Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG BẢO VỆ BẢN THÂN CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Từ lâu, tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa (UNESCO) và Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) đã xây dựng chương trình giáo dục kĩ năng sống và phân loại chúng. UNESCO đã đưa ra kĩ năng đề phòng tai nạn thương tích hay có thể gọi là kĩ năng bảo vệ bản thân nằm trong nhóm kĩ năng chuyên biệt.
UNICEF đã chia thành hai nhóm kĩ năng cơ bản và kĩ năng nâng cao, trong đó kĩ năng bảo vệ bản thân thuộc nhóm kĩ năng nâng cao. Giáo dục kĩ năng bảo vệ bản thân cho trẻ trong trường học, đang được nhiều nước trên thế giới quan tâm. Trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em khẳng định ““Không ai được phép làm tổn hại đến trẻ em. Nghĩa vụ của chúng ta là tôn trọng và bảo vệ các em.
Không ai được ngược đãi trẻ em trai và gái về mặt thể chất, bằng ngôn ngữ và tình cảm, kể cả cha mẹ, thầy cô hay những người chăm sóc trẻ” [8] Tác giả Diane TillMan trong cuốn "Những giá trị sống cho tuổi trẻ" cho rằng: “Giáo dục kĩ năng sống để có kĩ năng sống ngày càng được nhìn nhận là có sức mạnh vượt lên khỏi lời răn dạy đạo đức chi tiết đến mức hạn chế trong cách nhìn hoặc những vấn đề thuộc về tư cách công dân” [7] Ở Nga, đã xây dựng luật bảo vệ an toàn cho trẻ, và ban hành chương trình giáo dục kĩ năng bảo vệ bản thân cho trẻ và phụ huynh để ứng phó tích cực trước các tình huống nguy hiểm gặp phải trong cuộc sống. Tại Nhật Bản, đã xây dựng những bài học tình huống mô phỏng về động đất, sóng thần để giáo dục kĩ năng bảo vệ bản thân cho trẻ từ bậc mẫu giáo [16] Tác giả Debbie và Mike Gardnert Trong cuốn sách “Raisingthe kids who can protect them self” (Nuôi dạy những đứa trẻ có thể tự bảo vệ mình) đã 7 hướng dẫn phương pháp dạy trẻ nhận biết và thoát khỏi các tình huống không an toàn, cách tìm kiếm cửa thoát hiểm, và cách để trẻ có phản ứng tích cực với các tính huống nguy hiểm gặp phải khi không có người lớn bên cạnh. Năm 2012, các tác giả trường Đại học sư phạm Ulinaov viết trong đề tài “Giáo dục các kĩ năng an toàn cho trẻ mẫu giáo” rằng : “báo cáo đáng sợ của tội phạm đối với trẻ em đã chứng minh về sự thụ động của trẻ khi đối mặt với sự nguy hiểm. Nhiệm vụ chính của giáo viên và phụ huynh là lựa chọn các hình thức, nội dung, biện pháp giáo dục phù hợp với sự phát triển của trẻ.
Qua đó dạy cho trẻ cách phòng tránh những mối đe dọa, sự nguy hiểm trong thực tế, nếu gặp phải thì trẻ có thể biết cách xử lý và tự bảo vệ mình” [28]. Theo tác giả Gavin De Becker trong nghiên cứu “Protecting the gift: Keeping children and teenagers safe (and parents sane)”, ông đã đã đưa ra những phương pháp hướng dẫn cha mẹ có thể dạy trẻ xác định các tình huống nguy hiểm và cách thoát khỏi những tình huống nguy hiểm khi trẻ phải đối mặt. Cụ thể như làm thế nào nếu con mình bị lạc, làm thế nào để nhận biết con mình bị lạm dụng tình dục (dẫn theo [20]) Theo các tác giả Sandy K. Wurtele và Julie Sarno Owens trong nghiên cứu: “Teaching personal safety skills to young children: an investigation of age and gender across five studies” thì đã nghiên cứu trên trẻ mầm non nhằm xác định mức độ kĩ năng an toàn cá nhân, phòng chống lạm dụng tình dục ở trẻ từ đó đưa ra các biện pháp nâng cao kĩ năng an toàn cho trẻ ( [27]).
Tác giả Jayneen Sanders and Anna Hancock đã trình bày nghiên cứu với các bộ sách “An toàn cho con yêu”, tác giả đã trình bày các nội dung cần hình thành kĩ năng tự bảo vệ bản thân cho trẻ em đó là: Trao quyền cho trẻ; Dạy trẻ về an toàn thân thể; Nhận diện sự an toàn và không an toàn; Thiết lập mạng lưới vệ sĩ an toàn; Tránh đụng chạm cơ thể; Phân biệt điều bất ngờ thú vị khác với bí mật xấu xa; Hiểu về các bộ phận riêng tư. Các tác giả đã đưa ra 5 quy tắc để giúp trẻ bảo vệ bản thân mình gồm: Cơ thể của bạn do bạn quyết định; Mạng lưới vệ sĩ an toàn; Dự cảm bất an; Vùng riêng tư và không giữ bí mật. Cuốn 8 sách có nhiều hình ảnh đẹp, gần gũi, phù hợp lứa tuổi trẻ nhỏ. Trong từng nội dung, tác giả khuyến khích trẻ nói lên suy nghĩ của mình và biết chia sẻ cảm xúc với những người lớn đáng tin cậy (dẫn theo [29]) 1.
Ở Việt Nam Thuật ngữ “Kĩ năng sống” được người Việt Nam biết đến bắt đầu từ chương trình của UNICEF(1996) mang tên “ Giáo dục kĩ năng sống nhằm bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường” .Tham gia chương trình này đầu tiên gồm có các nghành GD và Hội chữ thập đỏ chỉ bao gồm những kĩ năng sống cốt lõi như: kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng đưa ra quyết định, kĩ năng kiên định, kĩ năng đặt ra mục tiêu…nhằm vào các chủ đề GD sức khỏe do các chuyên gia Úc tập huấn. Tác giả Nguyễn Thanh Bình là một trong những người đầu tiên có những nghiên cứu mang tính hệ thống về kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống ở Việt Nam. Tác giả đã xuất bản một loạt các bài báo, các đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ và giáo trình, tài liệu tham khảođã góp phần đáng kể vào việc tạo ra những hướng nghiên cứu về kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống ở Việt Nam. Nghiên cứu của tác giả đã chỉ rõ: Chương trình, tài liệu giáo dục kĩ năng sống được thiết kế cho giáo dục không chính quy là phổ biến và rất đa dạng về hình thức.[3] Trong cuốn “Giáo trình Giáo dục kĩ năng sống” Nguyễn Thanh Bình khẳng định những yêu cầu cụ thể đối với việc đổi mới nội dung chương trình và phương pháp dạy học.
Tác giả cho rằng:“Cốt lõi của việc đổi mới phương pháp dạy học là hướng vào học tập chủ động, chống thói quen thụ động, đồng thời coi dạy học thông qua tổ chức hoạt động của học sinh là đặc trưng thứ nhất của phương pháp dạy học tích cực”.[3] Bộ GD&ĐT phối hợp với ngành công an, Ủy ban an toàn giao thông quốc gia đưa ra “Chương trình giảng dạy thí điểm và tổ chức nhiều cuộc thi tìm 9 hiểu luật an toàn giao thông” cho trẻ từ mẫu giáo đến phổ thông để giúp cho các em có nền tảng kiến thức, kĩ năng cơ bản để xử lý những tình huống giao thông khi gặp phải và biết cách tuân thủ, chấp hành luật giao thông. [ 16] Bên cạnh đó, Quốc hội cũng đã ban hành luật số 04/2004/QH11 về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em hay gần đây nhất là Luật trẻ em số 102/2016/QH13. cho thấy sự quan tâm của Đảng, Nhà nước dành cho trẻ em nước nhà [dẫn theo 14] Riêng đối với giáo dục kĩ năng sống và đặc biệt là giáo dục kĩ năng tự bảo vệ, trong “Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi”, Bộ GD&ĐT (2009) đã tích hợp KNS trong các năng lực thuộc lĩnh vực phát triển tình cảm và quan hệ xã hội nhằm rèn luyện các kĩ năng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chuẩn bị vào lớp 1, như: Trẻ thể hiện sự nhận thức về bản thân, tin tưởng vào khả năng của bản thân, biết cảm nhận và thể hiện cảm xúc, có mối quan hệ tích cực với bạn bè và người lớn, hợp tác với bạn bè và mọi người xung quanh, có các hành vi thích hợp trong ứng xử xã hội, thể hiện sự tôn trọng người khác [2] Các tác giả Lê Xuân Hồng, Lê Thị Khang, Hồ Lai Châu và Hoàng Mai với nghiên cứu “Những kỹ năng sư phạm mầm non- Thiết lập môi trường học tập cho trẻ em mầm non (tập 1)” đã nghiên cứu về việc duy trì một lớp học an toàn bằng việc giám sát trẻ và làm mẫu về các hành động an toàn. Các tác giả cho rằng giáo viên cần phải giám sát khu vực lớp học, đoán trước các hành vi không an toàn, làm đổi hướng các hành vi không an toàn, làm mẫu các hành vi an toàn, để trẻ tham gia vào các quy tắc an toàn.
Trẻ cần được học về các quy tắc an toàn và sự thận trọng đối với các bậc thềm, lối ra, phòng vệ sinh, buổi học ngoài trời, trò chơi đóng vai và các hoạt động khác. Cần biết rõ các bước thực hiện trong trường hợp gặp thời tiết xấu hoặc sơ tán khẩn cấp. Trẻ cần được thực tập các tình huống thực tế để có hướng xử lí đúng khi nó thực sự xảy ra. Các tác giả Vũ Thị Ngọc Minh, Nguyễn Thị Nga trong cuốn sách “Giúp bé có kĩ năng nhận biết và phòng tránh một số nguy cơ không an toàn” đã đưa ra 9 tình huống trẻ thường hay gặp trong cuộc sống, dễ gây nguy hiểm đối với 10 trẻ.
Qua đó, tác giả đưa ra những biện pháp giúp các bậc phụ huynh và giáo viên giáo dục cho trẻ để giúp trẻ có kĩ năng tự bảo vệ cho bản thân, giữ cho bản thân được an toàn [27]. Các tác giả Nam Hồng, Dương Phong và Lê Ngọc Lan với bộ sách “Tủ sách trường học an toàn” đã đưa ra các nội dung như: Ngôi nhà an toàn cho trẻ; An toàn cho trẻ trên đường phố và nơi thiên nhiên; An toàn cho trẻ trong cộng đồng xã hội; Sơ cấp cứu các loại tổn thương do tai nạn ở trẻ em. Bộ sách giúp trẻ đối mặt có hiệu quả trước những nguy hiểm có thể xảy ra khi tự mình tiếp xúc với môi trường thiên nhiên và bên ngoài xã hội cũng như giúp trẻ biết rõ nguyên nhân của các tai nạn có thể xảy ra đối với trẻ ở nơi công cộng [ 27]. Từ lâu, bắt đầu trong nội dung chương trình của các trường mầm non đã đưa việc giáo dục kĩ năng bảo vệ bản thân cho trẻ vào trong nội dung giáo dục phát triển thể chất.