Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin - Chương 4: Cạnh tranh và Độc quyền

Giáo trình kinh tế về chính trị máclênin phần 2 dùng cho bậc đại học không chuyên lý luận chính trị, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Giáo Trình Kinh Tế Chính Trị Mác-Lênin Phần 2 Dùng Cho Bậc Đại Học Không Chuyên Lý Luận Chính Trị
• Loại tài liệu: Giáo Trình

Mục lục chi tiết

• 4. CHƯƠNG 4: CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 4.1. CẠNH TRANH Ở CẤP ĐỘ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 4.1.1. Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền
• 4.1.1.1. Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước
• 4.1.1.2. Tác động của độc quyền trong nền kinh tế thị trường
• 4.1.2. Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền
• 4.2. LÊNIN VỀ CÁC ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ CỦA ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA
• 4.2.1. Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền
• 4.2.1.1. Các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung tư bản lớn
• 4.2.1.2. Sức mạnh của các tổ chức độc quyền do tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt chi phối

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Phần 2

Giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin dành cho bậc đại học không chuyên lý luận chính trị, đặc biệt là phần 2, là một học phần nền tảng quan trọng. Nội dung này cung cấp hệ thống tri thức lý luận của V.I. Lênin về các giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản và vận dụng vào bối cảnh cụ thể của Việt Nam. Được biên soạn bởi hội đồng chuyên môn và phát hành bởi Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tài liệu này là nguồn kiến thức chính thống theo định hướng của giáo trình Bộ Giáo dục và Đào tạo. Phần 2 của giáo trình tập trung vào các chương cốt lõi, bắt đầu từ chương 4, phân tích sâu về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Tiếp đó, chương 5 và các chương sau đi vào thực tiễn xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Việc nắm vững các khái niệm này không chỉ phục vụ cho mục đích học tập, thi cử mà còn giúp sinh viên hình thành tư duy phản biện, khả năng phân tích các vấn đề kinh tế - xã hội phức tạp trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Bài viết này sẽ cung cấp một lộ trình chi tiết, từ tổng quan nội dung, các thách thức khi học, đến phương pháp tiếp cận và ôn tập KTCT hiệu quả, giúp sinh viên chinh phục thành công học phần quan trọng này.

1.1. Mục tiêu và cấu trúc cốt lõi của giáo trình

Mục tiêu chính của giáo trình là trang bị cho sinh viên hệ thống tri thức lý luận của V.I. Lênin về độc quyền, tiếp nối các lý luận cốt lõi của C. Mác. Cấu trúc Phần 2 được thiết kế logic, bắt đầu từ Chương 4: “Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường”. Chương này luận giải quá trình cạnh tranh tự do tất yếu dẫn đến độc quyền, phân tích các đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Các chương tiếp theo, như Chương 5, tập trung vào mô hình đặc thù của Việt Nam: “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và các quan hệ lợi ích kinh tế”. Nội dung này giải thích tính tất yếu, đặc trưng và các giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Việc hiểu rõ cấu trúc này giúp sinh viên xây dựng được một đề cương kinh tế chính trị mạch lạc, hệ thống hóa kiến thức một cách khoa học.

1.2. Tầm quan trọng của tài liệu kinh tế chính trị này

Đây không chỉ là một tài liệu kinh tế chính trị thông thường, mà là công cụ tư duy sắc bén để lý giải thế giới đương đại. Các lý luận về độc quyền giúp nhận diện bản chất của các tập đoàn xuyên quốc gia, các cuộc chiến tranh thương mại và sự phân chia ảnh hưởng kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, các nội dung về kinh tế Việt Nam giúp sinh viên hiểu rõ đường lối phát triển của đất nước, mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, và vai trò của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nắm vững kiến thức từ giáo trình giúp sinh viên có nền tảng vững chắc để tiếp cận các môn học chuyên ngành khác, đồng thời là hành trang tri thức cần thiết cho bất kỳ công dân nào trong bối cảnh toàn cầu hóa.

II. Những khó khăn thường gặp khi ôn tập KTCT Mác Lênin Phần 2

Việc tiếp cận KTCT Mác-Lênin Phần 2 đặt ra không ít thách thức cho sinh viên không chuyên. Khối lượng kiến thức lớn, bao gồm cả lý luận kinh điển và thực tiễn vận dụng, đòi hỏi sự tập trung và phương pháp học tập đúng đắn. Một trong những khó khăn lớn nhất là tính trừu tượng của các khái niệm. Các thuật ngữ như “tư bản tài chính”, “chế độ tham dự”, hay “xuất khẩu tư bản” có thể gây khó hiểu nếu không được giải thích cặn kẽ và liên hệ với các ví dụ thực tế. Thêm vào đó, việc phân biệt các hình thái độc quyền từ thấp đến cao (Cartel, Syndicate, Trust, Consortium) cũng là một rào cản. Một thách thức khác là việc kết nối các lý luận của Lênin, vốn được viết vào đầu thế kỷ 20, với bối cảnh kinh tế hiện đại và đặc thù của Việt Nam. Nhiều sinh viên cảm thấy khó khăn khi phải vận dụng lý thuyết về chủ nghĩa tư bản độc quyền để phân tích nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cuối cùng, áp lực thi cử, đặc biệt với hình thức trắc nghiệm kinh tế chính trị có đáp án, đòi hỏi sinh viên không chỉ hiểu mà còn phải nhớ chính xác các định nghĩa, đặc điểm và số liệu. Vượt qua những rào cản này là chìa khóa để nắm vững môn học.

2.1. Vấn đề thuật ngữ trừu tượng và lý luận phức tạp

Các khái niệm trong kinh tế chính trị Mác-Lênin mang tính học thuật cao và có chiều sâu lịch sử. Ví dụ, khái niệm “tư bản tài chính” được Lênin định nghĩa là “kết quả của sự hợp nhất giữa tư bản ngân hàng của một ít ngân hàng độc quyền lớn nhất, với tư bản của những liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”. Để hiểu được định nghĩa này, sinh viên cần nắm vững quá trình tích tụ và tập trung tư bản trong cả công nghiệp và ngân hàng. Tương tự, việc phân tích sự khác biệt giữa chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước đòi hỏi sự hiểu biết về vai trò can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế. Nếu không có phương pháp hệ thống hóa, sinh viên dễ bị lạc trong ma trận thuật ngữ, dẫn đến việc học vẹt và nhanh chóng quên kiến thức.

2.2. Thách thức liên hệ lý thuyết với thực tiễn Việt Nam

Việc vận dụng lý luận vào thực tiễn là yêu cầu cao nhất của môn học. Sinh viên thường gặp lúng túng khi phải giải thích tại sao Việt Nam, một quốc gia đi theo định hướng xã hội chủ nghĩa, lại phát triển nền kinh tế thị trường với sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế, bao gồm cả kinh tế tư nhân. Câu hỏi đặt ra là: mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có mâu thuẫn với các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin không? Giáo trình đã lý giải điều này, nhưng để thực sự thấu hiểu, sinh viên cần liên kết các đặc trưng của kinh tế Việt Nam (vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, phân phối theo lao động, phúc lợi xã hội) với mục tiêu cuối cùng của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây là một bước nhảy vọt về tư duy, đòi hỏi sự phân tích sâu sắc thay vì chỉ đọc thuộc lòng slide kinh tế chính trị phần 2.

III. Phương pháp luận giải Chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước

Để nắm vững Chương 4, cần tiếp cận một cách có hệ thống theo phương pháp luận của V.I. Lênin. Cốt lõi của chương này là lý giải sự chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền. C.Ăngghen đã dự báo rằng: “tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển đến mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”. Quá trình này không phải ngẫu nhiên mà tuân theo quy luật khách quan, xuất phát từ sự phát triển của lực lượng sản xuất, cạnh tranh khốc liệt, khủng hoảng kinh tế và sự lớn mạnh của hệ thống tín dụng. Các tổ chức độc quyền ra đời nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao thông qua việc định ra giá cả độc quyền. Khi độc quyền tư nhân phát triển đến trình độ cao, kết hợp với sức mạnh của nhà nước, đã hình thành nên chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Đây là sự cộng sinh giữa các tổ chức độc quyền và bộ máy nhà nước, nhằm phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản và duy trì sự ổn định của chế độ. Việc phân tích các đặc điểm kinh tế và những biểu hiện mới của nó trong thời đại ngày nay là chìa khóa để hiểu rõ bản chất của nền kinh tế thế giới hiện đại.

3.1. Nguyên nhân và bản chất của các tổ chức độc quyền

Các tổ chức độc quyền xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX do bốn nguyên nhân chính. Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất và tiến bộ khoa học kỹ thuật đòi hỏi doanh nghiệp phải có quy mô vốn lớn. Hai là, cạnh tranh gay gắt làm phá sản các doanh nghiệp vừa và nhỏ, thúc đẩy các doanh nghiệp lớn liên kết với nhau. Ba là, các cuộc khủng hoảng kinh tế, điển hình là cuộc khủng hoảng năm 1873, đã thanh lọc thị trường và đẩy nhanh quá trình tập trung sản xuất. Bốn là, sự phát triển của hệ thống tín dụng và các công ty cổ phần trở thành đòn bẩy mạnh mẽ cho sự tập trung vốn. Bản chất của độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn để thâu tóm sản xuất và tiêu thụ, áp đặt giá cả nhằm thu lợi nhuận siêu ngạch.

3.2. Năm đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền

V.I. Lênin đã khái quát năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền. Thứ nhất, tích tụ và tập trung sản xuất cao độ dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc quyền. Thứ hai, sự hợp nhất giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp tạo thành tư bản tài chính và giới tài phiệt. Thứ ba, xuất khẩu tư bản trở nên phổ biến, quan trọng hơn xuất khẩu hàng hóa. Thứ tư, sự hình thành các liên minh độc quyền quốc tế để phân chia thị trường thế giới. Thứ năm, các cường quốc tư bản phân chia xong lãnh thổ thế giới, dẫn đến các cuộc đấu tranh đòi chia lại. Năm đặc điểm này có mối quan hệ chặt chẽ, phản ánh bản chất thống trị của tư bản độc quyền và là nội dung trọng tâm trong mọi đề cương kinh tế chính trị.

3.3. Tác động và những biểu hiện mới của độc quyền

Độc quyền có hai mặt tác động. Về mặt tích cực, nó tạo khả năng nghiên cứu khoa học, tăng năng suất lao động và thúc đẩy sản xuất lớn. Tuy nhiên, mặt tiêu cực là chủ yếu: độc quyền làm cho cạnh tranh không hoàn hảo, gây thiệt hại cho người tiêu dùng; kìm hãm tiến bộ kỹ thuật để duy trì vị thế; và làm sâu sắc thêm sự phân hóa giàu nghèo. Trong điều kiện ngày nay, độc quyền có nhiều biểu hiện mới như sự xuất hiện của các công ty xuyên quốc gia (TNCs), các tập đoàn đa ngành (Concern, Conglomerate). Xuất khẩu tư bản chủ yếu diễn ra giữa các nước phát triển với nhau. Cuộc đấu tranh phân chia thế giới chuyển từ chiến tranh quân sự sang chiến tranh thương mại và cạnh tranh ảnh hưởng địa - kinh tế. Việc nắm bắt những biểu hiện mới này là cần thiết để có cái nhìn cập nhật về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

IV. Cách hiểu đúng về Kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây không phải là sự lắp ghép cơ học giữa kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội, mà là một kiểu kinh tế thị trường đặc thù, vừa vận hành theo các quy luật của thị trường, vừa đảm bảo mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Tính tất yếu của mô hình này xuất phát từ yêu cầu khách quan phải giải phóng sức sản xuất, huy động mọi nguồn lực để phát triển đất nước, phù hợp với xu thế chung của thế giới và nguyện vọng của nhân dân. Đặc trưng nổi bật của mô hình này thể hiện ở nhiều khía cạnh: về mục tiêu, về quan hệ sở hữu, về cơ chế quản lý, và về phân phối. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, đóng vai trò điều tiết, định hướng nền kinh tế nhằm khắc phục các khuyết tật của thị trường, đảm bảo công bằng xã hội và thực hiện hội nhập kinh tế quốc tế một cách chủ động, hiệu quả. Đây là điểm khác biệt căn bản so với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa.

4.1. Đặc trưng về sở hữu và các thành phần kinh tế

Nền kinh tế Việt Nam có nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại, bình đẳng trước pháp luật. Trong đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là lực lượng vật chất để nhà nước định hướng, điều tiết nền kinh tế. Kinh tế tập thể, hợp tác xã ngày càng được củng cố. Đặc biệt, kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế, được khuyến khích phát triển ở mọi ngành nghề mà pháp luật không cấm. Thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài cũng là một bộ phận cấu thành quan trọng. Sự đa dạng này cho phép khai thác tối đa mọi nguồn lực xã hội, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và phát triển sản xuất.

4.2. Đặc trưng về quản lý và vai trò của Nhà nước

Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua pháp luật, chiến lược, quy hoạch và các công cụ kinh tế, chứ không can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động của doanh nghiệp. Vai trò của nhà nước tập trung vào việc tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, ổn định kinh tế vĩ mô, khắc phục các thất bại của thị trường (như ô nhiễm môi trường, phân hóa giàu nghèo), và cung cấp các dịch vụ công thiết yếu. Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đảm bảo cho sự phát triển kinh tế không đi chệch hướng xã hội chủ nghĩa, luôn hướng tới lợi ích của nhân dân lao động. Đây là cơ chế quản lý đặc thù, kết hợp giữa “bàn tay vô hình” của thị trường và “bàn tay hữu hình” của nhà nước.

4.3. Đặc trưng về phân phối và công bằng xã hội

Trong nền kinh tế này, quan hệ phân phối được thực hiện đa dạng. Hình thức chủ yếu là phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế. Đồng thời, còn có phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác. Đặc biệt, một phần quan trọng của thu nhập quốc dân được phân phối lại thông qua hệ thống an sinh xã hội và phúc lợi xã hội (như y tế, giáo dục, trợ cấp cho người yếu thế). Nguyên tắc này nhằm gắn kết tăng trưởng kinh tế với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển, hạn chế sự phân hóa giàu nghèo quá mức, đảm bảo mọi người dân đều được hưởng thành quả của đổi mới.

V. Bí quyết ôn tập KTCT hiệu quả và chinh phục bài thi trắc nghiệm

Để đạt kết quả cao trong học phần KTCT Mác-Lênin, việc ôn tập KTCT một cách thông minh và có chiến lược là vô cùng cần thiết. Thay vì học thuộc lòng một cách máy móc, sinh viên nên tập trung vào việc hiểu sâu bản chất vấn đề và xây dựng một hệ thống kiến thức logic. Bước đầu tiên và quan trọng nhất là tự hệ thống hóa kiến thức bằng cách tạo một đề cương kinh tế chính trị chi tiết cho từng chương. Đề cương này nên bao gồm các định nghĩa cốt lõi, các luận điểm chính, và các ví dụ minh họa. Tiếp theo, hãy tận dụng các nguồn tài liệu bổ trợ như slide kinh tế chính trị phần 2 do giảng viên cung cấp và các video bài giảng trực tuyến. Đặc biệt, đối với các kỳ thi theo hình thức trắc nghiệm, việc luyện tập với các bộ đề trắc nghiệm kinh tế chính trị có đáp án là không thể thiếu. Quá trình này không chỉ giúp làm quen với dạng câu hỏi mà còn củng cố lại kiến thức một cách hiệu quả. Cuối cùng, hãy luôn cố gắng vận dụng lý thuyết để phân tích các sự kiện kinh tế đang diễn ra, biến kiến thức khô khan thành công cụ tư duy sống động.

5.1. Xây dựng sơ đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức

Sơ đồ tư duy (mind map) là một công cụ cực kỳ hiệu quả để hệ thống hóa các khái niệm phức tạp trong kinh tế chính trị. Bắt đầu với một chủ đề trung tâm, ví dụ “Chủ nghĩa tư bản độc quyền”, sau đó triển khai các nhánh chính tương ứng với 5 đặc điểm kinh tế. Từ mỗi nhánh chính, tiếp tục vẽ các nhánh phụ để ghi chú chi tiết, định nghĩa, và ví dụ. Phương pháp này giúp não bộ ghi nhớ thông tin theo hình ảnh và logic, dễ dàng gợi lại kiến thức khi cần. Một sơ đồ tư duy tốt sẽ là bản tóm tắt kinh tế chính trị cô đọng và trực quan nhất, giúp việc ôn tập trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

5.2. Kỹ năng làm bài thi trắc nghiệm kinh tế chính trị

Khi luyện đề trắc nghiệm kinh tế chính trị có đáp án, cần chú ý một số kỹ năng. Đầu tiên, đọc kỹ câu hỏi để xác định từ khóa và yêu cầu của đề bài (ví dụ: “đặc điểm nào không phải...”). Thứ hai, sử dụng phương pháp loại trừ để loại bỏ các phương án sai rõ ràng. Thứ ba, cẩn thận với các câu hỏi “bẫy” sử dụng các từ ngữ gần giống nhau. Sau khi làm xong, hãy kiểm tra lại đáp án và quan trọng hơn là đọc kỹ giải thích. Hãy tự hỏi tại sao phương án này đúng và các phương án còn lại sai. Việc hiểu rõ bản chất của từng câu hỏi sẽ giúp xây dựng kiến thức nền tảng vững chắc, tự tin đối mặt với mọi dạng đề thi.

VI. Tóm tắt Kinh tế chính trị Mác Lênin Phần 2 và vai trò lịch sử

Phần 2 của giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin cung cấp một bức tranh toàn cảnh về sự vận động của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn phát triển cao nhất và mô hình kinh tế quá độ ở Việt Nam. Nội dung cốt lõi bắt đầu từ việc khẳng định quy luật cạnh tranh tất yếu dẫn đến độc quyền, khai sinh ra chủ nghĩa tư bản độc quyền với năm đặc điểm kinh tế cơ bản. Sự phát triển tiếp theo của nó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, hình thái vận động mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Giáo trình cũng làm rõ vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản trong việc thúc đẩy mạnh mẽ lực lượng sản xuất, xã hội hóa sản xuất, nhưng đồng thời cũng bộc lộ những giới hạn không thể vượt qua, bắt nguồn từ mâu thuẫn cơ bản giữa lực lượng sản xuất xã hội hóa cao độ và chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Trên cơ sở phân tích đó, giáo trình luận giải tính tất yếu khách quan của việc xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, coi đây là con đường phù hợp để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, tiến lên chủ nghĩa xã hội.

6.1. Vai trò và giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản có vai trò tích cực to lớn trong lịch sử khi thúc đẩy các cuộc cách mạng công nghiệp, chuyển nền sản xuất nhỏ thành nền sản xuất lớn hiện đại, và xã hội hóa sản xuất trên phạm vi toàn thế giới. Tuy nhiên, nó cũng có những giới hạn cố hữu. Mục đích sản xuất vì lợi nhuận tối đa của thiểu số giai cấp tư sản, không phải vì lợi ích của đại đa số nhân dân. Nó là nguồn gốc của các cuộc chiến tranh, xung đột và tình trạng phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc. Những mâu thuẫn này là không thể giải quyết trong khuôn khổ của chủ nghĩa tư bản, đòi hỏi một hình thái kinh tế - xã hội mới tiến bộ hơn thay thế. Đây chính là cơ sở lý luận cho sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.

6.2. Định hướng tương lai của kinh tế Việt Nam

Việc kiên định con đường phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự lựa chọn chiến lược của Việt Nam. Mô hình này cho phép tận dụng những mặt tích cực của kinh tế thị trường để phát triển lực lượng sản xuất, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời, thông qua vai trò của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và sự lãnh đạo của Đảng, Việt Nam hướng tới việc hạn chế các mặt tiêu cực của thị trường, đảm bảo công bằng xã hội và phát triển bền vững. Quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường này là một nhiệm vụ lâu dài, phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn bộ hệ thống chính trị và toàn dân.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN: HỆ THỐNG LÝ LUẬN VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

---

Tổng quan về giáo trình

Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin là tài liệu học tập bắt buộc thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương (phần lý luận chính trị) trong chương trình đào tạo đại học và cao học tại các trường đại học, cao đẳng ở Việt Nam. Môn học được giảng dạy sau học phần Triết học Mác - Lênin và kế thừa trực tiếp hệ thống tri thức lý luận kinh điển của C. Mác về sản xuất hàng hóa, học thuyết giá trị thặng dư và quy luật cạnh tranh tự do đã được trình bày ở các chương trước.

Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)

• Về mặt tri thức: Trang bị cho sinh viên hệ thống lý luận của V.I. Lênin về quy luật chuyển biến từ tự do cạnh tranh sang độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa; làm sáng tỏ các đặc trưng, biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản hiện đại cũng như vai trò và giới hạn lịch sử của nó. Đồng thời, giáo trình cung cấp cơ sở khoa học về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và vấn đề bảo đảm hài hòa các quan hệ lợi ích kinh tế tại Việt Nam.
• Về năng lực: Giúp người học hình thành tư duy phân tích các hiện tượng kinh tế - xã hội đương đại, nhận diện cấu trúc vận hành của các tập đoàn tư bản, hiểu rõ các công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô của nhà nước và xác lập phương thức ứng xử phù hợp khi tham gia vào các quan hệ kinh tế - xã hội.

Cấu trúc và cách tiếp cận

Giáo trình được cấu trúc theo tiến trình lịch sử - lôgíc chặt chẽ: tiếp nối từ các quy luật nền tảng của chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh sang giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền, độc quyền nhà nước (tiêu biểu ở Chương 4), từ đó mở rộng sang nghiên cứu sự vận dụng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện đặc thù của Việt Nam (Chương 5).

Điểm đặc sắc của giáo trình

Giáo trình kết hợp giữa lý luận Mác - Lênin với các nghiên cứu kinh tế học hiện đại (như trích dẫn định nghĩa độc quyền của P. Samuelson), tích hợp các số liệu thực chứng từ các cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, các quyết định can thiệp tài chính của chính phủ các nước phát triển và hệ thống quan điểm, nghị quyết chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam (tiêu biểu là Nghị quyết số 11-NQ/TW).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

1. Chương 4: Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường

Chương 4 tập trung làm rõ 3 chủ đề trọng tâm:

• Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền: Làm rõ dự báo của C. Ăngghen về việc cạnh tranh tự do dẫn đến tích tụ và tập trung sản xuất, từ đó sinh ra độc quyền. Phân tích 3 nguyên nhân hình thành độc quyền: sự phát triển của lực lượng sản xuất (sự ra đời của lò luyện kim mới, động cơ điêzen, máy phát điện, xe hơi, tàu hỏa); tác động của cạnh tranh gay gắt khiến doanh nghiệp nhỏ phá sản; tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873 và sự phát triển của hệ thống tín dụng, công ty cổ phần.
• Lý luận của V.I. Lênin về độc quyền và độc quyền nhà nước:
  • Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền: (1) Tích tụ và tập trung tư bản lớn, hình thành các tổ chức độc quyền từ thấp đến cao gồm Cartel, Syndicate, Trust, Consortium; (2) Sự hợp nhất tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp thành tư bản tài chính, hình thành tầng lớp tài phiệt thống trị thông qua "chế độ tham dự"; (3) Xuất khẩu tư bản dưới dạng đầu tư trực tiếp (FDI) và đầu tư gián tiếp (FII); (4) Sự phân chia thị trường thế giới giữa các tập đoàn độc quyền quốc tế; (5) Sự phân chia lãnh thổ ảnh hưởng giữa các cường quốc tư bản.
  • Bản chất và nguyên nhân của độc quyền nhà nước: Sự kết hợp giữa sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh kinh tế của nhà nước, trong đó nhà nước trở thành một tập thể tư bản khổng lồ, can thiệp vào cả 4 khâu của quá trình tái sản xuất (sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng). Sự kết hợp nhân sự thông qua các đảng phái và các Hội chủ xí nghiệp (như Hội Công nghiệp toàn quốc Mỹ, Tổng Liên đoàn công nghiệp Italia, Liên đoàn các nhà kinh tế Nhật Bản...).
• Biểu hiện mới của độc quyền và vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản: Phân tích các mô hình tổ chức mới như Concern (độc quyền đa ngành), Conglomerate (tổ hợp kinh doanh chứng khoán và tài chính), các công ty xuyên quốc gia (TNCs), các hình thức đầu tư BOT, BT; các liên minh kinh tế khu vực (EU, NAFTA, MERCOSUR, OPEC, FTA, CU) và "chiến lược biên giới mềm". Đánh giá vai trò tích cực (phát triển lực lượng sản xuất, chuyển dịch sang sản xuất lớn, thúc đẩy kinh tế tri thức và Cách mạng công nghiệp 4.0) cùng các giới hạn lịch sử không thể tự vượt qua (mục đích sản xuất chỉ vì thiểu số giai cấp tư sản, gây chiến tranh xâm lược, gia tăng bất bình đẳng xã hội và mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa của lực lượng sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa).

2. Chương 5: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và các quan hệ lợi ích kinh tế ở Việt Nam

Chương 5 triển khai 3 nội dung cơ bản:

• Khái niệm và sự cần thiết khách quan của kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam: Khẳng định đây là mô hình kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế nhưng có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhằm mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".
• Nội dung hoàn thiện thể chế kinh tế: Đánh giá các khiếm khuyết trong thể chế theo Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 03/6/2017. Xác định nhiệm vụ hoàn thiện thể chế về sở hữu (thể chế hóa quyền sở hữu, quyền sử dụng, quyền định đoạt và quyền hưởng lợi từ tài sản; hoàn thiện luật đất đai, tài sản công, sở hữu trí tuệ); phát triển đồng bộ các thành phần kinh tế (kinh tế tư nhân, doanh nghiệp nhà nước, kinh tế tập thể, đầu tư nước ngoài); phát triển đồng bộ các yếu tố và các loại thị trường (thị trường hàng hóa, vốn, công nghệ, sức lao động); gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội.
• Quan hệ lợi ích kinh tế: Phân tích bản chất lợi ích kinh tế là lợi ích vật chất thu được khi thực hiện các hoạt động kinh tế, đóng vai trò là động lực trực tiếp của các chủ thể. Phân tích tính thống nhất và tính mâu thuẫn trong quan hệ lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động, giữa cá nhân, tập thể và xã hội; các nhân tố ảnh hưởng (lực lượng sản xuất, địa vị trong quan hệ sản xuất, chính sách phân phối, hội nhập quốc tế).

   CẠNH TRANH TỰ DO
      ĐỘC QUYỀN (Cartel -> Syndicate -> Trust -> Consortium)
   ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC (Sở hữu nhà nước + Nhân sự + Điều tiết vĩ mô)
   BIỂU HIỆN MỚI (Concern, Conglomerate, TNCs, BOT/BT, EU/NAFTA)
   KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA & ĐIỀU HÒA QUAN HỆ LỢI ÍCH

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý thuyết kinh điển: Lý luận của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản độc quyền; lý thuyết của C. Mác và Ph. Ăngghen về quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
• Các nguyên lý cốt lõi: Nguyên tắc vận động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư trong điều kiện độc quyền (hình thành giá cả độc quyền cao khi bán, giá cả độc quyền thấp khi mua nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao); nguyên tắc lợi ích kinh tế là cơ sở thúc đẩy các lợi ích chính trị, xã hội, văn hóa; nguyên tắc "dân là gốc" trong đổi mới kinh tế.
• Khung phân tích cấu trúc: Khung phân loại các hình thức tổ chức độc quyền theo cấp độ liên kết (ngang, dọc); khung phân tích thể chế kinh tế gồm ba bộ phận (hệ thống pháp luật/quy tắc, các chủ thể kinh tế, cơ chế vận hành).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng nhận diện và phân loại kỹ thuật: Phân biệt chính xác các mô hình liên minh độc quyền truyền thống (Cartel, Syndicate, Trust, Consortium) và hiện đại (Concern, Conglomerate); nhận diện các hình thức xuất khẩu tư bản (FDI, FII, BOT, BT).
• Kỹ năng phân tích học thuật: Đánh giá tác động hai mặt của độc quyền đối với tiến bộ công nghệ và phân phối thu nhập; phân tích vai trò can thiệp của ngân sách nhà nước trong việc kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và hỗ trợ an sinh xã hội.
• Kỹ năng thực hành kinh tế - xã hội: Nhận thức rõ ràng về cơ chế bảo vệ quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh theo Hiến pháp và pháp luật; giải quyết hài hòa xung đột lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động trong hợp đồng kinh tế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm (Pedagogical Approach)

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng lý luận quy nạp với phân tích thực chứng lịch sử. Giảng viên sử dụng sơ đồ tư duy để mô hình hóa cơ chế "chế độ tham dự" (công ty mẹ - công ty con - công ty cháu) và "chế độ ủy nhiệm" của tư bản tài chính, đồng thời hướng dẫn sinh viên thảo luận nhóm về các quy luật kinh tế thị trường.

Bài tập và tình huống nghiên cứu (Case Studies)

Nội dung giáo trình tích hợp các sự kiện lịch sử và trường hợp điển hình để người học phân tích:

• Tình huống giải cứu tài chính trong khủng hoảng kinh tế 2008–2009: Phân tích sự kiện Chính phủ Mỹ bơm 45 tỷ USD và bảo lãnh 301 tỷ USD tài sản độc hại để nâng mức nắm giữ lên 36% cổ phần tại Citigroup; giải cứu tập đoàn bảo hiểm AIG hai lần với 150 tỷ USD để nắm gần 80% cổ phần; gói giải cứu ngân hàng 145 tỷ USD của Chính phủ Anh.
• Nghiên cứu dẫn chứng xã hội học: Trích đoạn tác phẩm "Nước Mỹ nhìn từ bên trong" (2016) của Tổng thống thứ 45 Hoa Kỳ Donald J. Trump về thực trạng 46,5 triệu người sống trong nghèo đói và sự phân hóa giàu nghèo để làm rõ giới hạn phát triển của chủ nghĩa tư bản.
• Nghiên cứu thể chế thực tiễn tại Việt Nam: Phân tích các đánh giá hạn chế thể chế trong Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 03/6/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Sự kiện / Dữ liệu thực chứng	Bối cảnh kinh tế	Luận điểm lý luận minh chứng
Citigroup (Mỹ, 2009)	Bơm 45 tỷ USD, bảo lãnh 301 tỷ USD, nắm 36% cổ phần	Vai trò sở hữu nhà nước và can thiệp ngân sách cứu tập đoàn độc quyền
AIG (Mỹ, 2008)	Cấp 150 tỷ USD qua 2 đợt giải cứu, kiểm soát gần 80% cổ phần	Độc quyền nhà nước kết hợp tài chính tư nhân để duy trì hệ thống
Gói giải cứu hệ thống ngân hàng (Anh)	Ngân sách nhà nước chi khoảng 145 tỷ USD	Nhà nước đóng vai trò trung tâm điều tiết, khắc phục khủng hoảng vĩ mô
Số liệu nghèo đói tại Mỹ (Donald J. Trump, 2016)	46,5 triệu người nghèo, trung lưu mất nhà ở, căng thẳng xã hội	Phân hóa giàu nghèo sâu sắc do quy luật tích tụ giá trị thặng dư
Phúc lợi Na Uy & Tây Âu	Y tế và giáo dục miễn phí toàn dân, chi tiêu môi trường	Thành quả đấu tranh xã hội, sự "chuẩn bị vật chất của chủ nghĩa xã hội"

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá: Thực hiện qua kiểm tra định kỳ (đánh giá khả năng hiểu các định nghĩa: Cartel, Trust, Lợi nhuận độc quyền, Giá cả độc quyền, Thể chế kinh tế) và thi kết thúc học phần (luận giải các câu hỏi ôn tập tổng hợp về biểu hiện mới của độc quyền và giải pháp thể chế).
• Tự học: Sinh viên ôn tập theo hệ thống câu hỏi định hướng ở cuối mỗi chương, tự tra cứu thuật ngữ trong khung "Các thuật ngữ cần ghi nhớ" và đối chiếu nội dung bài học với các văn bản quy phạm pháp luật kinh tế hiện hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Cập nhật so với các tài liệu truyền thống

Giáo trình bổ sung các dạng thức tổ chức tư bản độc quyền mới xuất hiện cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, chỉ rõ sự chuyển đổi từ hình thức liên kết đơn ngành sang đa ngành:

• Concern: Tổ chức độc quyền đa ngành gồm hàng trăm xí nghiệp thuộc các ngành khác nhau phân bố ở nhiều quốc gia, hình thành nhằm phân tán rủi ro và đối phó với luật chống độc quyền.
• Conglomerate: Tổ hợp kết hợp hàng chục hãng vừa và nhỏ không có mối liên hệ trực tiếp về sản xuất nhằm mục đích thu lợi nhuận từ đầu cơ chứng khoán và tài chính.
• Sự tái định vị doanh nghiệp vừa và nhỏ: Làm rõ vị trí của các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong vai trò gia công, phụ thuộc vào Concern và Conglomerate thông qua chuỗi chuyên môn hóa sâu.

Tích hợp các xu hướng kinh tế đương đại

• Toàn cầu hóa và khu vực hóa: Giáo trình cập nhật thông tin về các liên minh kinh tế - thương mại quốc tế gồm Liên minh châu Âu (EU) với đồng tiền chung EURO (áp dụng từ 01/01/1999), Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Thị trường chung Nam Mỹ (MERCOSUR), Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), cùng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và liên minh thuế quan (CU).
• Phương thức xuất khẩu tư bản mới: Bổ sung các hình thức đầu tư trực tiếp hiện đại như Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao (BOT), Xây dựng - Chuyển giao (BT), cũng như sự dịch chuyển luồng tư bản chủ yếu giữa các nước tư bản phát triển với nhau do yêu cầu công nghệ cao.
• Bối cảnh địa chính trị mới: Làm rõ khái niệm "chiến lược biên giới mềm", chiến tranh thương mại, cạnh tranh sắc tộc và việc các cường quốc tư bản dùng viện trợ kinh tế, kỹ thuật, quân sự để duy trì ảnh hưởng thay cho hệ thống thuộc địa kiểu cũ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Phân nhóm người học và điều kiện tiên quyết

• Đối tượng chính: Sinh viên đại học năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc tất cả các khối ngành đào tạo (kinh tế, kỹ thuật, công nghệ, luật, khoa học xã hội và nhân văn, y dược).
• Học viên sau đại học: Học viên cao học cần củng cố cơ sở phương pháp luận kinh tế chính trị phục vụ nghiên cứu các môn khoa học quản lý kinh tế và chính sách công.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Triết học Mác - Lênin; có hiểu biết cơ bản về các quy luật kinh tế hàng hóa, quy luật cung cầu, học thuyết giá trị và giá trị thặng dư của C. Mác.

Định hướng sử dụng cho giảng viên và nghiên cứu

• Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn quốc gia, biên soạn đề cương môn học, xây dựng ngân hàng đề thi, thiết kế chủ đề thảo luận (như vấn đề kiểm soát độc quyền và điều hòa quan hệ lợi ích).
• Cán bộ quản lý và người tự học: Nguồn tài liệu tham khảo để nghiên cứu bản chất các cơ chế kinh tế thị trường, các chính sách phân phối thu nhập và lộ trình hoàn thiện thể chế kinh tế tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học, học viên cao học thuộc tất cả các chuyên ngành trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên lý luận chính trị và các nhà nghiên cứu kinh tế.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững các nguyên lý của Triết học Mác - Lênin và hệ thống lý luận cốt lõi về hàng hóa, tiền tệ, quy luật giá trị và giá trị thặng dư của C. Mác được trình bày ở các chương mở đầu của học phần.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng bộ giữa lý luận kinh điển của V.I. Lênin với các nghiên cứu kinh tế học hiện đại (như P. Samuelson), cập nhật các hình thức độc quyền mới (Concern, Conglomerate, TNCs) và gắn liền với các nghị quyết chính thức về thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN của Đảng Cộng sản Việt Nam.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học cần bám sát mục "Các thuật ngữ cần ghi nhớ", trả lời đầy đủ hệ thống "Câu hỏi ôn tập" và "Vấn đề thảo luận" ở cuối mỗi chương, đồng thời phân tích các tình huống thực tế (các cuộc khủng hoảng tài chính, chính sách giải cứu của nhà nước) được trích dẫn trong văn bản.

5. Có những tài liệu tham khảo chính nào được trích dẫn trong giáo trình?

Giáo trình trích dẫn trực tiếp từ:

• C. Mác - Ph. Ăngghen Toàn tập (Tập 4, Tập 13, Tập 18, Tập 27).
• V.I. Lênin Toàn tập (Tập 27, Tập 31, Nxb. Chính trị quốc gia, 2005).
• Hồ Chí Minh Toàn tập (Tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, 2000).
• Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin (Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia, 2004).
• Kinh tế học (P. Samuelson, Tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia, 1997).
• Nước Mỹ nhìn từ bên trong (Donald J. Trump, Nxb. Thế giới, 2016).
• Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 03/6/2017 và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Kết luận

Giá trị cốt lõi của giáo trình

Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin cung cấp hệ thống tri thức lý luận khoa học, nhất quán về quy luật vận động của kinh tế thị trường từ tự do cạnh tranh lên cấp độ độc quyền và độc quyền nhà nước; đồng thời xác lập cơ sở lý luận cho mô hình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất

Người học tiếp cận theo trình tự logic: nắm vững bản chất độc quyền và độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản (Chương 4), sau đó vận dụng phân tích các nội dung hoàn thiện thể chế và cơ chế bảo đảm hài hòa các quan hệ lợi ích kinh tế ở Việt Nam (Chương 5).

Tài liệu bổ trợ

Người học nên khai thác các tuyển tập văn kiện kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin, các nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật kinh tế để củng cố tri thức chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NEN KINH TE TH] TRUONG Chương 4 cung cấp hệ thống trí thức lý luận của V.Lênin về độc và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nị tiếp sau khi sinh viên đã được trang bị hệ thống tỉ thức lý luận cốt lõi kinh tế chính trị của C. Thông qua đó, sinh viên có thể hiểu được bố cảnh nền kinh tế thế giới đang có những đặc trưng mới và hình thành được tư duy thích ứng với bối cảnh thế giới luôn có nhiều thách thức. Nội dung chương 4 trình bày ba chủ đề: j)Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường; /j) Lý luận của V.Lênin về độc quyền, độc quyền nhà nước trong nên kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa; iii) Những biểu hiện mới của các trình độ độc quyền và giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản. CẠNH TRANH Ở CÁP ĐỘ ĐỘC QUYÈN TRONG NÈN KINH TE TH] TRUONG 4.

Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền 4. Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước * Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền Nghiên cứu chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C.Ăngghen đã dự báo rằng: tự do cạnh tranh sẽ dẫn đến tích tụ và tập trung sản xuất, tich tụ và tập trung sản xuất phát triển dến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền. Độc quyền là sự liên mình giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm vì an xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyÊn cao. Trong nền kinh tế thị trường, độc quyền có thể được hình thành một cách tự nhiên, cũng có thể được hình thành bởi ý chí của nhà nước tạo ra các tổ chức độc quyền.

* Nguyên nhân hình thành độc quyền Từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong nền kinh tế thị trường các nước tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện các tổ chức độc quyền. Các tổ chức độc quyền xuất hiện do những nguyên nhân chủ yếu sau: 80 Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất thúc đây các tổ chức độc. quyền, Sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến ' bộ khoa học kỹ thuật, đồi hỏi các doanh nghiệp phải ứng dụng những tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất kinh doanh. Điêu đó, đòi hỏi các doanh nghiệp phải có vốn lớn mà từng doanh nghiệp khó đáp ứng được.

Vì vậy, các doanh nghiệp phải đây nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn. Cuối thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện như lò luyện kim mới; các máy móc mới ra đời, như: động cơ điêzen, máy phát điện; phát triển những phương tiện vận tải mới, như: xe hơi, tàu hỏa. "Những thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện này, một mặt làm xuất hiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi các doanh nghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác thúc đầy tăng năng suất lao động, tăng khả năng tích lũy, tích tụ và tập trung sản xuất, thúc đây phát triển sản xuất quy mô lớn. Trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật, cùng với sự tác động của các quy luật kinh tế thị trường, như: quy luật giá trị thặng dư, qu luật tích lũy, tích tụ, tập trung sản xuất.

ngày càng mạnh mẽ, làm biển đôi cơ cấu kinh tế của xã hội theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn. Hai là, do cạnh tranh. Cạnh tranh gay gắt làm cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ bị phá sản hàng loạt, còn các doanh nghiệp lớn tổn tại được, nhưng cũng đã bị suy yếu, để tiếp tục phát triển họ phải tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất, liên kết với nhau thành các doanh nghiệp với quy mô ngày càng to lớn hơn. tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tap trung sản xuất này, khi phát triển đến mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền"”, Ba là, do khủng hoảng sự phát triển của hệ thống tín dụng.

Cuộc khủng hoảng kinh tế lớn năm 1873 trong toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa làm phá sản hàng loạt các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các doanh nghiệp lớn tồn tại, nhưng để tiếp tục phát triển được, họ phải thúc đây nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản suất hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn.11Lênin; Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, 2005, t27, tr. 81 Sự phát triển của hệ thống tín dụng trở thành đòn bẫy mạnh mẽ thúc đây tập trung sản xuất, nhất là việc hình thành, phát triển các công ty cỗ phân, tạo tiền dé cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền. Khi các tỏ chức độc quyền xuất hiện các tổ chức độc quyền có thể ấn định giá cả độc quyền mua, độc quyền bán để thu lợi nhuận độc quyền cao.Samuelson bàn về độc quyền Độc quyền là hiện tượng các hãng cam kết lại, thỏa thuận cùng nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh.Samuelson, Kinh tế học, tập 1, Nxb.

Chính trị quốc gia,1997, Hà Nội, tr350 Nguồn gốc của lợi nhuận độc quyển cao thực chất vẫn do lao động của công nhân làm việc trong các xí nghiệp độc quyền; thêm vào đó là lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp ngoài độc quyền; giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mắt đi do thua thiệt trong cuộc cạnh tranh; lao động thặng dư và đôi khi cả một phần lao động tắt yếu của những người sản xuất nhỏ, nhân dân lao động ở các nước tư bản và các nước thuộc địa và phụ thuộc. Giá cả độc quyền là giá cả do các tổ chức độc quyền áp đặt trong mua va ban hing hóa. Do chiếm được vị trí độc quyền về sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nên các tổ chức độc quyền áp đặt được giá cả độc quyền: Các tổ chức độc quyền luôn áp đặt giá cả cao khi bán và giá cả thấp khí mua. Như vậy, giá cả độc quyền gồm có giá cả độc quyền cao (khi bán) và giá cả độc quyền thấp (khi mua), „_ * Độc quyền nhà nước - nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước.

- Độc quyền nhà nước Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước thực hiện nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chế độ chính trị xã hội ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kỳ lich sử. 82 Độc quyền nhà nước mang tính phổ biến trong nền kinh tế thị trường, Để duy trì sức mạnh của mình, các quốc gia, ở các mức độ khác nhau luôn nắm giữ những vị thể độc quyền theo phạm vi nhất định. Tuy theo trình độ phát triển mà có thể xuất hiện ở những mức độ khác nhau. Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, độc quyền nhà nước được hình thành trên cơ sở cộng sinh giữa độc quyền tư nhân, độc quyền nhóm và sức mạnh kinh tế của nhà nước, sự chỉ phối của tầng lớp tư bản độc quyền (đặc biệt là của tư bản tài chính) đối với bộ máy nhà nước.

- Nguyên nhân hình thành độc quyền nhà nước trong nên kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản ra đời do những nguyên nhân chủ yếu sau đây: ,Một là, tích tụ và tập trung yốn càng lớn thì tích tụ và tập trung sản ng cao, sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi phải có một sự điều tiết từ một trung tâm đối với sản xuất và phân phối. _Sự phát triển của trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất đã dẫn đến yêu cầu khách quan là nhà nước với tư cách đại biểu cho toàn bộ xã hội phải quản lý nền kinh tế, Trong nên kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, sản xuất càng phát triển thì lực lượng sản xuất xã hội hoá ngày càng cao, nhưng quan hệ sản xuất lại dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, do đó tắt yếu đòi hỏi phải có một hình thức mới của quan hệ sản xuất để mở đường cho lực lượng sản xuất có thể tiếp tục phát triển. Hình thức mới của quan hệ sản xuất đó chính là độc quyền nhà nước. Hải là, sự phát triển của phân công lao động xã hội làm xuất hiện một số ngành mới có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, nhưng các tổ chức độc quyền tư nhân không thể hoặc không muốn đầu tư, do vốn đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thuộc kết cầu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản,.

Vì vậy, nhà nước phải đứng ra đảm nhận phát triển các ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn. Ba là, sự thống trị của độc quyền tư nhân đã làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo, làm sâu sắc thêm sự mâu thuẫn giai cấp trong xã hội. Trong điều kiện như vậy đòi hỏi nhà nước phải có những chính sách xã hội để xoa dịu những mâu thuẫn đó, như các chính sách trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xã hội để duy trì sự ồn định 83 chế độ chính trị và trật tự xã hội. Bắn là, cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thể giới.

Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh ễ quốc tế, trong đó không thể thiếu vai trò của nhà nước. Ngoài ra, việc thi hành chủ nghĩa thực dân mới và tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại cũng đồi hỏi sự can thiệp của nhà nước vào đời sống kinh tế. - Bản chất của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hình thành nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền tư nhân và tiếp tục duy trì, phat trién chủ nghĩa tư bản.