Mở đầu Chất lƣợng sản phẩm cơ khí, năng suất lao động và giá thành là những chỉ tiêu kinh tế kĩ thuật quan trọng trong sản xuất cơ khi. Để đảm bảo các chỉ tiêu trên, trong quá trình chế tạo các sản phẩm cơ khí, ngoài máy cắt kim loại(máy công cụ) và dụng cụcắt, chúng ta còn cần có các loại đồ gá và dụng cụ phụ (gọi là trang bị công nghệ). Trang bị công nghệ đóng một vai trò rất quan trọng, nhờ nó sản xuất cơ khí có thể đảm bảo và nâng cao chất lƣợng, tăng năng suất và hạ giá thành chế tạo sản phẩm. Trang bị công nghệ (đối với gia công cơ khí), là toàn bộ các phụ tùng kèm theo máy công cụ nhằm mở rộng khả năng công nghệ của máy, tạo điều kiện cho việc thực hiện quá trinh công nghệ chế tạo cơ khí với hiệu quả kinh tế và kĩ thuật cao.
Theo kết cấu và công dụng, trang bị công nghệ đƣợc phân thành hai loại : trang bị công nghệ vạn năng và trang bị công nghệ chuyên dùng. Đặc điểm của trang bị vạn năng là không phụ thuộc vào đối tƣợng gia công nhất định và đƣợc sử dụng chủ yếu vào dạng sản xuất đơn chiếc và loạt nhỏ. Còn trang bị công nghệ chuyên dùng thì kết cấu và tính năng của nó phụ thuộc vào một hoặc một nhóm đối tƣợng gia công nhất định, nó đƣợc dùng chủ yếu trong sản xuất hàng khối và loạt lớn, cá biệt trong sản xuất nhỏ và đơn chiếc yêu cầu có độ chính xác cao hoặc đối với những chi tiết không dùng chúng thì không thể gia công đƣợc. Đối với gia công cơ khí, ngƣời ta thƣờng sử dụng hai loại trang bị công nghệ là đồ gá (đồ gá gia công, đồ gá kiểm tra, đồ gá lắp ráp) và dụng cụ phụ.
Đồ gá: là những trang bị công nghệ cần thiết đƣợc dùng trong quá trình gia công cơ (đồ gá gia công), quá trình kiểm tra (đồ gá kiểm tra) và quá trình lắp ráp sản phẩm cơ khí (đồ gá lắp ráp). Đồ gá gia công chiếm tới 80÷90 % đồ gá. Dụng cụ phụ (đồ gá dao): là một loại trang bị công nghệ dùng để gá đặt dụng cụ cắt trong quá trình gia công.Tuỳ theo yêu cầu sử dụng mà kết cấu các loại dụng cụ phụ có thể là vạn năng hoặc chuyên dùng. Trong ngành chế tạo máy trang bị công nghệ đóng một vai trò rất quan trọng và sẽ mang lại hiệu quả kinh tế cao nếu nó đƣợc sử dụng một cách có hợp lí.
Sử dụng trang bị công nghệ có những lợi ích sau 1. Dễ đạt đƣợc độ chính xác yêu cầu do vị trí của chi tiết gia công và dao đƣợc điều chỉnh chính xác. Độ chính xác gia công ít phụ thuộc vào tay nghề của công nhân. Nâng cao năng suất lao động.
Giảm nhẹ đƣợc cƣờng độ lao động của ngƣời công nhân. Mở rộng đƣợc khả năng làm việc của thiết bị. Rút ngắn đƣợc thời gian chuẩn bị sản xuất mặt hàng mới. Hiện nay khâu thiết kế và chế tạo toàn bộ trang bị công nghệ cho một sản phẩm cơ khí có thể chiếm tới 80% khối lƣợng lao động của quá trình chuẩn bị sản xuất.
Để đảm bảo chức năng làm việc và hiệu quả sử dụng của đồ gá và dụng cụ phụ về mặt kĩ thuật và kinh tế trƣớc hết cần phải lựa chọn và xác định những trang bị công nghệ vạn năng sẵn có; còn đối với trang bị công nghệ chuyên dùng cần phải thiết kế, tính toán kết cấu đúng nguyên lí, thoả mãn các yêu cầu do nguyên công đặt ra về chất lƣợng, năng suất và hiệu quả kinh tế của quá trình chế tạo sản phẩm cơ khí trên thiết bị sản xuất, sau đó phải giám sát và điều hành chặt chẽ quá trình chế tạo và thử nghiệm các trang bị chuyên dùng. Việc tính toán thiết kế một trang bị công nghệ để đạt đƣợc yêu kĩ thuật, đảm bảo năng suất cao nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình sản xuất là nhiệm vụ của ngƣời làm công tác chế tạo máy. Muốn làm tốt đƣợc việc đó phải có những kiến thức nhất định. Trên cơ sở phân tích quá trình tạo hình, quá trình gây ra sai số gia công, cùng với những hiểu biết về thiết bị, dụng cụ, về cơ học trong đó có cơ học vật rắn biến dạng 6 đƣợc áp dụng cụ thể với sơ đồ gia công để phân tích, tính toán và thiết kế nên những trang bị công nghệ cần thiết.
Định nghĩa và công dụng của đồ gá gia công 2. Định nghĩa: Đồ gá gia công cơ là một loại trang bị công nghệ nhằm xác định vị trí chính xác của chi tiết gia công so với dụng cụ cắt, đồng thời giữ vững vị trí đó trong suốt quá trình gia công. Công dụng của đồ gá gia công Bảo đảm độ chính xác vị trí của các bề mặt gia công. Nhờ đồ gá để gá đặt chi tiết, có thể xác định một cách chính xác vị trí tƣơng đối của chi tiết gia công đối với máy và dao cắt, hơn nữa có thể đạt đƣợc độ chính xác vị trí này tƣơng đối cao một cách ổn định,tin cậy và nhanh chóng.
Nâng cao năng suất lao động. Sau khi sử dụng đồ gá có thể loại bỏ bƣớc vạch dấu và so dao, nhờ vậy có thể giảm đáng kể thời gian phụ; ngoài ra, dùng đồ gá gá đặt chi tiết có thể dễd àng kẹp chặt đồng thời nhiều chi tiết, gia công nhiều vị trí, làm cho thời gian cơ bản trùng với thời gian phụ; khi dùng đồ gá cơ khí hóa, tựđộng hóa ở mức độ cao có thể thêm một bƣớc nữa giảm thời gian phụ, làm tăng cao năng suất lao động. Mở rộng phạm vi sử dụng của máy công cụ. Trên các máy cắt kim loại sử dụng đồ gá chuyên dùng có thể mởr ộng khả năng công nghệ của máy.
Ví dụ, trên máy tiện khi gá sử dụng đồ gá chuyên dùng có thể tiện đƣợc hình nhiều cạnh. Không yêu cầu tay nghề của công nhân cao và giảm nhẹ cƣờng độ lao động của họ. Phân loại đồ gá gia công trên máy cắt kim loại Hiện nay đồ gá gia công đƣợc sử dụng trong sản xuất cơ khí hết sức phong phú, có thể căn cứ vào những đặc điểm khác nhau để phân loại nó, cụ thể: 3. Căn cứ vào phạm vi sử dụng 1.Đồ gá vạn năng: là những đồ gá đã đƣợc tiêu chuẩn, có thể gia công đƣợc những chi tiết khác nhau mà không cần thiết có những điều chỉnh đặc biệt.
Đồ gá vạn năng đƣợc sử dụng rộng rãi trong sản xuất loạt nhỏ- đơn chiếc. Ví dụ: mâm cặp 3 chấu, măm cặp 4 chấu, êtô, đầu phân độ vạn năng, bàn từ. Đồ gá chuyên dùng: là loại đồ gá đƣợc thiết kế và chế tạo cho một 7 nguyên công gia công nào đó của chi tiết. Vì vậy, khi sản phẩm thay đổi hoặc nội dung nguyên công thay đổi thì đồ gá này không thể sử dụng lại đƣợc.
Do đó loại đồ gá này đƣợc sử dụng khi sản phẩm và công nghệ tƣơng đối ổn định trong sản xuất loạt lớn, hàng khối. Ví dụ: đồ gá gia công lỗ ắc piston, đồ gá phay biên dạng cam.Đồ gá vạn năng lắp ghép (đồ gá tổ hợp): Theo yêu cầu gia công của một nguyên công nào đó, chọn một bộ các chi tiết tiêu chuẩn hoặc bộ phận đã đƣợc chuẩn bị trƣớc để tổ hợp thành các đồ gá. Loại đồ gá này sau khi dùng xong có thể tháo ra, lau chùi sạch sẽ và cất vào kho để tiếp tục sử dụng. Sử dụng loại đồ gá này có ƣu điểm là giảm chu kì thiết kế và chế tạo đồ gá, làm giảm thời gian chuẩn bị sản xuất; đồng thời với một bộ các chi tiết của đồ gá đã đƣợc tiêu chuẩn hoá có thể đƣợc sử dụng nhiều lần, tiết kiệm vật liệu chế tạo đồ gá; giảm công lao động và giảm giá thành sản phẩm Nhƣợc điểm : cần đầu tƣ vốn khá lớn để chế tạo hàng vạn chi tiết tiêu chuẩn với độ chính xác và độ bóng cao, vật liệu các chi tiết này thƣờng là thép hợp kim, thép crôm, thép niken; độ cứng vững kém hơn đồ gá thông dụng; nặng và cồng kềnh hơn so với đồ gá vạn năng.
Ứng dụng: loại đồ gá này dùng thích hợp trong dạng sản xuất loạt nhỏ, chủng loại chi tiết nhiều, đặc biệt đối với những sản phẩm mới. Đồ gá điều chỉnh và đồ gá gia công nhóm: Hai loại đồ gá này có chung một đặc điểm là sau khi thay đổi hoặc điều chỉnh một số chi tiết cá biệt của đồ gá thì có thể gia công những chi tiết có hình dáng, kích thƣớc và công nghệ gần giống nhau. Nhƣng đối tƣợng gia công của đồ gá vạn năng điều chỉnh không rõ ràng và phạm vi sử dụng tƣơng đối rộng, ví dụ mâm cặp hoa mai dùng trên máy tiện, đồ gá khoan trụ trƣợt thanh răng. Đồ gá gia công nhóm đƣợc thiết kế và chế tạo cho một nhóm chi tiết nào đó nhất định.
Đối tƣợng gia công và phạm vi sử dụng tƣơng đối rõ ràng. Sử dụng các loại đồ gá này có thể đạt đƣợc hiệu quả nhƣ nhau trong dạng sản xuất loạt nhỏ cũng nhƣ dạng sản xuất loạt lớn, là một biện pháp có thể ứng dụng để cải cách thiết kế trang bị công nghệ. Căn cứ vào máy sử dụng: Đồ gá tiện, đồ gá phay, đồ gá khoan, đồ gá mài. Căn cứ vào nguồn sinh lực để kẹp chặt: Kẹp bằng tay, kẹp bằng khi nén, dầu ép, kết hợp khí nén- dầu ép , điện từ, chân không.
Căn cứ vào số chi tiết đồng thời gia công: 8 Kẹp một hoặc nhiều chi tiết cùng một lúc. Yêu cầu đối với đồ gá Phù hợp với yêu cầu sử dụng, dạng sản xuất, điều kiện cụ thể của nhà máy về trang thiết bị, trình độ kĩ thuật của công nhân. Bảo đảm độ chính xác quy định: nguyên lí làm việc phải đúng, chi tiết định vị và dẫn hƣớng phải có cấu tạo hợp lí và có độ chính xác cần thiết, chi tiết kẹp chặt phải đủ độ cứng vững, đồ gá phải đƣợc định vị và kẹp chặt một cách chính xác trên máy. Sử dụng thuận tiện: gá và tháo chi tiết gia công dễ dàng, dễ quét dọn phoi, dễ lắp trên máy, dễ thay thế những chi tiết bị mòn và hƣ hỏng, những chi tiết nhỏ không bị rơi, vị trí tay quay thích hợp và thuận tiện, thao tác nhẹ nhàng, an toàn lao động, kết cấu đơn giản và có tính công nghệ cao.
Các thành phần của đồ gá Chủng loại và kết cấu đồ gá gia công tuy có khác nhau, nhƣng nguyên lí làm việc của nó trên cơ bản giống nhau.