Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO CỘNG ĐỒNG NGƢỜI DAO 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Ngƣời Dao cƣ trú ở nhiều quốc gia trên thế giới, nhƣng đông nhất là ở Trung Quốc, nên những nghiên cứu về dân tộc này ở Trung Quốc đã đạt đƣợc nhiều thành tựu. Tính đến đầu thế kỉ XXI, các học giả Trung Quốc đã công bố 243 công trình nghiên cứu, sƣu tầm về ngƣời Dao (1).
Chỉ trong thập niên đầu thế kỉ XXI, tỉnh Quảng Tây và Vân Nam đã xuất bản 17 công trình tiêu biểu nghiên cứu về ngƣời Dao. Tuy nhiên, trong số đó lại có rất ít công trình nghiên cứu về gia đình và văn hóa gia đình ngƣời Dao. Các tác phẩm mang tính dân tộc nhƣ Dao tộc của Hoàng Ngọc và Hoàng Phƣơng Bình, Lịch sử văn hóa dân tộc Dao của Từ Tổ Tƣờng, Bàn về văn hóa truyền thống dân tộc Dao của Hoàng Đình Quang, Văn hóa truyền thống dân tộc Dao của Tạ Minh Học và Ngọc Thời Giai, Phong tục chí dân tộc Dao của Lƣu Bào Nguyên… chỉ đề cập đến gia đình ngƣời Dao ở mức độ miêu tả, sơ lƣợc, ít nói đến sự biến đổi của gia đình và văn hóa gia đình. Các chuyên khảo nhƣ Dân tộc Dao thôn Bàn của Hồ Khởi Vọng và Phạm Hồng Quý, Xã hội người Dao quần trắng của Ngọc Thời Giai, Tộc người Dao Lam Điền ở thôn Na Hồng của Hoàng Quý Quyền, Văn hóa lịch sử người Dao đỏ của Túc Vệ Hồng đã đề cập nhiều đến nguồn gốc lịch sử, dân số, kinh tế, văn hóa của ngƣời Dao, nhƣng cũng nêu một cách rất sơ lƣợc về tổ chức và văn hóa gia đình.
Một số nghiên cứu những năm gần đây ở Trung Quốc đã bắt đầu quan tâm đến biến đổi kinh tế, xã hội của ngƣời Dao. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về biến đổi của ngƣời Dao mang tính bao quát chung ở Trung Quốc nhƣ Lịch sử văn hóa dân tộc Dao và hiện đại 7 hóa của Mao Thù Phàm, Sự thay đổi của văn hóa dân tộc Dao của Ngọc Thời Giai. chỉ đề cập tới gia đình ở mức độ sơ lƣợc, nhƣ một số biến đổi về cấu trúc, chức năng, một vài yếu tố trong quan hệ. Bên cạnh các công trình nghiên cứu chung về ngƣời Dao, đã xuất hiện nhiều chuyên khảo có đề cập đến biến đổi gia đình nhƣ: Sự thay đổi thôn Bản của Quách Duy Lợi, Thôn xóm hài hòa ở vùng núi Đại Thạch: Sự thay đổi về kinh tế, xã hội, văn hóa người Dao Bố Nỗ ở Quảng Tây của Đàm Chủ Nguyên, Sự thay đổi của người Dao Hoa Lam của Phụng Hằng Cao, Sự chuyển dịch mưu sinh và sự thay đổi về văn hóa ở các thôn xóm người Daocủa Trần Hồng Tăng.
Các công trình có đề cập đến biến đổi của gia đình và văn hóa gia đình, nhƣng chủ yếu là về chức năng, cấu trúc. Vấn đề quan hệ gia đình cũng đƣợc một số tác phẩm đề cập, nhƣng văn hóa gia đình và biến đổi văn hóa gia đình chƣa đƣợc nghiên cứu, hoặc chỉ mới ở mức độ gợi mở. Một vấn đề liên quan đến gia đình ngƣời Dao cũng đƣợc nhiều học giả quan tâm là hôn nhân tộc ngƣời. Tiêu biểu là chuyên khảo Phong tục yêu đương, hôn nhân người Dao Trung Quốc của Lý Triệu Long và Quá Trúc, đã nghiên cứu khá sâu sắc, toàn diện các phong tục, tập quán yêu đƣơng, hôn nhân của các nhóm Dao ở Trung Quốc nói chung.
Tiếp sau công trình này, nhiều bài nghiên cứu về tập quán và biến đổi hôn nhân của ngƣời Dao ở các địa phƣơng khác nhau đã đƣợc công bố trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ: Sự phát triển biến đổi hôn nhân nguyên thủy người Dao của Hoàng Phƣơng Bình đăng trên tạp chíNghiên cứu dân tộc Quảng Tây, Hai bia đá liên quan đến chế độ hôn nhân dân tộc Dao của Đàm Đình Sinh đăng Nghiên cứu dân tộc Quý Châu, Từ gà không lấy vịt đến thông hôn tộc tế - phân tích nguyên nhân thay đổi tập tục nội hôn dân tộc dao Đại Dao Sơn của Lƣơng Mậu Xuân đăngtrên tạp chíNghiên cứu dân tộc Quảng Tây, Dân tộc Dao - tập tục hôn nhân kỳ lạ độc đáo đăng Khoa kỹ phong, Bên trong và mở rộng: ảnh hưởng của lao động ra ngoài làm việc đối với thông hôn trong vòng tròn của người 8 Dao - lấy đồn huyện Điền Đông Quảng Tây làm ví dụ của Vĩ Mỹ Thần đăng Học báo học viện dân tộc Quảng Tây. Người Dao ở Trung Quốc (qua những công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc) của Diệp Đình Hoa là công trình mang tính tổng hợp, hệ thống hóa lại quá trình nghiên cứu về ngƣời Dao ở Trung Quốc. Công trình đã trình bày yếu tố văn hóa vật chất, phong tục tập quán, văn hóa và cơ cấu xã hội. Tác giả đã dành ra một mục để trình bày khái quát về cấu trúc và một số phong tục tập quán liên quan đến gia đình.
Công trình nghiên cứu điểm Tộc Dao thôn Điền của Hoàng Quý Quyền cũng dành một chƣơng để bàn về hôn nhân và gia đình của ngƣời Dao. Trong công trình, gia đình đƣợc tác giả đặt trong mối nhân quan với nhà. Việc trình bày không gian nhà cửa đã phần nào phản ánh về quan hệ giữa gia đình với tổ tiên, với thế giới thần linh, thể hiện cái nhìn của ngƣời Dao về khái niệm gia đình. Nghiên cứu về gia đình mang tính chuyên khảo có Phương thức sinh hoạt gia đình của người Dao hiện nay ở vùng Nam Hồ Nam - Bắc Quảng Tây của Tôn Thu Vân hay Luận Dao tộc truyền thống văn hóa của Diêu Thuấn, Trung Quốc thiểu số dân tộc biên tả tổ của tập thể tác giả.
Các công trình này nghiên cứu khá sâu về phƣơng thức sinh hoạt gia đình truyền thống và một số thay đổi hiện nay, đề cập cụ thể đến vấn đề cấu trúc, quy mô, hôn nhân gia đình. Tuy nhiên, vấn đề văn hóa gia đình và những biến đổi của nó chƣa đƣợc nghiên cứu sâu. Qua phân tích, có thể thấy số lƣợng công trình nghiên cứu về ngƣời Dao rất phong phú. Vấn đề gia đình, văn hóa gia đình đã đƣợc đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu chung về ngƣời Dao ở Trung Quốc và công trình nghiên cứu điểm ở những chiều cạnh nhƣ cấu trúc, quan hệ, các yếu tố văn hóa, một cách sơ lƣợc, mang tính chất gợi mở.
Tuy nhiên, số lƣợng công trình chuyên khảo nghiên cứu về gia đình, văn hóa gia đình ngƣời Dao 9 khá ít ỏi, chƣa sâu sắc và toàn diện. Đặc biệt, vấn đề biến đổi văn hóa gia đình ngƣời Dao ở vùng du lịch chƣa đƣợc đề cập tới. Đây vẫn còn là một khoảng trống trong nghiên cứu về gia đình ngƣời Dao ở Trung Quốc. Hiện nay một số nhà nghiên cứu đang tập trung nghiên cứu công tác Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc Dao, đây là hai vấn đề luôn gắn kết chặt chẽ biện chứng.
Đó là hai lĩnh vực thống nhất, tƣơng hỗ, chi phối ảnh hƣởng qua lại trong hoạt động giữ gìn tài sản văn hóa. Bảo tồn di sản văn hóa thành công thì mới phát huy đƣợc các giá trị văn hóa. Phát huy cũng là một cách bảo tồn di sản văn hóa tốt nhất (lƣu giữ giá trị di sản trong ý thức cộng đồng xã hội). Đối tƣợng bảo tồn (tức là các giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể) nhƣ: Kiến trúc xây dựng nhà cửa, trang phục, dân ca, trò chơi dân gian, lễ hội, cƣới hỏi….
của dân tộc ngƣời Dao. Ở Việt Nam Cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, thực dân Pháp chiếm đóng ở vùng nào cũng đều tổ chức viết địa chí vùng đó. Trong những tài liệu về địa chí, các tác giả có đề cập vài nét về địa bàn cƣ trú của ngƣời Dao.Bônifacy xuất bản một loạt công trình về ngƣời Dao nhƣ Mán Quần cộc, Mán Quần trắng, Mán chàm hoặc Lam Điền, Mán tiểu bản hay đeo tiền… Đây có thể coi là những công trình nghiên cứu đầu tiên của học giả phƣơng Tây về ngƣời Dao ở Việt Nam. Các nghiên cứu của A.Bônifacy đã miêu tả sinh động về trang phục, nhà cửa, kinh tế, tổ chức xã hội, văn học, nghệ thuật, tôn giáo tín ngƣỡng của ngƣời Dao.
Tác giả có đề cập tới gia đình ngƣời Dao nhƣng hết sức sơ lƣợc, chủ yếu là nói về cơ cấu gia đình và tục nhận con nuôi. Từ những năm 50 thế kỉXX đến nay, tổng số công trình viết về ngƣời Dao ở Việt Nam khá nhiều. Theo số liệu thống kê chƣa đầy đủ, đã có hơn 200 công trình sách, bài báo viết về ngƣời Dao đăng trên tạp chí chuyên ngành. Gia đình và văn hóa gia đình của ngƣời Dao đƣợc đề cập đến trong nhiều tác phẩm ở các chiều cạnh khác nhau nhƣ: cấu trúc, các quan hệ ứng xử, phong 10 tục, tập quán, nghi lễ, giá trị… nhƣng còn ở mức sơ lƣợc.
Số công trình viết về gia đình ngƣời Dao chiếm tỷ lệ rất nhỏ, chƣa có chuyên khảo nghiên cứu về văn hóa gia đình và biến đổi văn hóa gia đình ngƣời Dao. Các quan hệ và ứng xử trong gia đình người Dao đƣợc đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu. Tuy giữa các nhóm ngành Dao khác nhau và ngƣời Dao ở các địa phƣơng khác nhau có đặc điểm riêng, nhƣng cấu trúc, quan hệ gia đình truyền thống đƣợc phản ánh trong công trình Ngƣời Dao ở Việt Nam của tập thể tác giả Bế Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung, Nguyễn Nam Tiến là cơ bản, tƣơng đối thống nhất. Đây là công trình nghiên cứu toàn diện về mọi mặt đời sống văn hóa, kinh tế của ngƣời Dao thời kỳ trƣớc đổi mới.
Vấn đề gia đình và văn hóa gia đình cũng đƣợc trình bày ở các mặt cấu trúc, quan hệ, phân công lao động và một số phong tục nhƣ nhận con nuôi, tập quán hôn nhân. Theo các nghiên cứu, gia đình ngƣời Dao là gia đình nhỏ, phụ hệ, gồm có một cặp vợ chồng, các con và có thể có thêm ông, bà. Chủ gia đình thƣờng là ngƣời cha, có vai trò lớn nhất trong sản xuất, thờ cúng tổ tiên, quan hệ với ngƣời ngoài. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình chịu sự chi phối mạnh mẽ của tính chất phụ hệ và thứ bậc.
Sự phân công lao động trong gia đình theo giới và theo lứa tuổi. Đàn ông thƣờng làm những công việc nặng, phụ nữ và trẻ em làm công việc nhẹ.
