Chương 1 LÝ LUẬN VỀ PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN Ở ĐÔ THỊ 1. Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và vai trò của phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên ở đô thị 1. Khái niệm thanh niên ở đô thị Thanh niên là khái niệm dùng để chỉ một nhóm nhân khẩu – xã hội với một độ tuổi xác định, với những tâm sinh lý đặc thù và có một vai trò quan trọng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Thanh niên là lớp người đang phát triển cả về chất, cả về tâm lý tinh thần và cả về nhu cầu tình cảm, trí tuệ và tài năng, ước mơ và lý tưởng, tư duy và tính cách.
Đó cũng là thời kỳ hình thành những định hướng giá trị của cuộc sống đang trưởng thành về nhân cách. Thanh niên là một nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù, chiếm số đông trong dân cư, đan xen trong các giai tầng, cơ cấu xã hội và cơ cấu nghề nghiệp. Thanh niên không phải là một giai cấp nhưng lại thường xuyên chịu ảnh hưởng của các quan hệ giai cấp, của dư luận xã hội, của lối sống cộng đồng. Vì thế có người cho rằng thanh niên là tấm gương phản chiếu của hình ảnh xã hội.
Thanh niên là lực lượng lao động dự trữ của xã hội, là tài nguyên vô giá của mỗi quốc gia, dân tộc, là lực lượng tích cực tham gia vào quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Chính vì vậy trong công cuộc cải tạo xã hội, lực lượng chính trị nào nắm được thanh niên, lực lượng ấy sẽ dành phần thắng trong tay. Lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam đã chứng minh cho chân lý đó. Thanh niên là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong đời sống hằng ngày cũng như trong các lĩnh vực khoa học.
Tùy thuộc vào nội dung tiếp cận mà người ta đưa ra các quan niệm khác nhau về thanh niên. Từ góc độ sinh học thì các nhà nghiên cứu coi thanh niên là một giai đoạn nhất định của quá trình phát triển của cơ thể, vì trong giai đoạn này thấy rõ sự 7 Luan van cường tráng về mặt thể lực, sự phát triển về trí tuệ và trưởng thành về sinh dụng, tính dục. Từ góc độ tâm lý học, các nhà tâm lý học thường nhìn nhận thanh niên là một giai đoạn chuyển tiếp từ tuổi thơ phụ thuộc sang hoạt động độc lập với tư cách là một công dân có trách nhiệm. Ở giai đoạn này, sự phát triển về thể chất đạt đến đỉnh cao, tuy nhiên, các yếu tố tâm lý mới được định hình và ổn định một cách tương đối.
Từ góc độ kinh tế học, thanh niên được xem là một lực lượng lao động xã hội đông đảo, nguồn lực bổ sung cho đội ngũ lao động trên tất cả các lĩnh vực, là bộ phận quan trọng cấu thành lên lực lượng sản xuất, rất năng động, nhậy bén, gắn bó với tiến trình phát triển xã hội, đi đầu trong công cuộc đấu tranh sáng tạo mới, tham gia xây dựng giai cấp công nhân và các giai tầng trong xã hội. Dưới góc độ luật học, theo Luật Thanh niên được Quốc hội khóa IX thông qua có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2007 tại Điều 1 quy định “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. Theo Khoản 2 Điều 1 Điều lệ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh: "Thanh niên Việt Nam tuổi từ 15 đến 30, tích cực học tập, lao động và bảo vệ Tổ quốc, thừa nhận Điều lệ Đoàn, tự nguyện hoạt động trong một tổ chức cơ sở của Đoàn và có lý lịch rõ ràng đều được xét kết nạp vào Đoàn". Liên hợp quốc định nghĩa thanh niên là nhóm người từ 15 đến 24 tuổi, chủ yếu dựa trên cơ sở phân biệt các đặc điểm về tâm sinh lý và hoàn cảnh xã hội so với các nhóm lứa tuổi khác.
Nhưng Công ước quốc tế của Liên hợp quốc về quyền trẻ em lại xác định trẻ em đến dưới 18 tuổi. Để nhìn nhận đánh giá một cách tương đối toàn diện, và bao hàm được các nội dung về phổ biến, giáo dục pháp luật đối với thanh niên, phạm vi nghiên cứu về thanh niên được hiểu là một nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù có độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi, gắn với mọi giai cấp, mọi tầng lớp xã hội và có mặt trên mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội. 8 Luan van Như vậy, Thanh niên là khái niệm dùng để chỉ một nhóm nhân khẩu – xã hội với một độ tuổi xác định, với những tâm sinh lý đặc thù và có một vai trò quan trọng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội; có độ tuổi từ đủ 16 đến 30 tuổi. Ngoài tiêu chí độ tuổi, nhóm xã hội - dân cư “thanh niên” còn có thể được chia thành các tiểu nhóm khác nhau, như thanh niên thành thị, thanh niên nông thôn (nếu lấy địa bàn cư trú làm tiêu chí phân biệt).
Theo Từ điển Tiếng việt thì “Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong những khu vực kinh tế phi nông nghiệp” [5, tr134]. Theo Điều 3 Luật Quy hoạch đô thị năm 2009 quy định: Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ rất cao, lực lượng sản xuất tập trung cao và chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã, thị trấn. Đô thị có những đặc điểm như: (i) Là nơi cơ sở hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội phát triển có tính liên thông, đồng bộ; (ii) Là nơi tập trung dân cư với mật độ rất cao[1], tối thiểu phải đạt một mức nhất định tùy vào các quy ước mang tính chủ quan mà Nhà nước đặt ra; (iii) Là nơi lực lượng sản xuất phát triển và tập trung rất cao; (iv) Là nơi có nếp sống, văn hóa của thị dân gắn liền với đặc điểm sinh hoạt, giao tiếp rất đặc thù khác với nông thôn; (v) Là nơi dễ tập trung, phát sinh các tệ nạn xã hội là thử thách đối với công tác quản lý; (vi) Có địa giới hành chính và điều kiện sinh sống của người dân khá chật hẹp so với địa bàn nông thôn. Từ khái niệm đô thị, tác giả luận văn rút ra quan niệm chung về thanh niên ở đô thị như sau: Thanh niên ở đô thị là những người từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi, là một bộ phận dân cư sinh sống tại đô thị.
Thanh niên ở đô thị có điều kiện sinh sống đa dạng và phức tạp hơn thanh niên ở những vùng nông thôn. Mặt khác, thanh niên ở đô thị gồm nhiều thành 9 Luan van phần sống đan xen và có lối sống khác nhau, phức tạp. Thanh niên ở đô thị được tiếp cận với nền kinh tế công nghiệp, đa ngành, đa lĩnh vực, có tốc độ phát triển cao, là địa bàn hoạt động của các loại thị trường, là nơi hội tụ và trao đổi thông tin, vì vậy đây cũng là nơi dễ nảy sinh các tệ nạn xã hội và các hiện tượng làm mất ổn định an ninh, trật tự an toàn xã hội. Về cơ bản thanh niên ở đô thị có những đặc trưng khác biệt so với thanh niên sống ở nông thôn và các vùng miền khác của đất nước như: - Về quy mô, số lượng: Do quy mô dân số ở đô thị lớn hơn, mật độ dân cư đông đúc hơn so với ở nông thôn, các vùng miền khác nên số lượng thanh niên ở đô thị chiếm tỷ trọng lớn hơn.
Hiện nay ở nước ta thủ đô Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh là 2 đô thi đặc biệt có quy mô và mật độ dân số cao nhất cả nước do vậy, số lượng thanh niên ở 2 thành phố này cũng chiếm tỷ trọng lớn. - Về các nhóm giai cấp, tầng lớp xã hội thì ở đô thị thanh niên chủ yếu là công nhân, tri thức, thợ thủ công, cán bộ, công chức … - Về cơ cấu lao động và lĩnh vực sản xuất: Thanh niên ở đô thị thường tham gia vào lĩnh vực sản xuất công nghiệp, dịch vụ, thương nghiệp, sản xuất phi vật chất. - Về cơ sở hạ tầng: Thanh niên ở đô thị được tiếp cận với hệ thống cơ sở hạ tầng tốt, tiện nghi hơn so với các vùng miền khác.
Đây cũng là lực lượng có khả năng quyết định sự thành công của quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. - Về lối sống, văn hóa: Thanh niên ở đô thị thường có trình độ học vấn cao hơn và mức sống trung bình của thanh niên thành thị cũng cao hơn so với thanh niên ở các vùng miền khác. Thanh niên ở đô thị có lối sống, giao tiếp, đời sống tinh thần phong phú, đa dạng; tác phong công nghiệp hiện đại, luôn biết học hỏi, sáng tạo và tiếp thu tinh hoa, sự tiến bộ của khoa học công nghệ. Chính những đặc trưng riêng biệt này của thanh niên ở đô thị đã quyết định đến nội dung, phương pháp phố biến giáo dục pháp luật cho thanh niên ở đô thị.
Xuất phát từ sự đa dạng của thanh niên đô thị (công nhân, tri thức, công 10 Luan van chức nhà nước, tư sản, thợ thủ công ….) và sự phong phú trong đời sống, sự thuận lợi trong tiếp thu khoa học công nghệ tiên tiến nên những nội dung, phương pháp tuyên truyền giáo dục pháp luật cho thanh niên ở đây không thể đồng nhất với thanh niên ở nông thôn hay các vùng miền khác trong cả nước. Khái niệm, mục đích của phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên ở đô thị Theo Đại từ điển Tiếng Việt thì "Phổ biến là làm cho đông đảo mọi người biết đến một vấn đề, một tri thức bằng cách truyền đạt trực tiếp hay thông qua hình thức nào đó" [5, tr3] Theo Đại từ điển Từ và ngữ Hán – Việt "Giáo dục là quá trình hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng cho con người những phẩm chất đạo đức và những tri thức cần thiết để người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội" [6, tr3].