Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị. Chương 2: Thực trạng hoạt động giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị qua thực tiễn tại Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn. Chương 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI, TỐ CÁO, KIẾN NGHỊ 1.
Khái niệm và phân biệt hoạt động giám sát của Quốc hội với hoạt động thanh tra, kiểm tra trong quản lý nhà nƣớc 1. Khái niệm khiếu nại, tố cáo, kiến nghị * Khái niệm khiếu nại: Theo một số Từ điển Tiếng Việt, khiếu nại thƣờng đƣợc hiểu là đề nghị cơ quan có thẩm quyền xét một việc làm mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không hợp lý. Thực ra, những khái niệm nêu trên đƣợc tiếp cận trên cơ sở những qui định của pháp luật và vì vậy nó thƣờng hẹp hơn so với nghĩa của từ này. Theo kết quả nghiên cứu đƣợc công bố trong phạm vi nội bộ một vài năm trƣớc đây của Thanh tra Nhà nƣớc thì khái niệm "khiếu nại" đƣợc hiểu một cách rộng hơn và đầy đủ hơn nhƣ sau : “Khiếu nại theo nghĩa chung nhất là việc cá nhân hay tổ chức đề nghị cá nhân, tổ chức hay cơ quan nào đó xem xét, sửa chữa lại một việc làm mà họ cho là không đúng đắn, gây thiệt hại hoặc sẽ gây thiệt hại đến quyền, lợi ích chính đáng của họ và đòi bồi thƣờng thiệt hại do việc làm không đúng gây ra”.
Theo Luật Khiếu nại năm 2011, khái niệm khiếu nại đƣợc giải thích nhƣ sau: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nƣớc, của ngƣời có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nƣớc hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” [26, tr. Khiếu nại đƣợc chia thành khiếu nại hành chính (khiếu nại quyết định hành chính, hành vi hành chính và quyết định kỷ luật đối với cán bộ, công chức), khiếu nại tƣ pháp (khiếu nại đối với hoạt động của Điều tra viên, Kiểm sát viên; khiếu nại đối với quyết định của Viện Kiểm sát về áp dụng biện pháp buộc chữa bệnh theo quy định của Bộ Luật tố tụng hình sự.) và khiếu nại về hợp đồng. Việc thực hiện về quyền, nghĩa vụ về khiếu nại, trách nhiệm giải quyết khiếu nại đƣợc pháp luật quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể thuộc từng lĩnh vực. Hiện nay, khiếu nại hành chính, trong đó khiếu nại quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hành chính là khiếu nại có số lƣợng nhiều nhất.
Trong phạm vi đề tài này chỉ đề cập đến hoạt động giám sát đối với giải quyết khiếu nại hành chính và giải quyết khiếu nại tƣ pháp của các cơ quan hành chính và cơ quan tƣ pháp có thẩm quyền. *Khái niệm tố cáo: Tố cáo theo nghĩa chung nhất là ''vạch rõ tội lỗi của kẻ khác trƣớc cơ quan pháp luật hoặc trƣớc dƣ luận''. Đây là một quyền chính trị cơ bản của công dân, đƣợc Luật Tố cáo và các luật chuyên ngành điều chỉnh, quy định chặt chẽ. Khoản 1, Điều 2 Luật Tố cáo năm 2011 ghi nhận: ''Tố cáo là việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức" [27, tr.
Trong phạm vi của đề tài này đề cập đến tố cáo và giải quyết tố cáo đối với hành vi vi phạm pháp luật của cán, bộ chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; tố cáo và giải quyết tố cáo đối với hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân về quản lý nhà nƣớc trong các lĩnh vực. * Khái niệm kiến nghị: Kiến nghị là việc công dân hoặc tổ chức đề nghị với cá nhân, hoặc cơ quan quản lý hành chính nhà nƣớc có thẩm quyền xử lý hoặc điều chỉnh, sửa đổi hoặc có giải pháp, biện pháp và hình thức quản lý, điều hành một lĩnh vực chuyên môn nào đó đã đƣợc triển khai thực hiện trong quá 9 trình quản lý hành chính nhà nƣớc; các giải pháp, biện pháp và hình thức quản lý đó mà chủ thể kiến nghị cho rằng sẽ không hiệu quả, không phù hợp, không khả thi, có thể gây hoặc đã gây hậu quả xấu đến hoạt động bình thƣờng và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức và tập thể. Quyền và lợi ích hợp pháp bị ảnh hƣởng xấu (có thể bị thiệt hại cụ thể về vật chất) không nhất thiết là của cá nhân hoặc tổ chức kiến nghị, mà có thể ảnh hƣởng đến lợi ích chung của nhiều ngƣời, của cộng đồng dân cƣ theo khu vực hoặc của nhiều cơ quan, tổ chức. Bên cạnh khái niệm kiến nghị, phản ánh là một khái niệm đƣợc nhắc đến một số qui định của pháp luật.
Phản ánh là việc công dân, tổ chức nêu lên và đề xuất với cá nhân, đơn vị có thẩm quyền xem xét, xử lý kịp thời những sự việc phát sinh làm ảnh hƣởng xấu đến các hoạt động bình thƣờng hoặc gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp trong các lĩnh vực của đời sống xã hội của cá nhân, tổ chức và tập thể. Sự việc đƣợc phản ánh không nhất thiết do cơ quan hoặc ngƣời có thẩm quyền tạo nên, mà có thể do nhiều đối tƣợng gây nên, trong đó có thể có cả con ngƣời, thiên nhiên… Theo quy định tại Khoản 2, Điều 2, Luật Tiếp công dân, khái niệm kiến nghị, phản ánh đƣợc hiểu nhƣ sau: “Kiến nghị, phản ánh là việc công dân cung cấp thông tin, trình bày ý kiến, nguyện vọng, đề xuất giải pháp với cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền về những vấn đề liên quan đến việc thực hiện chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách, pháp luật, công tác quản lý trong các lĩnh vực đời sống xã hội thuộc trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân đó” [29, tr7]. Lần đầu tiên Luật Tiếp công dân quy định rõ quyền và nghĩa vụ của ngƣời đến khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh nhằm bảo đảm phát huy quyền làm chủ của công dân. Mỗi công dân cần nhận thức rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của Luật Tiếp công dân, tích cực tham gia, nghiên cứu, nhận thức, quán triệt đầy đủ, nghiêm chỉnh thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ của 10 ngƣời khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh đúng theo quy định của pháp luật, góp phần đƣa pháp luật đi vào cuộc sống xã hội.
Luật Tiếp công dân quy định rõ ngƣời đến khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh có những quyền nhƣ: Trình bày về nội dung khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh; đƣợc hƣớng dẫn, giải thích về nội dung liên quan đến khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của mình; khiếu nại, tố cáo về hành vi vi phạm pháp luật của ngƣời tiếp công dân; nhận thông báo về việc tiếp nhận, kết quả xử lý khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh. Trƣờng hợp ngƣời khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh không sử dụng thành thạo tiếng Việt thì có quyền sử dụng ngƣời phiên dịch và các quyền khác theo quy định của pháp luật về khiếu nại, tố cáo. Luật Tiếp công dân cũng quy định nghĩa vụ của ngƣời khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh. * Phân biệt khiếu nại và tố cáo: Mặc dù khiếu nại và tố cáo cùng đƣợc ghi nhận là một quyền, thậm chí trƣớc đây hai khái niệm này đƣợc quy định ở cùng một văn bản, cùng một điều luật.
Tuy nhiên, đến nay hai vấn đề khiếu nại và tố cáo đã đƣợc xem xét, quy định tại hai văn bản quy phạm pháp luật khác nhau (Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố cáo năm 2018) do giữa chúng có những khác biệt về cả nội dung lẫn cách thức giải quyết, cụ thể nhƣ sau: - Thứ nhất, theo quy định tại Điều 2 Luật Khiếu nại thì chủ thể của khiếu nại là cơ quan Nhà nƣớc, tổ chức và công dân, còn chủ thể của tố cáo chỉ là công dân. - Thứ hai, đối tƣợng của khiếu nại là quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật đối với cán bộ, công chức. Còn tố cáo có đối tƣợng rộng hơn rất nhiều, đó là ''hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại tới lợi ích Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức''. - Thứ ba, mục đích của khiếu nại hƣớng tới bảo vệ và khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khiếu nại còn mục đích của tố cáo không chỉ 11 nhằm bảo vệ và khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời tố cáo mà còn hƣớng tới lợi ích của Nhà nƣớc và xã hội.
- Thứ tư, cách thức thực hiện của khiếu nại là việc ngƣời khiếu nại ''đề nghị'' ngƣời có thẩm quyền giải quyết khiếu nại ''xem xét lại'' các quyết định hành chính, hành vi hành chính… trong khi đó, cách thức thực hiện tố cáo là việc ngƣời tố cáo ''báo'' cho ngƣời có thẩm quyền giải quyết tố cáo ''biết'' về hành vi vi phạm pháp luật. - Thứ năm, giải quyết khiếu nại là việc xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết của ngƣời giải quyết khiếu nại. Trong khi đó giải quyết tố cáo là việc ngƣời giải quyết tố cáo xác minh, kết luận về nội dung tố cáo. Từ đó áp dụng biện pháp xử lý cho thích hợp với tính chất và mức độ sai phạm của hành vi chứ không ra quyết định giải quyết tố cáo.
Từ những khác biệt nêu trên có thể thấy giữa hai khái niệm khiếu nại và tố cáo có sự khác nhau không chỉ về nội dung mà còn khác nhau từ bản chất của chúng. Tuy nhiên, hai khái niệm này có liên quan chặt chẽ với nhau hợp thành một quyền cơ bản của công dân - một quyền trong lĩnh vực hành chính- chính trị.