Chuong 4 CANH TRANH VA DOC QUYEN TRONG NEN KINH TE TH] TRUONG Chuong 4 cung cấp hệ thống, tri thức lý luận của V.Lênin về độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa tiếp sau khi sinh viên đã được trang bị hệ thống tri thức lý. luận cốt lõi về kinh tế chính trị của C. Thông qua đó, sinh viên có thể hiểu được bối cảnh nền kinh tế thể giới đang có những đặc trưng mới và hình thành được tư duy thích ứng với bối cảnh thế giới luôn có nhiễu thách thức. Nội dung chương 4 trình bày ba chủ để: Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong nên kinh tế thị trường; i) Lý luận của V.Lênin về độc quyền, độc quyền nhà nước trong nền kinh tễ thị trường tư bản chủ nghĩa; iij) Những biểu hiện mới của các trình độ độc quyền và giới hạn lịch sử của chủ nghĩa tư bản.
CẠNH TRANH Ở CÁP ĐỘ ĐỘC QUYÈN TRONG NÈN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 4. Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền 4. Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước * Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền Nghiên cứu chủ nghĩa tr bản tự do cạnh tranh, C.Ăngghen đã dự báo rằng: tự do cạnh tranh sẽ dẫn đến tích tụ và tập trung sản xuất, tích tụ và tập trung sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền. Độc quyền là sự liên mình giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại làng hoá, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyên cao.
Trong nền kinh tế thị trường, độc quyền có thể được hình thành một cách tự nhiên, cũng có thể được hình thành bởi ý chí của nhà nước tạo ra các tổ chức độc quyền. * Nguyên nhân hình thành độc quyền Từ cuối thé ky XIX dau thé ky XX trong nền kinh tế thị trường các nước tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện các tổ chức độc quyền. Các tổ chức độc quyền xuất hiện do những nguyên nhân chủ yếu sau: 80 _ Mot la, sx phat triển của lực lượng sản xuất thúc đây các tổ chức độc quyền. Sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến bộ khoa học kỹ thuật, đòi hỏi các doanh nghiệp phải ứng dụng những tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất kinh doanh.
Điều đó, đòi hỏi các doanh nghiệp phải có vốn lớn mà từng doanh nghiệp khó đáp ứng được. Vì vậy, các doanh nghiệp phải đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn. Cuối thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện như lò luyện kìm mới; các máy móc mới ra đời, như: động cơ điêzen, máy phát điện; phát triển những phương tiện vận tải mới, như: xe hơi, tàu hỏa. Những thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện này, một mặt làm xuất hiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi các doanh nghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác thúc đây tăng năng suất lao động, tăng khả năng tích lũy, tích tụ và tập trung sản xuất, thúc đẩy phát triển sản xuất quy mô lớn.
Trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật, cùng với sự tác động của các quy luật kinh tế thị trường, như: quy luật giá trị thặng dư, quy luật tích lũy, tích tụ, tập trung sản xuất. ngày càng mạnh mẽ, làm biến đổi cơ cấu kinh tế của xã hội theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn. Hai là, do cạnh tranh. Cạnh tranh gay gắt làm cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ bị phá sản hàng loạt còn các doanh nghiệp lớn tồn tại được, nhưng cũng đã bị suy yếu, để tiếp tục phát triển họ phải tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất, liên kết với nhau thành các doanh nghiệp với quy mô ngày càng to lớn hơn.Lênin khẳng địn tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển đến mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền", Ba la, do khủng hoảng sự phát triển của hệ thống tín dụng.
Cuộc khủng hoảng kinh tế lớn năm 1873 trong toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa làm phá sản hàng loạt các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các doanh nghiệp lớn tồn tại, nhưng để tiếp tục phát triển được, họ phải thúc đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản suất hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn. ? V,1,Lênin: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, 2005, t. 81 Sự phát triển của hệ thống tín dụng trở thanh don bay manh mé théie day tap trung san xuất, nhất là việc hình thành, phát triển các công ty cổ phân, tạo tiên.
đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền. Khi các tổ chức độc quyền xuất hiện các tổ chức độc quyền có thể ấn định giá cả độc quyền mua, độc quyền bán để thu lợi nhuận độc quyền cao.Samuelson bàn về độc quyền Độc quyển là hiện tượng các hãng cam kết lại, thỏa thuận cùng nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh.Samuelson, Kinh té hoc, tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia,1997, Hà Nội, tr350 Nguồn gốc của lợi nhuận độc quyền cao thực chất vẫn do lao động của công nhân làm việc trong các xí nghiệp độc quyền; thêm vào đó là lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp ngoài độc quyên; giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mật đi do thua thiệt trong, cuộc cạnh tranh; lao động thing dư và đôi khi cả một phần lao động tất yếu của những người sản xuất nhỏ, nhân dân lao độngở các nước. tư bản và các nước thuộc địa và phụ thuộc.
Giá cả độc quyền là giá cả do các tổ chức độc quyền áp dat trong mua và bán hàng hóa. Do chiếm được vị trí độc quyền về sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nên các tổ chức độc quyền áp đặt được giá cả độc quyền: Các tổ chức độc quyền luôn ap dat ¢ giá cả cao khi bán và giá cả thấp khi mua. Như vậy, giá cả độc quyền gồm có giá cả độc quyền cao (khi bán) và giá cả độc quyền thấp (khi mua)._* Độc quyền nhà nước - nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyên nhà nước. - Độc quyền nhà nước.
Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước thực hiện nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyên ở những Tĩnh vực then chốt của nên kinh tê nhăm tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chế độ chính trị xã hội ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kỳ lịch sử. 82 Độc quyền nhà nước mang tính phổ biến trong nền kinh tế thị trường. Để duy trì sức mạnh của mình, các quốc gia, ở các mức độ khác nhau luôn nắm giữ những vị thế độc quyền theo phạm vi nhất định. Tuỳ theo trình độ phát triển mà có thể xuất hiện ở những mức độ khác nhau.
Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, độc quyền nhà nước được hình thành trên cơ sở cộng sinh giữa độc quyền tư nhân, độc quyền nhóm và sức mạnh kinh tế của nhà nước, sự chỉ phối của tầng lớp tư bản độc quyền (đặc biệt là của tư bản tài chính) đối với bộ máy nhà nước. - Nguyên nhân hình thành độc quyền nhà nước trong nên kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản ra đời do những nguyên nhân chủ yêu sau đây: "Một là, tích tụ và tập trung vốn cảng lớn thì tích tụ và tập trung sản xuất càng cao, sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi phải có một sự điều tiết từ một trung tâm đối với sản xuất và phân phối. Sự phát triển của trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất đã dãi én yê cầu. khách quan là nhà nước với tư cách đại biểu cho toàn bộ xã hội phải quản lý nền kinh tế.
Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, sản xuất càng phát triển thì lực lượng sản xuất xã hội hoá ngày cằng cao, nhưng quan hệ sản xuất lại dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, do đó tắt yếu đòi hỏi phải có một hình thức mới của quan hệ sản xuất để mở đường cho lực lượng sản xuất có thể tiếp tục phát triển. Hình thức mới của quan hệ sản xuất đó chính là độc quyền nhà nước. Hai là, sự phát triển của phân công lao động xã hội làm xuất hiện một số ngành mới có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, nhưng các tổ chức độc quyền tư nhân không thé hoặc không muốn đầu tư, do von đầu tư lớn, thu hôi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thuộc kết cau hạ ting như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản,. Vì vậy, nhà nước phải đứng ra đảm nhận phát triển các ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn.
Ba là, sự thống trị của độc quyền tư nhân đã làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo, làm sâu sắc thêm sự mâu thuẫn giai cấp trong xã hội. “Trong điều kiện như vậy đòi hỏi nhà nước phải có những chính sách xã hội để xoa, dịu những mâu thuẫn đó, như các chính sách trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xã hội để duy trì sự ổn định 83 chế độ chính trị và trật tự xã hội. Bồn là, cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế, trong đó không thể thiếu vai trò của nhà nước. Ngoài ra, việc thi hành chủ nghĩa thực dân mới và tác động của cuộc.
khoa học công nghệ hiện đại cũng đòi hỏi sự can thiệp của nhà nước vào đời sống kinh tế. ~ Bản chất của độc quyên nhà nước trong chủ nghĩa tư bản Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hình thành nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền tư nhân và tiếp tục duy trì, phát triển chủ nghĩa tư bản.