạy học trong nhà trường.

Ngược lại, môn Lí luận đạy học địa lí cũng cung cấp cho môn Giáo dục học những tài liệu cụ thể để khái quát hoá quá trình giáo dục. Môn Lí luận đạy học đại cương cũng không thể phát triển được nếu không có sự khái quát hoá những quy luật dạy học đặc thù của tất cả các bộ môn, trong đó có môn Địa lí. Quan hệ với môn Tâm lí học, đặc biệt là môn Tâm lí học Sư phạm Môn Lí luận đạy học địa lí còn có quan hệ hết sức chặt chẽ với môn. Tâm lí học sư phạm, bởi vì những tri thức về các quy luật tâm lí có thể giúp cho việc nghiên cứu các phương pháp giáo dục cũng như dạy học môn học một cách hiệu quả.

Những năm gần dây, trong các công trình nghiên cứu về Lí luận dạy học địa lí, các cứ liệu về tâm lí học đã được đánh giá rất cao. Trong cuốn: “Phương pháp giảng dạy địa lí ở các 10 trường phổ thông (1968) do tap thể các nhà nghiên cứu lí luận đạy học địa lí (A.Bibieh chủ biên), lần đầu tiên đã có một chương trình riêng nói về những cơ sở tâm lí và giáo dục trong việc giảng đạy địa lí. Đặc biệt, nhiều công trình nghiên cứu và các thành tựu mới về tâm lí sư phạm của các nhà tâm lí học trên thế giới trong những năm gần đây, đã có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của môn Lí luận dạy học địa lí. Mối liên hệ giữa tâm lí học và môn Lí luận đạy học địa lí được t lện cụ thể trong việc vận dụng những quy luật về hoạt động nhận thức theo lứa tuổi của học sinh để quy định khối lượng kiến thức, kĩ năng, mức độ yêu cầu về tư duy ở từng lớp, từng cấp học, cũng như trong việc tổ chức, điều khiển quá trình lĩnh hội những kiến thức và kĩ năng địa lí của học sinh.

Quan hệ với môn Lógic hoc Môn Lí luận day học địa lí còn có mối quan hệ mật thiết với môn Lôgic học. Do tính lôgie là đòi hỏi bắt buộc đối với bất cứ môn học nào, nên cùng với sự phát triển của mình, môn Lí luận dạy học địa lí ngày càng gắn bó chặt chẽ với lôgie học. Những quy luật của lôgie học đã được sử dụng cụ thể vào việc xây dựng hệ thống khái niệm và kĩ năng địa lí trong chương trình các lớp, trong nội dung sách giáo khoa và cả trong việc nghiên cứu, để ra các phương pháp, biện pháp dạy học địa lí thích hợp nhất Tâm lí học và Lôgie học đều là những khoa học về tư duy, nhưng nếu Tâm lí học chú trọng vào việc nghiên cứu đặc điểm tư duy cu thể của học sinh theo lứa tuổi, thì Lôgic học lại chú trọng vào việc nghiên cứu cách thức tư duy cụ thể của học sinh như thế nào cho đúng đắn và phù hợp.