Cơ Sở Khoa Học Của Việc Giảm Nghèo Bền Vững Cho Các Hộ Nông Dân Tại Bắc Kạn

Công cuộc giảm nghèo luôn là một nhiệm vụ quan trọng của mỗi quốc gia và trên toàn thế giới. 187 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Hà Quang Trung
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Chí Thiện
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Cơ Sở Khoa Học Của Việc Giảm Nghèo Bền Vững Cho Các Hộ Nông Dân Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG
• 1.1. Khái niệm về đói nghèo, tiêu chí đói nghèo và chuẩn nghèo
• 1.2. Khái niệm về đói nghèo trên thế giới
• 1.3. Khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam
• 1.4. Tiêu chí đánh giá đói nghèo và chuẩn nghèo
• 1.5. Các nguyên nhân của đói nghèo và vấn đề giảm nghèo bền vững
• 1.5.1. Các nguyên nhân của đói nghèo
• 1.5.2. Động thái và nguyên nhân của một số hiện tượng nghèo ở Việt Nam
• 1.5.3. Vấn đề về giảm nghèo bền vững
• 1.6. Kết quả giảm nghèo ở Việt Nam giai đoạn trước năm 2011
• 1.7. Kết quả giảm nghèo ở Việt Nam giai đoạn 2011-2012
• 1.8. Đánh giá sự giảm nghèo thiếu bền vững ở Việt Nam
• 1.9. Các thách thức trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam. Kinh nghiệm giảm nghèo trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.9.1. Kinh nghiệm giảm nghèo trên thế giới
• 1.9.2. Kinh nghiệm giảm nghèo ở Việt Nam
• 1.10. Cơ sở khoa học của giảm nghèo bền vững
• 1.10.1. Khung lý thuyết về giảm nghèo bền vững
• 1.10.2. Các nhân tố của việc giảm nghèo bền vững
• 1.11. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Câu hỏi nghiên cứu của luận án
• 2.2. Khung phân tích của luận án
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu. Các phương pháp tiếp cận
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu. Chọn vùng nghiên cứu và thu thập thông tin
• 2.4.1. Phương pháp chọn vùng nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.5.1. Phương pháp xử lý số liệu. Phương pháp phân tích
• 2.6. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh tình hình đầu tư cho giảm nghèo
• 2.6.2. Nhóm chỉ tiêu phản ánh kết quả đầu tư cho giảm nghèo
• 2.6.3. Nhóm các chỉ tiêu phản ánh giảm nghèo bền vững
• 2.6.4. Nhóm các chỉ tiêu phản ánh sự bất bình đẳng về thu nhập
• 2.6.5. Phân biệt đơn vị tính phần trăm và điểm phần trăm của giảm nghèo
• 2.7. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG Ở TỈNH BẮC KẠN
• 3.1. Đánh giá các nguồn lực cho giảm nghèo tỉnh Bắc Kạn
• 3.1.1. Nguồn lực về điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Nguồn lực về điều kiện kinh tế - xã hội của Bắc Kạn
• 3.2. Thực trạng công tác giảm nghèo trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.2.1. Khái quát các chương trình giảm nghèo của Bắc Kạn
• 3.2.2. Tình hình đầu tư cho các chương trình giảm nghèo của tỉnh
• 3.2.3. Kết quả sản xuất ngành nông lâm nghiệp, thủy sản của tỉnh Bắc Kạn sau khi thực hiện các chương trình giảm nghèo
• 3.2.4. Kết quả giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2006-2010
• 3.2.5. Kết quả giảm nghèo tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2011-2012
• 3.2.6. Đánh giá kết quả thực hiện chương trình “Hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững” tại hai huyện nghèo trong chương trình 30a
• 3.2.6.1. Quá trình tổ chức triển khai chương trình 30a tại hai huyện nghèo
• 3.2.6.2. Tình hình thực hiện chương trình 30a tại hai huyện nghèo
• 3.2.7. Đánh giá công tác tuyên truyền, quảng bá và sự nhận thức, hiểu biết của hộ nông dân về chương trình 30a
• 3.2.8. Đánh giá chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững trên của các huyện nghèo
• 3.2.9. Đánh giá kết quả giảm nghèo qua điều tra hộ nông dân
• 3.2.9.1. Tình hình cơ bản các hộ điều tra
• 3.2.9.2. Nguyên nhân đói nghèo của các hộ điều tra
• 3.2.9.3. Tình hình đói nghèo của các hộ điều tra phân theo dân tộc
• 3.2.9.4. Phân tích cơ cấu thu nhập từ các hộ điều tra
• 3.2.9.5. Nguyện vọng của các hộ điều tra
• 3.2.9.6. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ nông dân
• 3.2.10. Đánh giá sự thiếu bền vững trong giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn
• 3.2.11. Nguyên nhân hạn chế và bài học kinh nghiệm cho giảm nghèo bền vững cho các hộ nông trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.2.11.1. Những thuận lợi và khó khăn đến giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn
• 3.2.11.2. Một số hạn chế và nguyên nhân hạn chế
• 3.2.11.3. Bài học kinh nghiệm cho giảm nghèo bền vững tại tỉnh Bắc Kạn
• 3.3. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG CHO CÁC HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC KẠN
• 4.1. Định hướng và mục tiêu của giảm nghèo bền vững
• 4.2. Định hướng giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu giảm nghèo bền vững cho các hộ nông trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 4.3. Giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 4.3.1. Các nhóm giải pháp chung
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giảm Nghèo Bền Vững ở Bắc Kạn Cơ Sở Lý Luận

Công cuộc giảm nghèo luôn là một nhiệm vụ quan trọng của mỗi quốc gia và trên toàn thế giới. Liên hiệp Quốc đã lấy ngày 17 tháng 10 hằng năm làm ngày “Thế giới chống đói nghèo” nhằm khuyến cáo và kêu gọi sự quan tâm của cộng đồng chung tay xoá đói, giảm nghèo. Ở Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã lấy ngày 17 tháng 10 là “Ngày vì người nghèo”. Mục tiêu là vận động toàn dân với tinh thần “tương thân, tương ái”, “nhường cơm, sẻ áo”, chung tay giúp đỡ người nghèo thực hiện xóa đói giảm nghèo vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh. Công cuộc xóa đói giảm nghèo của Việt Nam được khởi xướng từ những ngày đầu khi giành được độc lập. Đảng, Nhà nước và nhân dân ta cùng một lúc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược đó là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Xã hội chủ nghĩa. Các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước luôn bám sát mục tiêu “Dân giàu, Nước mạnh”.

1.1. Khái niệm Đói Nghèo Chuẩn Nghèo Quốc Tế và Việt Nam

Hội nghị bàn về đói nghèo ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc (Thái Lan) tháng 9/1993 đưa ra khái niệm: “Đói nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn nhu cầu cơ bản của con người đã được xã hội thừa nhận, tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của từng địa phương”. Ngân hàng Thế giới (WB) định nghĩa: “Đói nghèo là sự thiếu hụt không thể chấp nhận được trong phúc lợi xã hội của con người, bao gồm cả khía cạnh sinh lý học và xã hội học”. WHO đưa ra khái niệm về nghèo theo thu nhập: “Nghèo diễn tả sự thiếu cơ hội để có thể sống một cuộc sống tương ứng với các tiêu chuẩn tối thiểu nhất định”. Các tiêu chí và chuẩn mực đánh giá sự nghèo đói còn phụ thuộc vào từng vùng và điều kiện lịch sử nhất định.

1.2. Các Nguyên Nhân Gốc Rễ Của Đói Nghèo Ở Nông Thôn

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến đói nghèo. Đó có thể là do thiếu hụt về vốn, đất đai, kỹ thuật canh tác, thiếu thông tin thị trường, hoặc do các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh. Theo Phil Bartle, các nhân tố của sự đói nghèo bao gồm yếu tố kinh tế, xã hội, chính trị và văn hóa. Việc xác định nguyên nhân gốc rễ của đói nghèo là rất quan trọng để có thể đưa ra các giải pháp giảm nghèo hiệu quả và bền vững. Việc thiếu hụt các nguồn lực và cơ hội là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến đói nghèo.

II. Thách Thức Giảm Nghèo Bền Vững Cho Hộ Nông Dân Bắc Kạn

Mặc dù tỷ lệ hộ nghèo ngày càng giảm, kết quả giảm nghèo của Việt Nam nói chung và Bắc Kạn nói riêng còn thiếu bền vững. Nghị quyết 80/NQ-CP của Chính phủ ngày 19/05/2011 đã khẳng định: kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững, các hộ đã thoát nghèo nhưng mức thu nhập nằm sát chuẩn nghèo còn lớn, tỉ lệ hộ tái nghèo còn cao. Sự chênh lệch giàu - nghèo giữa các vùng, nhóm dân cư vẫn còn khá lớn, đời sống người nghèo còn nhiều khó khăn, nhất là ở khu vực miền núi, vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong thực tế vẫn tồn tại nguy cơ các hộ thoát nghèo có thể trở lại tái nghèo khi chuẩn nghèo thay đổi. Đặc biệt là tỷ lệ hộ nghèo là người dân tộc thiểu số có xu hướng gia tăng trong tổng số hộ nghèo.

2.1. Nguy Cơ Tái Nghèo Sự Bấp Bênh Trong Thu Nhập

Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ tái nghèo. Nhiều hộ gia đình dù đã thoát nghèo nhưng vẫn rất dễ bị tái nghèo khi gặp phải những biến cố bất ngờ như mất mùa, thiên tai, hoặc bệnh tật. Thu nhập của các hộ nông dân thường không ổn định và phụ thuộc nhiều vào yếu tố thời tiết và thị trường. Việc đa dạng hóa nguồn thu nhập là rất quan trọng để giảm thiểu rủi ro tái nghèo.

2.2. Bất Bình Đẳng Về Thu Nhập Tiếp Cận Dịch Vụ

Sự chênh lệch giàu nghèo giữa các vùng và các nhóm dân cư vẫn còn là một vấn đề nhức nhối. Các hộ nông dân ở vùng sâu vùng xa thường gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản như y tế, giáo dục và thông tin. Bất bình đẳng về cơ hội cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng thoát nghèo của các hộ gia đình.

III. Đánh Giá Nguồn Lực Cho Giảm Nghèo Tại Bắc Kạn Thực Trạng

Bắc Kạn là một tỉnh nghèo thuộc khu vực miền núi phía Bắc, mới được tái lập từ ngày 1/1/1997. Đến nay tỉnh có 8 huyện và thị xã với 122 xã, phường, thị trấn. Trong đó có 02 huyện nghèo theo Nghị quyết 30a và 74 xã đặc biệt khó khăn. Tổng diện tích tự nhiên của tỉnh là 4.859,41 km2, dân số trung bình đến năm 2012 là 302.500 người, trong đó trên 80% là người dân tộc thiểu số [24]. Việc thực hiện các chương trình giảm nghèo trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đã thu được nhiều kết quả, tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh, đời sống kinh tế ngày càng được cải thiện và nâng cao, an sinh xã hội ngày càng ổn định.

3.1. Điều Kiện Tự Nhiên Tài Nguyên Ưu Điểm Hạn Chế

Bắc Kạn có tiềm năng phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch sinh thái. Tuy nhiên, địa hình phức tạp và điều kiện khí hậu khắc nghiệt cũng gây ra nhiều khó khăn cho sản xuất nông nghiệp. Nguồn lực tự nhiên cần được quản lý và sử dụng một cách bền vững để đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

3.2. Kinh Tế Xã Hội Cơ Hội Thách Thức Phát Triển

Cơ cấu kinh tế của Bắc Kạn đang dần chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa và dịch vụ hóa. Tuy nhiên, nông nghiệp vẫn là ngành kinh tế chủ lực của tỉnh. Phát triển kinh tế cần đi đôi với giải quyết các vấn đề xã hội như tạo việc làm, nâng cao trình độ dân trí và cải thiện đời sống văn hóa.

3.3. Các Chương Trình Giảm Nghèo Đã Triển Khai Tại Tỉnh

Tỉnh đã triển khai nhiều chương trình giảm nghèo, bao gồm Chương trình 30a, Chương trình 135, và các chương trình hỗ trợ khác. Các chương trình này đã góp phần quan trọng vào việc giảm tỷ lệ hộ nghèo và cải thiện đời sống của người dân. Cần đánh giá hiệu quả của các chương trình này để có thể điều chỉnh và cải thiện trong tương lai.

IV. Giải Pháp Giảm Nghèo Bền Vững Cho Hộ Nông Dân Bắc Kạn

Để đạt được mục tiêu giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân ở Bắc Kạn, cần có một chiến lược toàn diện và đồng bộ. Các giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất, tạo việc làm, cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội, và các doanh nghiệp.

4.1. Nâng Cao Năng Lực Sản Xuất Kỹ Thuật Canh Tác

Cần tập trung vào việc chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp. Đào tạo nghề cho nông dân về các kỹ thuật canh tác tiên tiến, quản lý dịch bệnh, và bảo quản nông sản sau thu hoạch. Hỗ trợ nông dân tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi để đầu tư vào sản xuất.

4.2. Phát Triển Sinh Kế Tạo Việc Làm Ngoài Nông Nghiệp

Khuyến khích phát triển các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ du lịch, và các hoạt động kinh doanh khác ở nông thôn. Tạo điều kiện cho nông dân tham gia vào các chuỗi giá trị nông sản. Hỗ trợ nông dân tìm kiếm việc làm ở các khu công nghiệp và các thành phố lớn.

4.3. Tăng Cường Tiếp Cận Thị Trường Liên Kết Sản Xuất

Hỗ trợ nông dân tiếp cận thông tin thị trường và kết nối với các doanh nghiệp thu mua và chế biến nông sản. Xây dựng các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, từ sản xuất đến tiêu thụ. Khuyến khích phát triển thương mại điện tử và các kênh phân phối trực tuyến để giúp nông dân bán sản phẩm của mình.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Vai Trò Nhà Nước Trong Giảm Nghèo

Vai trò của Nhà nước là rất quan trọng trong công cuộc giảm nghèo bền vững. Nhà nước cần tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi, đầu tư vào cơ sở hạ tầng, cung cấp các dịch vụ công, và thực hiện các chính sách hỗ trợ cho người nghèo. Cần có sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo rằng các chính sách và chương trình giảm nghèo được thực hiện một cách hiệu quả và minh bạch.

5.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Chính Sách An Sinh Xã Hội

Cần rà soát và hoàn thiện các chính sách trợ giúp xã hội, bảo hiểm y tế, và bảo hiểm thất nghiệp để đảm bảo rằng người nghèo được bảo vệ trước những rủi ro trong cuộc sống. Mở rộng phạm vi bao phủ của các chính sách an sinh xã hội để đến được với nhiều người nghèo hơn.

5.2. Đầu Tư Phát Triển Cơ Sở Hạ Tầng Nông Thôn

Cần tiếp tục đầu tư vào xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông, điện, nước, và viễn thông ở nông thôn. Điều này sẽ giúp cải thiện điều kiện sống của người dân, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất kinh doanh, và thu hút đầu tư vào khu vực nông thôn.

VI. Kết Luận Tầm Nhìn Giảm Nghèo Bền Vững Bắc Kạn 2030

Công cuộc giảm nghèo bền vững là một quá trình lâu dài và đầy thách thức. Cần có sự nỗ lực không ngừng của tất cả các bên liên quan để đạt được mục tiêu xóa đói giảm nghèo và xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, và văn minh. Tầm nhìn đến năm 2030 là Bắc Kạn sẽ trở thành một tỉnh phát triển bền vững, với tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống mức thấp nhất và đời sống của người dân được nâng cao đáng kể.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Giải Pháp Đột Phá

Cần rút ra những bài học kinh nghiệm từ quá trình giảm nghèo trong quá khứ để có thể đưa ra những giải pháp đột phá trong tương lai. Cần tập trung vào việc phát huy nội lực của địa phương, khuyến khích sự sáng tạo, và ứng dụng các công nghệ mới vào sản xuất và đời sống.

6.2. Hợp Tác Chia Sẻ Kinh Nghiệm Giữa Các Địa Phương

Cần tăng cường hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm giữa các địa phương trong việc thực hiện các chương trình giảm nghèo. Học hỏi những mô hình thành công và tìm kiếm những giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Cơ sở khoa học của việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Hà Quang Trung, thuộc chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (mã số 62 62 01 15), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Chí Thiện và TS. Trần Đình Tuấn tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên, bảo vệ năm 2014.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Công cuộc xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Tỷ lệ hộ nghèo cả nước tính theo chuẩn quốc tế đã giảm từ trên 60% năm 1990 xuống 58% năm 1993, 37% năm 1998, 32% năm 2000 và 18,1% năm 2004. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ hộ nghèo giai đoạn 2005–2010 giảm từ 22% xuống còn 9,45%, vượt mục tiêu 10% do Quốc hội đề ra. Tuy nhiên, Nghị quyết số 80/NQ-CP ngày 19/05/2011 của Chính phủ chỉ rõ kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững: số hộ đã thoát nghèo nhưng có mức thu nhập nằm sát chuẩn nghèo còn lớn, tỷ lệ tái nghèo hàng năm còn cao, khoảng cách chênh lệch giàu – nghèo giữa các vùng và nhóm dân cư tiếp tục gia tăng, đặc biệt là ở khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số.

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi phía Bắc được tái lập từ ngày 01/01/1997, có diện tích tự nhiên 4.859,41 km², gồm 8 huyện/thị xã với 122 xã, phường, thị trấn (trong đó có 2 huyện nghèo thuộc diện thụ hưởng Nghị quyết 30a là Ba Bể và Pác Nặm, cùng 74 xã đặc biệt khó khăn). Dân số trung bình năm 2012 của tỉnh là 302.500 người, với hơn 80% là đồng bào dân tộc thiểu số. Mặc dù tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh giảm nhanh (từ 41,47% năm 2008 xuống 29,79% năm 2009 và 17,60% năm 2010 theo chuẩn cũ), nhưng theo chuẩn nghèo mới giai đoạn 2011–2015, tỷ lệ hộ cận nghèo năm 2010 vẫn ở mức trên 16%, nguy cơ tái nghèo luôn thường trực. Do đó, việc làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn của giảm nghèo bền vững cho hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn là một yêu cầu cấp bách.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Phân tích nguồn lực, đánh giá thực trạng giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn, chỉ ra các nguyên nhân hạn chế và rút ra bài học kinh nghiệm, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm thực hiện giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân.
  2. Đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng, nguyên nhân hạn chế và rút ra các bài học kinh nghiệm của việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
  3. Đề xuất các giải pháp nhằm giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn và các địa bàn có điều kiện tương đồng.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thực trạng việc giảm nghèo bền vững của các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đang diễn ra như thế nào?
2. Làm thế nào để thực hiện giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn?
3. Giải pháp nào để thực hiện thành công việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề liên quan đến giảm nghèo và giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
• Phạm vi nội dung: Đánh giá các nguồn lực cho giảm nghèo; thực trạng giảm nghèo bền vững; phân tích nguyên nhân hạn chế, các yếu tố ảnh hưởng; bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp thúc đẩy giảm nghèo bền vững cho hộ nông dân.
• Phạm vi không gian: Thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn, chọn mẫu điều tra khảo sát trực tiếp tại 3 huyện: Ba Bể, Na Rì và Chợ Mới.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2008–2012; số liệu sơ cấp qua điều tra hộ nông dân được thực hiện trong năm 2011.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm luận

Tác giả đã tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu liên quan đến đói nghèo và giảm nghèo:

• Hướng nghiên cứu về tín dụng và nguồn vốn cho người nghèo: Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Trung Tăng (2002) tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh với đề tài "Tín dụng cho người nghèo, các quỹ xoá đói giảm nghèo ở nước ta hiện nay", tập trung làm rõ vai trò của vốn và hiệu quả sử dụng vốn tín dụng cho nông dân nghèo, nhưng chưa bao quát các khía cạnh kinh tế – xã hội khác của giảm nghèo.
• Hướng nghiên cứu thực trạng và giải pháp cấp huyện: Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Quang Hợp (2006) tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên về xoá đói giảm nghèo cho hộ nông dân huyện Định Hoá (tỉnh Thái Nguyên), đề xuất các giải pháp chuyển dịch cơ cấu nông lâm nghiệp, phát triển chăn nuôi và rừng nhưng phạm vi nghiên cứu hẹp và chưa giải quyết căn bản các nguyên nhân gốc rễ.
• Hướng nghiên cứu triển khai Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP: Các luận văn Thạc sĩ của Ninh Thị Hồng Phấn (2011) và Trương Thu Hương (2011) nghiên cứu giải pháp triển khai chương trình giảm nghèo nhanh và bền vững tại huyện Ba Bể và huyện Pác Nặm (tỉnh Bắc Kạn). Các tác giả đã bước đầu tiếp cận lý luận giảm nghèo bền vững theo Nghị quyết 30a, song chưa khái quát hóa được bức tranh toàn diện cho toàn tỉnh Bắc Kạn.
• Các báo cáo đánh giá nghèo của các tổ chức: Báo cáo "Policy Recommendations from the Poor" của Shanks, Edwin và Carrie Turk (2002); Báo cáo đánh giá giữa kỳ Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo 2006–2008 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2009); "Báo cáo Phát triển Việt Nam 2004 - Nghèo" của các nhà tài trợ (2004); các báo cáo "Đánh giá nghèo có sự tham gia của người dân" (2008) và "Giảm nghèo ở Việt Nam: Thành tựu và thách thức" (2011) của Viện Khoa học xã hội Việt Nam (VASS); Báo cáo "Đánh giá nghèo Việt Nam năm 2012" của Ngân hàng Thế giới (WB).
• Các nghiên cứu lý thuyết và quan điểm: Mô hình 5 nhân tố của sự đói nghèo của Phil Bartle; nghiên cứu của Phạm Ngọc Kiểm (2012) về mối quan hệ giữa xóa đói giảm nghèo với tăng trưởng GDP bền vững; quan điểm của Trần Đình Thiên về việc trao "cần câu" thay vì hỗ trợ phương tiện tiêu dùng tức thời và yêu cầu nhận diện bản chất nghèo tĩnh hay nghèo động.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các công trình trước đã phân tích nhiều khía cạnh của đói nghèo, vấn đề "giảm nghèo bền vững" dưới góc độ khoa học (từ hệ thống khái niệm, nội dung, khung phân tích đến các yếu tố cấu thành) vẫn chưa được giải quyết một cách toàn diện. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: hệ thống hóa khung lý thuyết về giảm nghèo bền vững gắn với phát triển bền vững 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường); vận dụng các mô hình định lượng để đo lường các nhân tố tác động đến thu nhập và xác suất nghèo của hộ nông dân; đánh giá toàn diện thực trạng giảm nghèo thiếu bền vững và đề xuất hệ thống giải pháp đặc thù cho tỉnh miền núi Bắc Kạn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Khái niệm đói nghèo: Luận án tiếp cận định nghĩa của ESCAP (1993), Hội nghị Thượng đỉnh Copenhagen (1995), WB, ADB và WHO. Phân biệt rõ hai trạng thái:
  • Nghèo tuyệt đối: Tình trạng không được hưởng những nhu cầu cơ bản tối thiểu về ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục, giao tiếp xã hội.
  • Nghèo tương đối: Tình trạng có mức sống dưới mức trung bình của cộng đồng trong một không gian và thời gian xác định.
• Tiêu chí đánh giá chuẩn nghèo:
  • Chỉ số phát triển con người (HDI) và Chỉ số nghèo khổ tổng hợp (HPI-1, HPI-2) của UNDP.
  • Đường nghèo dựa trên mức calo tối thiểu (WHO quy định 2.100 calo/người/ngày).
  • Mức chi tiêu tối thiểu (WB và IMF áp dụng chuẩn 1,25 USD đến 2,00 USD/người/ngày theo sức mua tương đương).
  • Tiêu chí thu nhập bình quân đầu người và Chỉ số nghèo khổ đa chiều (MPI) của OPHI/Đại học Oxford gồm 3 chiều: Giáo dục (số năm đi học, chuyên cần), Sức khỏe (tử vong trẻ em, dinh dưỡng) và Mức sống (điện, nước sạch, vệ sinh, sàn nhà, nhiên liệu đun nấu, tài sản).
• Mô hình 5 nhân tố đói nghèo của Phil Bartle: Sự thiếu hiểu biết (thiếu thông tin, kiến thức), Bệnh tật, Sự thờ ơ (bàng quan, ỷ lại), Tính không thành thật (tham nhũng, lãng phí nguồn lực), Sự phụ thuộc (ỷ lại vào trợ cấp cho không).
• Khái niệm phát triển bền vững: Khởi nguồn từ IUCN (1980), Báo cáo Brundtland của WCED (1987), Tuyên bố Rio+20 (2012) và Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam, xác định phát triển bền vững dựa trên sự hài hòa của 3 trụ cột: Kinh tế bền vững, Xã hội bền vững và Môi trường bền vững.
• Phân định các trạng thái nghèo: Nghèo kinh niên (chưa từng vượt chuẩn nghèo), Thoát nghèo (vươn lên trên chuẩn nghèo), Tái nghèo (tụt xuống dưới chuẩn nghèo sau khi đã thoát nghèo), Rơi xuống nghèo (hộ trước đây khá giả bị suy giảm mức sống dưới chuẩn) và Thoát nghèo bền vững (thu nhập ổn định trên chuẩn nghèo, có năng lực chống chịu rủi ro và không bị tái nghèo ngay cả khi chuẩn nghèo được nâng cao).

Giai đoạn	Đơn vị tính	Hộ đói (≤ mức)	Hộ nghèo (≤ mức)
1993–1994
- Nông thôn	kg gạo/người/tháng	8	15
- Thành thị	kg gạo/người/tháng	13	20
1995–1997
- Nông thôn miền núi, hải đảo	kg gạo/người/tháng	13	15
- Nông thôn đồng bằng, trung du	kg gạo/người/tháng	13	20
- Thành thị	kg gạo/người/tháng	13	25
1998–2000
- Nông thôn miền núi, hải đảo	đồng/người/tháng	45.000	80.000
- Nông thôn đồng bằng, trung du	đồng/người/tháng	45.000	100.000
- Thành thị	đồng/người/tháng	45.000	150.000
2001–2005
- Nông thôn miền núi, hải đảo	đồng/người/tháng	-	80.000
- Nông thôn đồng bằng, trung du	đồng/người/tháng	-	100.000
- Thành thị	đồng/người/tháng	-	150.000
2006–2010
- Vùng nông thôn	đồng/người/tháng	-	200.000
- Vùng thành thị	đồng/người/tháng	-	260.000
2011–2015
- Vùng nông thôn	đồng/người/tháng	-	400.000 (Cận nghèo: 401.000–500.000)
- Vùng thành thị	đồng/người/tháng	-	500.000 (Cận nghèo: 501.000–650.000)

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập số liệu thống kê giai đoạn 2008–2012 từ Cục Thống kê tỉnh Bắc Kạn, Tổng cục Thống kê, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài chính, Ban Giảm nghèo tỉnh Bắc Kạn và các văn bản chỉ đạo của Chính phủ (Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP, Nghị quyết 80/NQ-CP, Quyết định 09/2011/QĐ-TTg, Quyết định 2406/QĐ-TTg).
  • Dữ liệu sơ cấp: Điều tra chọn mẫu phân tầng đối với hộ nông dân tại 3 huyện đại diện (Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới) trong năm 2011 theo bảng hỏi cấu trúc.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:
  • Thống kê mô tả, phân tích so sánh, phân tổ thống kê, phân biệt đơn vị tính phần trăm (%) và điểm phần trăm.
  • Phân tích bất bình đẳng thu nhập thông qua hệ số Gini và đường cong Lorenz.
  • Xây dựng mô hình kinh tế lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas (CD) nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng và tính toán hiệu suất biên của các yếu tố nguồn lực đối với thu nhập bình quân của hộ nông dân.
  • Xây dựng mô hình hồi quy xác suất nhị phân Logit nhằm xác định các yếu tố tác động và hiệu ứng biên đến xác suất nghèo và xác suất thoát nghèo của hộ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc giảm nghèo bền vững

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm lý luận về đói nghèo, chuẩn nghèo và phát triển bền vững. Tác giả phân tích các nguyên nhân đói nghèo ở Việt Nam gồm nguyên nhân lịch sử (xuất phát điểm nông nghiệp lạc hậu, hậu quả chiến tranh, chính sách kinh tế trước đổi mới chưa phù hợp) và nguyên nhân thực tiễn (chuẩn nghèo điều chỉnh tăng, tỷ lệ dân cư nông thôn cao chiếm 68,06% năm 2012, rủi ro thiên tai dịch bệnh, phân hóa vùng miền, suy thoái môi trường và hiệu năng quản lý còn hạn chế). Đồng thời, chương 1 phản ánh đặc điểm nghèo nông thôn theo báo cáo VASS qua 7 khía cạnh: nhân khẩu (đông con, mới tách hộ), lao động - việc làm (thiếu việc, độc canh cây lúa), đất đai (thiếu đất, đất dốc bạc màu), tài sản (thiếu vốn, thiếu gia súc), vốn con người (học vấn thấp, rào cản ngôn ngữ), độ gắn kết bên ngoài (vùng sâu vùng xa, thiếu thông tin thị trường) và vốn thể chế (hạn chế tiếp cận chính sách pháp luật).

Phân khu vực và vùng	2004	2006	2008	2010	2010 (Chuẩn mới)
CẢ NƯỚC	18,1	15,5	13,4	10,7	14,2
- Thành thị	8,6	7,7	6,7	5,1	6,9
- Nông thôn	21,2	18,0	16,1	13,2	17,4
- Đồng bằng sông Hồng	12,7	10,0	8,6	6,4	8,3
- Trung du và miền núi phía Bắc	29,4	27,5	25,1	22,5	29,4
- Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung	25,3	22,2	19,2	16,0	20,4
- Tây Nguyên	29,2	24,0	21,0	17,1	22,2
- Đông Nam Bộ	4,6	3,1	2,5	1,3	2,3
- Đồng bằng sông Cửu Long	15,3	13,0	11,4	8,9	12,6

Tác giả chỉ ra tính thiếu bền vững trong giảm nghèo ở Việt Nam thông qua sự gia tăng bất bình đẳng. Hệ số Gini cả nước tăng từ 0,420 (năm 2002) lên 0,424 (năm 2006) và 0,433 (năm 2010). Mức chênh lệch thu nhập giữa nhóm 20% giàu nhất (nhóm 5) và nhóm 20% nghèo nhất (nhóm 1) tăng liên tục: từ 8,1 lần (năm 2002), 8,2 lần (2004), 8,4 lần (2006), 8,9 lần (2008), 9,2 lần (2010) lên 9,35 lần (năm 2012).

Chỉ tiêu	2002	2004	2006	2008	2010
Nhóm 1 (nghìn đồng/người/tháng)	107,7	141,8	184,3	275,0	369,4
Nhóm 2 (nghìn đồng/người/tháng)	178,3	240,7	318,9	477,2	668,8
Nhóm 3 (nghìn đồng/người/tháng)	251,0	347,0	458,9	699,9	1.001,0
Nhóm 4 (nghìn đồng/người/tháng)	370,6	517,7	714,0	1.096,7	1.547,4
Nhóm 5 (nghìn đồng/người/tháng)	873,4	1.182,3	1.548,5	2.454,6	3.410,9
Chênh lệch Nhóm 5 / Nhóm 1 (lần)	8,1	8,2	8,4	8,9	9,2

Giai đoạn 2010–2012, số hộ nghèo cả nước giảm từ 3.110.000 hộ (14,20%) năm 2010 xuống 11,76% (2011) và 9,60% (2012); hộ cận nghèo chiếm 7,49% (2010), 6,98% (2011) và 6,57% (2012). Tác giả nhận định tốc độ tăng chuẩn nghèo nông thôn (11,4%/năm) chậm hơn nhiều so với tốc độ tăng thu nhập bình quân nông thôn (20,6%/năm) và bình quân cả nước (24,7%/năm), tạo ra "tính ảo" trong thống kê giảm tỷ lệ hộ nghèo. Đồng thời, luận án xác định 5 thách thức lớn: tái nghèo và cận nghèo; nghèo tập trung ở đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; mâu thuẫn giữa giảm nghèo và công bằng xã hội; sự xuất hiện các hình thức nghèo mới (đa chiều); và hiệu quả giảm nghèo khi tiếp cận chuẩn quốc tế.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày cụ thể quy trình phương pháp luận:

• Xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu và sơ đồ hóa khung phân tích giảm nghèo bền vững kết hợp các yếu tố nguồn lực, chính sách và sinh kế hộ.
• Phương pháp chọn vùng nghiên cứu đại diện: Lựa chọn 3 huyện thuộc các tiểu vùng sinh thái – kinh tế của Bắc Kạn gồm Ba Bể (huyện nghèo 30a vùng cao), Na Rì (vùng núi cao phía Đông) và Chợ Mới (vùng đồi núi thấp tiếp giáp trung du).
• Phương pháp điều tra xã hội học và thiết kế bảng hỏi thu thập thông tin của các nhóm hộ: hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và hộ khá.
• Xây dựng mô hình kinh tế lượng:
  • Mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas: Đánh giá ảnh hưởng của các biến độc lập (diện tích đất đai, số lượng lao động, quy mô vốn đầu tư, trình độ học vấn của chủ hộ, chi phí sản xuất) đến biến phụ thuộc là tổng thu nhập bình quân hộ nông dân.
  • Mô hình xác suất Logit: Xác định mức độ ảnh hưởng và tính toán hiệu ứng biên của các nhân tố đến biến phụ thuộc dạng nhị phân ($Y = 1$ là hộ nghèo/thoát nghèo, $Y = 0$ là ngược lại).
• Xác lập 4 nhóm chỉ tiêu nghiên cứu: Nhóm chỉ tiêu phản ánh tình hình đầu tư cho giảm nghèo; Nhóm chỉ tiêu phản ánh kết quả đầu tư cho giảm nghèo; Nhóm chỉ tiêu phản ánh giảm nghèo bền vững; Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự bất bình đẳng về thu nhập (Gini, Lorenz).

Chương 3: Thực trạng giảm nghèo bền vững ở tỉnh Bắc Kạn

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội và thực trạng giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn:

• Đánh giá nguồn lực: Phân tích cơ cấu đất đai (đất lâm nghiệp chiếm phần lớn, đất nông nghiệp ít và phân tán), quy mô dân số (302.500 người năm 2012, trên 80% là đồng bào DTTS), cơ cấu kinh tế, hiện trạng y tế, giáo dục và chất lượng đội ngũ cán bộ công chức các cấp.
• Tổng kết tình hình đầu tư và kết quả thực hiện các chương trình giảm nghèo giai đoạn 2008–2011: Phân bổ vốn cho Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo, Chương trình 135, các dự án hỗ trợ sản xuất nông lâm nghiệp, hạ tầng giao thông, thủy lợi.
• Đánh giá chương trình 30a tại 2 huyện nghèo Ba Bể và Pác Nặm giai đoạn 2009–2011: Kết quả giải ngân vốn đầu tư hạ tầng, hỗ trợ giao khoán bảo vệ rừng, khai hoang ruộng bậc thang, trợ cấp giống cây trồng vật nuôi; phân tích nhận thức của người dân về các chính sách hỗ trợ.
• Kết quả khảo sát thực tế hộ nông dân:
  • Phân tích nguyên nhân nghèo: Thiếu vốn sản xuất, thiếu đất canh tác màu mỡ, trình độ canh tác lạc hậu, đông con, ốm đau bệnh tật và tư tưởng ỷ lại vào chính sách hỗ trợ.
  • Cơ cấu thu nhập của hộ nghèo: Phần lớn thu nhập phụ thuộc vào trồng trọt tự cung tự cấp, tỷ trọng thu nhập từ chăn nuôi và ngành nghề phi nông nghiệp rất thấp.
  • Kết quả ước lượng mô hình Cobb-Douglas và mô hình Logit: Xác định rõ tác động tích cực có ý nghĩa thống kê của quy mô vốn, diện tích đất canh tác, trình độ văn hóa chủ hộ đến thu nhập; phân tích hiệu ứng biên của các yếu tố nguồn lực đến xác suất thoát nghèo bền vững.
• Đánh giá sự thiếu bền vững trong giảm nghèo tại Bắc Kạn: Chênh lệch thu nhập và chi tiêu giữa các nhóm hộ qua các năm; phân tích đường cong Lorenz của tỉnh Bắc Kạn các năm 2008, 2010, 2012 cho thấy sự gia tăng bất bình đẳng thu nhập trong nội bộ nông thôn; tỷ lệ hộ cận nghèo lớn và tỷ lệ tái nghèo cao khi có thiên tai, dịch bệnh.

Chương 4: Định hướng và giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn

Chương 4 đề xuất quan điểm, mục tiêu và hệ thống giải pháp:

• Định hướng và mục tiêu: Chuyển từ hỗ trợ giảm nghèo mang tính chất trợ cấp tiêu dùng sang hỗ trợ phát triển năng lực sinh kế nội tại; gắn công tác giảm nghèo với quy hoạch nông lâm nghiệp hàng hóa, bảo vệ môi trường sinh thái rừng và xây dựng nông thôn mới.
• Hệ thống các nhóm giải pháp:
  1. Nhóm giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp hàng hóa: Đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện tiểu vùng sinh thái; giao đất gắn với giao rừng, hỗ trợ kinh phí khoanh nuôi bảo vệ rừng; phát triển các mô hình kinh tế trang trại, gia trại.
  2. Nhóm giải pháp tín dụng và phát triển nguồn vốn: Hoàn thiện cơ chế cho vay ưu đãi của Ngân hàng Chính sách Xã hội, đơn giản hóa thủ tục vay vốn, hướng dẫn hộ nông dân lập phương án sản xuất và quản lý sử dụng vốn vay hiệu quả, tránh sử dụng vốn sai mục đích.
  3. Nhóm giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đào tạo nghề: Tăng cường khuyến nông, khuyến lâm tại cơ sở theo phương thức "cầm tay chỉ việc"; đào tạo nghề gắn với nhu cầu chuyển dịch lao động địa phương và giải quyết việc làm phi nông nghiệp.
  4. Nhóm giải pháp hoàn thiện kết cấu hạ tầng nông thôn: Tập trung vốn hoàn thiện đường giao thông liên thôn bản, công trình thủy lợi nhỏ, cấp nước sinh hoạt hợp vệ sinh và lưới điện nông thôn phục vụ sản xuất.
  5. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức và đổi mới cơ chế quản lý: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm xóa bỏ tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào hỗ trợ của Nhà nước; lồng ghép các nguồn vốn từ Chương trình 135, Nghị quyết 30a và các chương trình mục tiêu quốc gia trên cùng địa bàn; tăng cường phân cấp, minh bạch và có sự tham gia giám sát của cộng đồng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về đói nghèo, chuẩn nghèo và bản chất của "giảm nghèo bền vững" trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển bền vững 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường) và vốn thể chế.
• Xác lập khung phân tích đánh giá tính bền vững trong giảm nghèo đối với hộ nông dân vùng miền núi đồng bào dân tộc thiểu số.
• Vận dụng phối hợp các mô hình kinh tế lượng (hàm sản xuất Cobb-Douglas, hàm hồi quy nhị phân Logit) và các công cụ phân tích phân phối thu nhập (hệ số Gini, đường cong Lorenz) vào nghiên cứu định lượng các yếu tố chi phối thu nhập và xác suất nghèo/thoát nghèo ở cấp hộ gia đình.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có căn cứ khoa học và số liệu thực chứng về thực trạng công tác giảm nghèo tại tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2006–2012, chỉ rõ bản chất của sự thiếu bền vững biểu hiện qua tỷ lệ hộ cận nghèo cao, nguy cơ tái nghèo thường trực và sự phân hóa giàu – nghèo gia tăng.
• Đánh giá cụ thể kết quả và những hạn chế trong quá trình triển khai Chương trình 30a tại 2 huyện nghèo Ba Bể và Pác Nặm, làm rõ mức độ nhận thức của người dân đối với các chính sách hỗ trợ.
• Phân tích chi tiết các nguyên nhân nghèo đặc thù của hộ nông dân Bắc Kạn (đặc điểm nhân khẩu, tập quán sản xuất, chất lượng đất dốc, thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường và tâm lý ỷ lại vào chính sách).
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính ứng dụng thực tiễn cao cho tỉnh Bắc Kạn và các địa phương vùng Trung du và miền núi phía Bắc có điều kiện kinh tế – xã hội tương đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi khảo sát sơ cấp tập trung tại 3 huyện (Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới) trong năm 2011, chưa thể bao quát toàn bộ 8 huyện, thị xã của tỉnh Bắc Kạn.
• Phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều (MPI) mới dừng lại ở phân tích tổng quan lý thuyết, chưa thể triển khai tính toán chi tiết tại địa bàn do hạn chế về số liệu và tính phức tạp trong việc xác định điểm cắt chỉ thị tại thời điểm nghiên cứu.
• Chuỗi số liệu thống kê thứ cấp phản ánh giai đoạn 2008–2012, chịu sự chi phối của việc thay đổi chuẩn nghèo giữa hai giai đoạn 2006–2010 và 2011–2015.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi điều tra mẫu sơ cấp ra tất cả các huyện còn lại của tỉnh Bắc Kạn để nâng cao tính đại diện.
• Cập nhật chuỗi số liệu theo các giai đoạn chuẩn nghèo tiếp theo nhằm theo dõi biến động động thái nghèo dài hạn.
• Ứng dụng phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều (MPI) để đo lường mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản của hộ nông dân khi các tiêu chí đa chiều được chuẩn hóa trong quản lý nhà nước.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích về chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn và Chính sách công; cung cấp khung phân tích lý thuyết và phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng (mô hình Cobb-Douglas, mô hình Logit, đường cong Lorenz, hệ số Gini) trong nghiên cứu đói nghèo.
• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và luận cứ thực tiễn cho Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Bắc Kạn, Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, Ban Dân tộc trong việc xây dựng kế hoạch giảm nghèo bền vững, lồng ghép nguồn lực các Chương trình mục tiêu quốc gia và điều chỉnh phương thức hỗ trợ sang hướng tạo sinh kế chủ động cho người dân.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định các nhân tố cơ bản nào gây ra sự đói nghèo?

Theo khung lý thuyết của Phil Bartle được luận án viện dẫn, có 5 nhân tố cốt lõi của sự đói nghèo: Sự thiếu hiểu biết (thiếu kiến thức, thông tin), Bệnh tật, Sự thờ ơ (bàng quan, không nỗ lực vươn lên), Tính không thành thật (tham nhũng, thất thoát nguồn lực hỗ trợ) và Sự phụ thuộc (ỷ lại vào các khoản cứu trợ, hỗ trợ "cho không"). Các nhân tố này có mối quan hệ tác động qua lại đa chiều.

2. Sự thiếu bền vững trong giảm nghèo ở Việt Nam và vùng miền núi phía Bắc biểu hiện như thế nào qua các giai đoạn?

Biểu hiện rõ nhất là tỷ lệ hộ nghèo tăng trở lại sau mỗi lần nâng chuẩn nghèo. Theo chuẩn 2006–2010, tỷ lệ nghèo cả nước năm 2010 giảm còn 10,7%, nhưng khi áp dụng chuẩn mới giai đoạn 2011–2015, tỷ lệ này tăng lên 14,2%. Tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc, tỷ lệ nghèo năm 2006 là 27,5%, năm 2010 giảm xuống 22,5%, nhưng theo chuẩn mới năm 2010 lại tăng lên 29,4% (cao hơn cả năm 2006). Đồng thời, hệ số Gini cả nước tăng từ 0,420 (2002) lên 0,433 (2010) và khoảng cách thu nhập giữa nhóm 5 và nhóm 1 tăng từ 8,1 lần (2002) lên 9,35 lần (2012).

3. Khái niệm "thoát nghèo bền vững" được luận án định nghĩa như thế nào?

Thoát nghèo bền vững là trạng thái một hộ gia đình từ diện nghèo vươn lên có thu nhập ổn định và phát triển, đạt mức thu nhập vượt trên chuẩn nghèo quy định cho từng khu vực và từng giai đoạn (kể cả khi chuẩn nghèo được điều chỉnh tăng lên), không bị tái nghèo, đồng thời trang bị đầy đủ kỹ năng và năng lực tự thân để ứng phó hiệu quả với các biến cố, rủi ro bất lợi trong tự nhiên và đời sống.

4. Luận án sử dụng các mô hình định lượng nào để phân tích dữ liệu khảo sát hộ nông dân Bắc Kạn?

Luận án sử dụng hai mô hình kinh tế lượng chính:

• Hàm sản xuất Cobb-Douglas (CD): Xác định mức độ tác động và hiệu suất biên của các yếu tố nguồn lực (đất đai, lao động, vốn, học vấn) đến tổng thu nhập bình quân của hộ.
• Mô hình xác suất Logit: Phân tích mức độ ảnh hưởng và tính toán hiệu ứng biên của từng nhân tố kinh tế – xã hội đến xác suất nghèo và khả năng thoát nghèo của hộ.

5. Quan điểm cốt lõi của luận án về phương thức hỗ trợ người nghèo là gì?

Luận án nhấn mạnh quan điểm chuyển đổi từ việc hỗ trợ trực tiếp mang tính chất tiêu dùng tức thời ("cho xâu cá", tặng nhà, tặng phương tiện sống đơn thuần) sang việc hỗ trợ phương thức phát triển mới ("trao cần câu cá"), tập trung vào đào tạo kỹ năng sản xuất, hỗ trợ đất đai, tư liệu sản xuất, vốn tín dụng ưu đãi và phòng ngừa rủi ro để người dân tự chủ vươn lên thoát nghèo bền vững.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Hà Quang Trung đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở khoa học và thực tiễn của công tác giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính với các mô hình định lượng (Cobb-Douglas, Logit, hệ số Gini, đường cong Lorenz) trên nền dữ liệu thứ cấp (2008–2012) và dữ liệu điều tra sơ cấp (2011) tại 3 huyện Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới, tác giả đã làm rõ thực trạng giảm nghèo nhanh nhưng chứa đựng nguy cơ tái nghèo cao và gia tăng bất bình đẳng thu nhập. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án mang tính khả thi, gắn kết giữa phát triển nông lâm nghiệp hàng hóa, đào tạo nguồn nhân lực với quản lý hiệu quả nguồn lực chính sách, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Bắc Kạn và các địa bàn miền núi tương đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề đói nghèo và giảm nghèo bền vững Chƣơng 2. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Thực trạng giảm nghèo bền vững ở tỉnh Bắc Kạn Chƣơng 4.

Định hƣớng và giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn Phần: Kết luận và kiến nghị 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Khái niệm về đói nghèo, tiêu chí đói nghèo và chuẩn nghèo 1. Khái niệm về đói nghèo trên thế giới Tại Hội nghị bàn về đói nghèo ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan tháng 9/1993 đã đƣa ra khái niệm về đói nghèo nhƣ sau: “Đói nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng và thoả mãn nhu cầu cơ bản của con ngƣời đã đƣợc xã hội thừa nhận, tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của từng địa phƣơng”. Tại Hội nghị Thƣợng đỉnh thế giới về Phát triển xã hội ở Copenhaghen, Đan Mạch năm 1995 đã đƣa ra khái niệm về ngƣời nghèo nhƣ sau: “Ngƣời nghèo là tất cả những ai có thu nhập thấp hơn dƣới 1 USD mỗi ngày cho mỗi ngƣời, số tiền đƣợc coi nhƣ đủ mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại”.

Về vấn đề này Ngân hàng thế giới (WB) cũng đƣa ra khái niệm về đói nghèo là: “Đói nghèo là sự thiếu hụt không thể chấp nhận đƣợc trong phúc lợi xã hội của con ngƣời, bao gồm cả khía cạnh sinh lý học và xã hội học”. Sự thiếu hụt về sinh lý học là không đáp ứng đủ nhu cầu về vật chất và sinh học nhƣ dinh dƣỡng, sức khoẻ, giáo dục và nhà ở. Sự thiếu hụt về mặt xã hội học liên quan đến các vấn đề nhƣ bình đẳng, rủi ro và đƣợc tự chủ, tôn trọng trong xã hội. Từ những khái niệm trên, Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đã tách riêng hai khái niệm đó là khái niệm đói và khái niệm nghèo: - Khái niệm đói: “Đói là tình trạng một bộ phận dân cƣ có mức sống dƣới mức tối thiểu và thu nhập không đủ đảm bảo cho nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống.

Đó là những hộ dân cƣ hàng năm thiếu ăn, thƣờng vay nợ cộng đồng và thiếu khả năng chi trả”. - Khái niệm nghèo: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không có khả năng thoả mãn nhu cầu cơ bản, tối thiểu của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phƣơng diện” [1], [4], [27]. 6 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đƣa ra khái niệm về nghèo theo thu nhập là: “Nghèo diễn tả sự thiếu cơ hội để có thể sống một cuộc sống tƣơng ứng với các tiêu chuẩn tối thiểu nhất định”. Thƣớc đo các tiêu chuẩn tối thiểu đế xác định nghèo thay đổi tuỳ theo từng vùng, từng địa phƣơng và theo các giai đoạn thời gian.

Có thể đƣợc hiểu một ngƣời là nghèo khi thu nhập hàng tháng của họ thấp hơn một nửa thu nhập bình quân theo ngƣời trên tháng của mỗi quốc gia. Tuy nhiên các tiêu chí và chuẩn mực đánh giá, phân loại sự nghèo đói còn phụ thuộc và từng vùng, từng điều kiện lịch sử nhất định. Trên góc độ khác Liên hợp Quốc đã đƣa ra hai khái niệm về nghèo đó là nghèo tuyệt đối và nghèo tƣơng đối nhƣ sau: - Nghèo tuyệt đối: là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng những nhu cầu cơ bản tối thiểu. Nhu cầu cơ bản tối thiểu cho cuộc sống là những đảm bảo ở mức tối thiểu về ăn, mặc, ở, giao tiếp xã hội, vệ sinh, y tế và giáo dục.

Ngoài những nhu cầu cơ bản trên, cũng có ý kiến cho rằng nhu cầu tối thiểu bao gồm quyền đƣợc tham gia vào các quyết định của cộng đồng. - Nghèo tương đối: là tình trạng một bộ phận dân cƣ có mức sống dƣới mức trung bình của cộng đồng và ở một thời kỳ nhất định. Nghèo tƣơng đối phát triển theo không gian và thời gian nhất định tuỳ thuộc vào mức sống chung của xã hội. Nhƣ vậy, nghèo tƣơng đối gắn liền với sự chênh lệch về mức sống của một bộ phận dân cƣ so với mức sống trung bình của địa phƣơng ở một thời kỳ nhất định.

Từ những đánh giá trên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc xoá dần nghèo tuyệt đối là công việc có thể làm, còn nghèo tƣơng đối là hiện tƣợng thƣờng có trong xã hội và vấn đề cần quan tâm là rút ngắn khoảng cách chênh lệch giàu nghèo và hạn chế sự phân hoá giàu nghèo. Thực tế cho thấy có sự không thống nhất về quan điểm, khái niệm và đối với từng quốc gia khác nhau sẽ có chuẩn mực đánh giá khác nhau. Vì thế, trên cơ sở thống nhất chung về mặt định tính, cần phải xác định thƣớc đo mức nghèo đói của mỗi quốc gia, mỗi vùng, mỗi địa phƣơng. Khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam Nhìn chung, khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam tƣơng đồng với những khái niệm về đói nghèo đƣợc thừa nhận rộng rãi trên thế giới.

Hiện nay, Việt Nam đã thừa nhận khái niệm chung về đói nghèo do Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con ngƣời mà những nhu cầu này đã đƣợc xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phƣơng” [27], [29]. Tƣơng tự, có thể định nghĩa đói nghèo là tình trạng bị thiếu thốn ở nhiều phƣơng diện, thu nhập hạn chế, hoặc thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để đảm bảo tiêu dùng trong những lúc khó khăn và dễ bị tổn thƣơng trƣớc những đột biến bất lợi, ít có khả năng truyền đạt nhu cầu và những khó khăn tới ngƣời có khả năng giải quyết, ít đƣợc tham gia vào quá trình ra quyết định. Nhƣ vậy, đói nghèo ở Việt Nam không chỉ đƣợc nhìn nhận ở phƣơng diện thiếu thốn những nhu cầu vật chất tối thiểu nhƣ ăn mặc, giáo dục, y tế mà ở cả phƣơng diện thiếu những cơ hội tạo thu nhập, dễ bị tổn thƣơng, ít có khả năng tham gia vào việc ra các quyết định liên quan đến bản thân. Tiêu chí đánh giá đói nghèo và chuẩn nghèo 1.

Tiêu chí đánh giá và chuẩn nghèo trên thế giới Thứ nhất là, tiêu chí chỉ số phát triển con người (HDI - Human Development Index) của Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP): Là chỉ số so sánh dựa vào một số chỉ tiêu cơ bản nhƣ tuổi thọ dân cƣ trung bình, tình trạng biết chữ của ngƣời lớn, thu nhập bình quân trên đầu ngƣời trong năm. Chỉ số này đƣợc sử dụng trong “Báo cáo phát triển con ngƣời” năm 1997 của UNDP. Bao gồm các nhân tố cụ thể: (i) Một cuộc sống lâu dài và khoẻ mạnh, đƣợc đo bằng tuổi thọ. 8 (iii) Mức sống đo bằng GDP thực tế đầu ngƣời theo sức mua tƣơng đƣơng tính bằng đô-la Mỹ.

Thứ hai là, tiêu chí đánh giá nghèo theo đường nghèo: Tiêu chí này đƣợc Ngân hàng Thế giới phân chia đƣờng nghèo theo hai mức: đƣờng nghèo về lƣơng thực thực phẩm và đƣờng nghèo chung. Trong đó đƣờng nghèo về lƣơng thực thực phẩm đƣợc xác định dựa trên lƣợng calo tối thiểu cho một ngƣời/một ngày. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và một số tổ chức khác xác định mức calo tối thiểu và sử dụng hiện nay là 2100 calo/ngƣời/ngày. Tuy nhiên, trên thực tế ở mỗi nƣớc có mức điều chỉnh khác nhau cho phù hợp.

Chẳng hạn mức calo tối thiểu ở Trung Quốc là 2150 calo/ngày/ngƣời, ở Thái Lan là 1978 calo/ngƣời/ngày và Việt Nam là 2100 calo/ngƣời/ngày… Thứ ba là, tiêu chí đánh giá nghèo theo mức chi tiêu tối thiểu cho các nhu cầu cơ bản của con người: Theo tiêu chí này, năm 1997 Ngân hàng Thế giới đã đƣa ra mức chi tiêu nhu cầu cơ bản tính theo sức mua tƣơng đƣơng của địa phƣơng so với thế giới để thoả mãn nhu cầu sống, theo đó mức chi tối thiểu tổng quát cho mức nghèo khổ tuyệt đối là 1 USD/ngƣời/ngày; mức nghèo là 2 USD/ ngƣời/ngày trở xuống cho các nƣớc châu Mỹ Latinh và vùng Caribe; mức 4 USD/ngƣời/ngày trở xuống cho những nƣớc Đông Âu. Từ năm 2005, Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã áp dụng mức chuẩn nghèo đối với các nƣớc đang phát triển là 1,25 USD/ngƣời/ngày cho chi tiêu nhu cầu cơ bản tính theo sức mua tƣơng đƣơng thay cho mức chuẩn nghèo trƣớc đó vẫn dùng là mức 1 USD/ngƣời/ngày theo mức giá năm 1993. Thứ tư là, tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nhập bình quân đầu người: Năm 1997 Ngân hàng thế giới đã đƣa ra chuẩn nghèo chung cho thế giới là mức thu nhập bình quân dƣới 370 USD/ngƣời/năm. Bên cạnh đó khi sử dụng chỉ tiêu này các quốc gia thƣờng xác định thu nhập bình quân của hộ gia đình so sánh với thu nhập bình quân đầu ngƣời của quốc gia.

Hộ có thu nhập bình quân đầu ngƣời ít hơn 1/2 hoặc 1/3 thu nhập bình quân đầu ngƣời của quốc gia đƣợc coi là hộ nghèo [4], [30]. Hiện nay, tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nhập đang đƣợc sử dụng khá phổ biến ở các nƣớc trên thế giới vì nó có ƣu 9 điểm là dễ sử dụng. Tuy nhiên, xét về tổng thể thì nếu chỉ xét về thu nhập bình quân đầu ngƣời sẽ không phản ánh đầy đủ đƣợc sự thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con ngƣời. Do vậy, cần phải có sự tiếp cận khác toàn diện hơn, đầy đủ hơn để đánh giá sự đói nghèo.

Thứ năm là, chỉ số nghèo khổ tổng hợp (HPI- Human P overty Index), chỉ số HPI đo lƣờng sự nghèo khổ của con ngƣời trên hai lĩnh vực chính là giáo dục và y tế.