CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Trong lịch sử, vấn đề giáo dục đã được các nhà giáo dục quan tâm, chú trọng, tư tưởng giáo dục tiêu biểu cũng phát triển theo từng thời kỳ theo nhiều chiều hướng tích cực. Nhà giáo dục thời Hy Lạp cổ đại Democrite (trước Công nguyên 460 - 370), đưa ra nguyên tắc "Kết hợp giáo dục với lao động và cuộc sống sinh hoạt của trẻ em" (Đặng Quốc Bảo, 2002).
Ông là người rất quan tâm quan việc giáo dục kết hợp với lao động và ông là người đầu tiên trong lịch sử đưa ra nguyên tắc này. Nhà giáo dục phong kiến của Trung Hoa cổ đại, Khổng Tử (551 - 479 trước Công nguyên), đã dạy học trò "Học gì phải thực hành ngay điều ấy, phải củng cố ngay tri thức đã học không chỉ bằng cách ôn luyện trong sách vở mà phải bằng việc làm" (Đặng Quốc Bảo, 2002). Ý định bỏ ngăn cách ranh giới giữa nhà trường với đời sống. Theo quan điểm nhà giáo dục Xô Viết lỗi lạc thì "Cái logic của quá trình sư phạm còn là quá trình tổ chức hợp lý hoạt động của HS tham gia vào cách mạng xã hội, lao động sản xuất, các hoạt động tập thể như vui chơi, giải trí, thể dục thể thao, tham quan du lịch, văn hóa nghệ thuật".
6 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 27 of 98. Theo quan điểm của nhà nghiên cứu Kolb chính là: "Học tập là quá trình trong đó kiến thức được tạo ra từ sự chuyển đổi kinh nghiệm" (Kolb,D, 1984). Trên thế giới thuật ngữ “Kỹ năng sống” đã xuất hiện trong một số chương trình giáo dục của UNICEF từ những năm 90 của thế kỷ XX, trước tiên là chương trình “Giáo dục những giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ. Những nghiên cứu trong giai đoạn này thống nhất một số quan niệm chung về KNS và hệ thống các kỹ năng cơ bản cần có cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX, tổ chức UNESCO đã nêu rõ ba thành tố của học vấn, đó là: kiến thức, kỹ năng và thái độ, trong đó thái độ và kỹ năng đóng vai trò quan trọng, then chốt. Theo những nghiên cứu của UNESCO về khái niệm KNS cho rằng “Kỹ năng sống là năng lực cá nhân giúp cho việc thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hằng ngày”. Đồng thời, không thể không kể đến tổ chức WHO cũng nghiên cứu về KNS như một năng lực cá nhân với những tác động có chủ đích đặc sắc về phương pháp. Giáo dục kỹ năng sống tại các nước phương Tây vận dụng một cách tổng hợp quan điểm của những tổ chức nghiên cứu như WHO, UNICEF để giáo dục KNS cho thế hệ trẻ.
Đối với các nước gần với Việt Nam như khu vực châu Á – Thái Bình Dương thì việc nghiên cứu KNS theo hướng áp dụng thử nghiệm hoặc theo hướng ứng dụng trong quá trình huấn luyện là chủ yếu. Các nước như Lào, Campuchia, Malaysia, Bangladesh, chương trình giáo dục KNS được đưa vào lĩnh vực giáo dục chính quy dưới dạng tích hợp vào các môn học cơ bản hay một môn riêng, còn một số nước khác thì tập trung vào lĩnh vực phi chính quy như Indonesia, Thái Lan, Philipine. Những nội dung giáo dục chủ yếu ở hầu hết các nước này là trang bị cho người trẻ tuổi những KNS cần thiết nhằm nâng cao tiềm năng của con người, để có hành vi thích ứng và tích cực đáp ứng nhu cầu, sự thay đổi và nâng cao chất lượng cuộc sống, mục đích chính là dạy – trang bị và hình thành. Mặc dù, giáo dục KNS đã được nhiều nước trên thế giới quan tâm và cùng xuất phát từ quan niệm chung về kỹ năng sống của WHO hoặc UNESCO, nhưng quan niệm và nội dung giáo dục KNS ở các nước không giống nhau là do vừa thể hiện cái chung vừa mang tính đặc thù (những nét riêng) của từng quốc gia.
Mặc khác, phần lớn các quốc gia đều mới bước đầu triển khai giáo dục KNS nên những nghiên cứu lý luận về vấn đề này tuy khá phong phú, song chưa thật toàn diện và 7 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 28 of 98. Cho đến nay, vẫn chưa có quốc gia nào đưa ra được kinh nghiệm hoặc hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng việc giáo dục KNS cho người học. Các nghiên cứu trong nước Năm 1945, nhân dịp khai trường trong thư gửi HS cả nước Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Nhưng các em cũng nên, ngoài giờ học ở trường, tham gia vào các hội cứu quốc để tập luyện thêm cho quen với đời sống chiến sĩ và để giúp đơ một vài việc nhẹ nhàng trong cuộc phòng thủ đất nước” (Nguyễn Thị Chi, 2014). Phan Thanh Vân nghiên cứu "Giáo dục kỹ năng sống cho HS trung học phổ thông thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp (Phan Thanh Vân, 2010).
Năm 2012, Nguyễn Thanh Bình đã nghiên cứu về "Giáo dục KNS ở trường phổ thông" là tài liệu cẩm nang cho CBQL và GV tìm hiểu và nâng cao kiến thức về hoạt động giáo dục (Nguyễn Thanh Bình, 2012). Năm 2013, tác giả Nguyễn Thị Luân đã hoàn thành luận văn tốt nghiệp thạc sĩ với đề tài "Quản lý giáo dục kỹ năng sống cho HS ở trường THPT Mông Dương, tỉnh Quảng Ninh" (Nguyễn Thị Luân, 2013). Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI với nội dung: "Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Đảng và Nhà nước xác định mục tiêu của đổi mới: Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân.
Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt tiềm năng, khả năng của mỗi cá nhân; Yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; Sống tốt và làm việc hiệu quả" (Ban Chấp hành Trung ương, 2013). Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW, từ sau năm 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo bước đầu tìm hiểu và triển khai hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo trong các trường phổ thông (Ban Chấp hành Trung ương, 2013). Năm 2014, Nguyễn Thị Xuân nghiên cứu về "Quản lý giáo dục KNS cho HS THCS thông qua hoạt động dạy học ở thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh" (Nguyễn Thị Xuân, 2014). 8 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 29 of 98.
Năm 2014 Nguyễn Thị Tính với đề tài nghiên cứu: "Giáo dục kỹ năng sống cho HS THPT khu vực miền núi phía Bắc trong bối cảnh hiện nay", đã đề xuất các biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho HS THPT khu vực miền núi phía Bắc (Nguyễn Thị Tính, 2014). Đinh Thị Kim Thoa (2014), nghiên cứu về "Trải nghiệm sáng tạo, hoạt động quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới ". Tác giả khai thác vai trò của hoạt động trải nghiệm và các biện pháp tăng cường hoạt động trải nghiệm cho HS trong các trường phổ thông (Đinh Thị Kim Thoa, 2014). Trần Hoài Phương (2020), Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, bài viết "Đánh giá hoạt động trải nghiệm môn ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực HS" (Trần Hoài Phương, 2020).
Ở Việt Nam Ở Việt Nam, thuật ngữ giáo dục kỹ năng sống được du nhập vào cách đây khá lâu và qua nghị quyết của các kỳ Đại hội Đảng, vấn đề giáo dục con người toàn diện luôn được đặt ra nhưng trong thực tế triết lý và phương pháp giáo dục kỹ năng sống ít nhiều còn mới lạ đối với xã hội, nên chưa được sự quan tâm đúng mức. Trước đây rải rác tại trung tâm hỗ trợ sinh viên của tỉnh Đồng Nai, một số trung tâm học tập cộng đồng địa phương, một số trường giáo dục trẻ khuyết tật,… có các chương trình giáo dục kỹ năng sống. Đến nay, vấn đề xây dựng môi trường học tập, trang bị đầy đủ kỹ năng sống cho thanh thiếu niên HS đã được các trường THCS quan tâm. Tuy nhiên, tính hiệu quả của công tác giáo dục kỹ năng sống trong các trường THCS hiện nay chưa cao.
Đa số các bạn trẻ nước ta nhìn chung kỹ năng sống chưa thể sánh bằng thanh thiếu niên tại các nước phát triển, trong khi yêu cầu của một xã hội ngày càng chuyên môn hóa cao như xã hội Việt Nam chúng ta hiện nay đòi hỏi thanh niên phải được trang bị tốt ở hai mảng kỹ năng, đó là kỹ năng chuyên môn và kỹ năng mềm mà có thể gọi chung là kỹ năng sống. Từ năm học 2008-2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta đã phát động trong các trường phổ thông trên toàn quốc phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” nhằm mang lại cho HS cả nước một “môi trường giáo dục an toàn thân thiện, hiệu quả, phù hợp điều kiện địa phương và đáp ứng nhu cầu xã hội” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2009). Hưởng ứng phong trào này, Trung tâm Giáo dục môi trường và các vấn đề xã hội đã phối hợp với Ban dự án Phát triển giáo dục THCS nhanh chóng xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động nhằm hỗ trợ triển khai đến cơ sở một 9 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 30 of 98. số nội dung thiết thực.
Một trong những hoạt động đó là chương trình Tập huấn giáo dục kỹ năng sống và bình đẳng giới tổ chức tại Hà Nội.