Chương 1: Tình hình nghiên cứu về giải thích pháp luật Chương 2: Lý luận về giải thích pháp luật Chương 3: Thực tiễn giải thích pháp luật ở Việt Nam Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng giải thích pháp luật ở Việt Nam. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT 1.1 Tình hình nghiên cứu giải thích pháp luật ở nƣớc ngoài Ở nhiều nước trên thế giới, giải thích pháp luật được nghiên cứu từ những thế kỷ trước, tập hợp thành một hệ thống lý thuyết về hoạt động pháp lý này. Có thể liệt kê các công trình nghiên cứu tiêu biểu của họ theo từng nội dung như sau: - Nghiên cứu về lý thuyết chung của giải thích pháp luật có: Lý thuyết giải thích và pháp lý, 2005 (Interpretation and legal theory) của Andrei Marmor, Đánh giá không chắc chắn: Một lý thuyết thể chế của giải thích pháp luật, 2006 (Judging Under Uncertainty: An Institutional Theory of Legal Interpretation) của Adrian Vermeule, Lý thuyết về giải thích pháp luật, 1899 (The Theory of Legal Interpretation) của Oliver Wendell Holmes, Lý thuyết và thực tiễn trong việc giải thích luật, 2002, (Theory and reality in Statutory interpretation) của Harold P. Những công trình này nghiên cứu về tính khách quan của giải thích pháp luật, về lý thuyết giải thích hiến pháp, luật, về các yếu tố tác động đến hoạt động giải thích pháp luật.
Các tác giả đã đề cập đến giải thích pháp luật là một thực tế khách quan, thực tế này do rất nhiều nguyên nhân đưa đến, trong đó nổi bật phải kể đến đặc tính của ngôn ngữ, của văn bản, và bản thân tác phong lập pháp của các nhà làm luật. Lý thuyết của giải thích pháp luật nói chung đều hướng tới sự giải thích đối với những văn bản pháp luật, những vấn đề không rõ ràng, có vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Để làm rõ lý thuyết của giải thích đạo luật, các tác giả tập trung 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân tích, nghiên cứu thực tiễn áp dụng những học thuyết khác nhau trong thực tế, trên cơ sở phân tích các trường hợp, các ví dụ giải thích đạo luật điển hình. Từ đó chỉ ra tính ứng dụng, tính năng động của giải thích pháp luật nói chung, giải thích đạo luật nói riêng đối với luật pháp và sự áp dụng các sản phẩm giải thích.
Các tác giả đưa đến một kết luận khái quát về lý thuyết giải thích pháp luật, đó là giải thích pháp luật phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nên khái niệm, quan điểm về giải thích pháp luật ở mỗi nơi là không giống nhau, tuy nhiên, ở góc độ bản chất nhất, lý thuyết chính thống về giải thích pháp luật không khác nhau nhiều. - Nghiên cứu về nguyên tắc giải thích pháp luật có: Quy tắc và mục đích của giải thích pháp luật, 1990 (Rule and Purpose in Legal Interpretation) của Stephen F Williams, Giải thích luật: Những nguyên tắc cơ bản và các khuynh hướng hiện nay, 2008 (Statutory interpretation: General principles and recent trends) của Yule Kim, Trên các nguyên tắc của giải thích pháp luật, 1860, (On the Principles of Legal Interpretation) của F. Hawkins, Hoạt động chiến lược trong việc giải thích Pháp luật, 1995 (Strategizing Strategic Behavior in Legal Interpretation) của Duncan Kennedy. Những công trình này đã nghiên cứu về các nguyên tắc trong hoạt động giải thích pháp luật.
Nguyên tắc giải thích pháp luật phải vừa đảm bảo lý thuyết chung, phải vừa phù hợp quan điểm, tập quán, truyền thống pháp luật của mỗi quốc gia. Những nguyên tắc được đề cập mang tính phổ biến có thể kể đến như: nguyên tắc giải thích theo nghĩa đen, nguyên tắc mục đích luận, nguyên tắc ý chí của lập pháp… Các tác giả cũng đưa ra những minh họa cụ thể trong thực tế để thấy sự hiện thực hóa các nguyên tắc này, ở những thời điểm và trên các hệ thống pháp luật khác nhau. Một điểm được đề cập đó là mặc dù nguyên 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tắc của giải thích pháp luật thì bắt buộc phải tuân thủ, nhưng trong thực tế, việc tuân thủ hay tuân thủ ở mức độ nào lại hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố con người, do con người định đoạt, do vậy mà vấn đề nguyên tắc lại liên quan đến vấn đề kỹ năng và thẩm quyền của chủ thể giải thích pháp luật. - Nghiên cứu về mục đích của giải thích pháp luật có: Tính khách quan và sự giải thích, 1982 (Objectivity and Interpretation) của Owen M Fiss, Ý định và sự giải thích, 2009 (Intention and interpretation) của Daniel Austin Tư tưởng của giải thích pháp luật, 2009 (The Ideology of Legal Interpretation) của Jason J Czarnezki, Mục đích của giải thích trong luật, 2005 (Purposive Interpretation in law) của Aharon Barak.
Các tác giả cho rằng, để xác định mục đích của giải thích pháp luật, người ta phải xác định những nội dung liên quan như mục đích chủ quan và khách quan của đối tượng cần giải thích. Mỗi tác giả trong các tác phẩm kể trên có cách tiếp cận cụ thể từng vấn đề gắn với mục đích của giải thích pháp luật, các công trình của họ đã làm nên một bức tranh khá sinh động khi luận giải về mục đích của giải thích pháp luật. Trong đó phân tích một cách toàn diện hơn cả là cuốn Mục đích của giải thích trong luật của Aharon Barak (nguyên là chủ tịch Tòa tối cao Israel) xuất bản năm 2005. Aharon Barak đã tập trung vào ba vấn đề: sự thống nhất của lý thuyết giải thích, mục đích của giải thích và nội dung giải thích trong luật.
Về mục đích của giải thích, ông lập luận rằng trong văn bản pháp luật có mục đích chủ quan (ý định của tác giả), mục đích khách quan (mục đích phù hợp của tác giả với mục đích của hệ thống), và mục đích cuối cùng là tổng thể của hai mục đích thành phần đó. Ông nhấn mạnh việc xác định mục đích chủ quan và khách quan ở mỗi loại văn bản như di chúc, hợp đồng, hiến pháp, đạo luật là khác nhau. Với di chúc và hợp đồng, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vai trò của mục đích chủ quan sẽ luôn thắng thế. Với đạo luật, vai trò của mục đích chủ quan và khách quan sẽ thay đổi trong các loại đạo luật khác nhau.
Với hiến pháp, mục đích khách quan là quan trọng nhất, nhưng khi có sự mâu thuẫn giữa các mục đích khách quan, thì mục đích chủ quan sẽ là yếu tố quyết định hữu ích. - Nghiên cứu về phương pháp giải thích pháp luật có: Khía cạnh lịch sử của sự giải thích pháp luật, 1985 (Historical Aspects of Legal Interpretation) của Goodrich Peter, Lịch sử lập pháp và sự giải thích đạo luật: hướng tới một mô hình đi tìm hiểu sự thật của Giải thích đạo luật, 1990 (Legislative History and the Interpretation of Statutes: Toward a Fact-Finding Model of Statutory Interpretation) của Nicholas S. Zeppos, Văn bản, lịch sử, và cấu trúc giải thích đạo luật, 1994 (Text, History, and Structure in Statutory Interpretation) của Frank H Easterbrook. Các công trình này đã phân tích phương pháp giải thích pháp luật như là một trong những yếu tố góp phần quyết định chất lượng hoạt động giải thích pháp luật.
Phương pháp giải thích pháp luật thể hiện cách thức tiến hành, thể hiện quyền lực, quyền hạn của chủ thể có thẩm quyền, đồng thời cũng thể hiện đặc điểm chính trị, văn hóa và truyền thống giải thích pháp luật của một quốc gia. Trong các phương pháp thì, phương pháp tiếp cận lịch sử khi giải thích pháp luật là phương pháp gây nhiều tranh cãi: Lịch sử lập pháp bao gồm toàn bộ những diễn biến, những hoạt động đã diễn ra trong suốt quá trình một văn bản pháp luật được xây dựng, thông qua, công bố và hiện thực hóa trong thực tế, vậy thì để lịch sử lập pháp chiếm bao nhiêu phần trăm trong kết quả giải thích, lựa chọn chúng thế nào trong việc xác định mục đích chủ quan, khách quan và mục đích đích thực, sau cùng của văn bản pháp luật? - Nghiên cứu về đối của tượng giải thích pháp luật có: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giải thích Hiến pháp: Ý nghĩa văn bản, ý định ban đầu, và cân nhắc pháp lý, 1999 (Constitutional Interpretation: Textual Meaning, Original Intent, and Judicial Review) của Keith E.Whittington, Niềm tin và sự giải thích - Suy ngẫm về “Giải thích Kinh thánh và Hiến pháp”, 2004 (Linguistically integrated contractual interpretation: incoporating semiotic theory of meaning-making into legal interpretation) của Jaroslav Pelikan. Hai công trình này nghiên cứu về giải thích hiến pháp. Các tác giả đều thống nhất xem hiến pháp là một bản “siêu quy tắc”, kết cấu của hiến pháp thường là kết cấu mở, việc giải thích hiến pháp là một công việc đòi hỏi sự thận trọng, bởi các yếu tố như ý nghĩa của văn bản, ý định lập hiến, các cân nhắc pháp lý… luôn là những đòi hỏi, thách thức đối với các nhà giải thích.
Giải thích hiến pháp có vị trí đặc biệt quan trọng bởi nó liên quan đến nhiều vấn đề, từ chế độ chính trị, các thể chế đến tính hợp pháp và hợp lý của bất cứ văn bản pháp luật nào của quốc gia. Liên quan đến giải thích đạo luật có các nghiên cứu tiêu biểu sau: Lý thuyết và thực tiễn của giải thích đạo luật, 2009 (The Theory and Practice of Statutory Interpretation) của Harold P.Southerland, Giải thích đạo luật, 2005 (Statutory interpretation) của Francis A. Bennion, Văn bản, lịch sử, và cấu trúc giải thích đạo luật, 1994 (Text, History, and Structure in Statutory Interpretation) của Frank H Easterbrook. Ba công trình trên đã nghiên cứu rất chuyên sâu về giải thích đạo luật.
Giải thích đạo luật phải tuân thủ tất cả các lý thuyết cơ bản của giải thích pháp luật, tuy nhiên, vì đạo luật là văn bản khác với hiến pháp và các văn bản dưới luật ở chỗ, đạo luật vừa có tính khái quát, vừa có tính khu biệt đối với từng lĩnh vực quan hệ xã hội cần điều chỉnh, nên các nguyên tắc giải thích, vấn đề 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngữ nghĩa ngôn ngữ, ngữ nghĩa pháp lý của đạo luật, tính khách quan, ý chí lập pháp thể hiện trong đạo luật là những yếu tố mà các nhà nghiên cứu hết sức chú tâm. - Nghiên cứu về ngôn ngữ trong văn bản luật có: Giới hạn của đạo luật: khuynh hướng giải thích đạo luật, 1991 (Limitation of Statutes: Strategic Statutory Interpretation) của John Ferejohn, Weingast Barry trong , Nghĩa từ ngữ trong giải thích pháp luật, 2005 (Word Meaning in Legal Interpretation) của Walter Sinnott-Armstrong Ngôn ngữ học và khía cạnh ngành nghiên cứu ngôn ngữ phụ trong giải thích Pháp luật: Một số chiến lược và chương trình, 2005 (Linguistic and Paralinguistic Aspects in Legal Interpretation: Some Strategies and Programs) của Carmen Valero Garces.