CHƯƠNG I GIỚI THIỆU I. TÍNH CẤP THIẾT Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang tác động đến những yếu tố cơ bản của đời sống nhân loại trên phạm vi toàn cầu, bao gồm: tài nguyên nước, lương thực, sức khỏe và môi trường… Hàng trăm triệu người có thể phải lâm vào nạn đói, thiếu nước và lụt lội tại vùng ven biển do Trái Đất nóng lên [1], [2]. Ngân hàng Thế giới (WB) xếp Việt Nam là một trong 5 quốc gia có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nề do hiện tượng BĐKH mà cụ thể là tác động do nước biển dâng. Trong khi đó, tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) xếp thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) nằm trong danh sách 10 thành phố trên thế giới bị đe dọa nhiều nhất bởi biến đổi khí hậu [3].
Ở Việt Nam, trong khoảng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,5 – 0,70C, mực nước biển đã dâng khoảng 20 cm [4]. Nhận thức được những tác động của BĐKH tới Việt Nam, tháng 6/2009 Bộ Tài Nguyên và Môi trường đã ban hành “Kịch bản Biến đổi khí hậu, Nước biển dâng cho Việt Nam”; và gần đây vào tháng 3/2012 Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tiến hành cập nhật kịch bản này cho phù hợp với những biến đổi của tình hình khí hậu trong những năm qua. Có thể xem đây là một lời cảnh báo chính thức mang tầm quốc gia về những nguy cơ từ BĐKH mà Việt Nam phải đối mặt vào cuối thế kỷ 21. Bên cạnh đó các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam hợp tác với cộng đồng quốc tế cũng đồng thời triển khai những dự án, những mô hình để đánh giá những ảnh hưởng của BĐKH, từ đó có những giải pháp thích ứng và giảm nhẹ thích hợp với các khu vực ở Việt Nam.
Báo cáo của World Bank (WB) về những rủi ro và thích ứng của các siêu đô thị vùng đới bờ ở khu vực Châu Á đã chỉ ra rằng “Các khu vực đới bờ phát triển mạnh và nền kinh tế công nghiệp phải đối mặt với rủi ro liên quan tới BĐKH. Những rủi ro tiềm năng bao gồm sự gia tăng tốc độ nước biển dâng, sự gia tăng nhiệt độ bề mặt biển, sự gia tăng áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới, và những cơn bão bất thường, lượng mưa và dòng chảy thay đổi, xâm nhập mặn” [5], [6]. -1- Cần Giờ, một trong những huyện ngoại thành của TPHCM, là một huyện ven biển, được đánh giá là một trong những huyện chịu ảnh hưởng nhiều nhất do BĐKH trong những năm gần đây và trong những năm tới [7]. Cần Giờ có tổng diện tích lên tới hơn 71.000 ha (gần 1/3 diện tích mặt nước), và là khu dự trữ sinh quyển của thế giới (có diện tích 33.
Tuy nhiên, Cần Giờ cũng là một huyện nghèo với hơn 70.000 người, sống chủ yếu bằng nghề nông và nuôi trồng thủy sản, đóng góp vào GDP khoảng 1 tỷ đồng/năm [8]. Trong 10 năm gần đây, BĐKH diễn ra khá phức tạp và Cần Giờ là một trong những huyện chịu tác động nặng nề do thiên tai [9]. Điển hình vào năm 2006 (cơn bão số 9 – Durian, ngày 5/12/2006) gây thiệt hại nặng nề nhất ở huyện Cần Giờ gây thiệt hại trên 5 ha đất sản xuất nông nghiệp, 67,5 ha nuôi trồng thủy sản và bị thiệt hại 14.855 cây ăn trái; gây hư hỏng 8 dầm cầu và sạt lở kè 308 m, thiệt hại lên đến 124,9 tỷ đồng. Theo Kịch bản BĐKH nước biển dâng của Bộ Tài nguyên và Môi trường, mực nước biển dâng lên cùng với cường độ của bão sẽ làm thay đổi thành phần của trầm tích, độ mặn, làm suy thoái và đe dọa sự sống còn của rừng ngập mặn Cần Giờ và các loài sinh vật.
Nước mặn xâm nhập sâu vào nội địa, có thể giết chết các loài thực vật nước ngọt. Sự thất thường của khí hậu khiến tỷ lệ ao, đìa bỏ hoang tăng cao, người nuôi ngán ngại đầu tư vào sản xuất do thời tiết ngày càng bất lợi, mưa trái mùa liên tục xảy ra, dịch bệnh phát triển nhanh dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng cho người nuôi [10], [11]. Người nghèo là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi BĐKH và điều đó càng đúng đối với người dân tại huyện Cần Giờ, một huyện mà người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề nông và nuôi trồng thủy sản. Tuy vậy, người dân Cần Giờ vẫn chưa có những biện pháp, hay những hành động cụ thể nào để thích ứng và giảm nhẹ với những tác động gây ra bởi BĐKH.
Tình trạng mất đất do nước biển dâng và xâm nhập mặn sẽ thu hẹp khu vực sống, diện tích trồng trọt và nuôi trồng thủy sản của người dân và nếu không có những định hướng phát triển cho tương lai thì sẽ dẫn tới những khó khăn đáng kể cho người dân sinh sống ở khu vực này. -2- Ở các quốc gia phát triển, việc tích hợp các hoạt động ứng phó BĐKH vào phát triển kinh tế - xã hội luôn được xác định là khâu quan trọng trong sự ổn định, bền vững của nền kinh tế. Nó tạo sự chủ động của con người trong cuộc chiến chống lại những thảm họa thiên nhiên mà một phần do chính con người gây ra. Thực tiễn cũng cho thấy, chính sự chủ động này đã giảm thiểu tối đa thiệt hại về người và của do các thảm họa mà thiên nhiên gây ra.
Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có đủ dữ liệu mang tính định lượng về khả năng diễn biến của BĐKH trong tương lai. Các kịch bản hiện tại mới chỉ mang tính trung bình cho một khu vực rộng lớn, thiếu trị số cực trị có khả năng xảy ra đối với các khu vực cấp tỉnh, huyện… Bên cạnh đó, sự chỉ đạo của chính quyền các cấp từ Trung ương tới địa phương còn chưa thống nhất, chưa có các hướng dẫn cụ thể về tích hợp, mà mới chỉ ban hành Khung hướng dẫn xây dựng kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của các Bộ, ngành địa phương. Đồng thời, chưa chỉ ra được yêu cầu cụ thể về vai trò, trách nhiệm của các đơn vị lập kế hoạch trong việc thực hiện Trước những yếu tố cấp thiết đó, đề tài “Tích hợp các giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu trong phát triển kinh tế - xã hội của huyện Cần Giờ - TPHCM” được tác giả chọn thực hiện nhằm đánh giá và định hướng phát triển thích hợp cho huyện Cần Giờ trong bối cảnh BĐKH, từ đó xác định các giải pháp thích ứng, giảm nhẹ những tác động tiêu cực do BĐKH gây ra mà cụ thể là nước biển dâng. Đề tài là một cách tiếp cận mới về tích hợp tác động BĐKH với phát triển kinh tế xã hội.
Kết quả mong đợi của đề tài nhằm góp phần nâng cao, cải thiện cuộc sống cho người dân huyện Cần Giờ, và góp phần vào những kế hoạch phát triển của huyện và thành phố nhằm thích ứng và giảm nhẹ những ảnh hưởng của BĐKH. Việc thực hiện thành công đề tài này sẽ là tiền đề cho việc thực hiện các chương trình tích hợp ứng phó với BĐKH cho các quận huyện ở TPHCM. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu tổng quát Tích hợp các giải pháp ứng phó BĐKH trong phát triển kinh tế - xã hội ở huyện Cần Giờ.
Mục tiêu cụ thể - Đánh giá mức độ tác động của BĐKH tới tình hình phát triển kinh tế - xã hội của huyện. - Đề xuất các giải pháp tích hợp nhằm ứng phó với BĐKH vào phát triển kinh tế - xã hội. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Để đạt được các mục tiêu của đề tài, các nội dung nghiên cứu sau đây sẽ được thực hiện: v Phân tích, nhận dạng và đánh giá tác động của BĐKH đến huyện Cần Giờ. v Xây dựng các giải pháp mang tính tích hợp vào phát triển kinh tế - xã hội của huyện nhằm ứng phó với tác động của BĐKH trong tương lai.
PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Phương pháp luận Nghiên cứu và đánh giá tác động của BĐKH tới sự phát triển kinh tế và xã hội của huyện Cần Giờ là nghiên cứu các tác động tiêu cực và tích cực do BĐKH gây ra tại huyện. Từ các tác động đó có các biện pháp tích hợp các giải pháp hợp lý nhằm thích ứng với điều kiện BĐKH. Phương pháp nghiên cứu Để đạt được mục tiêu và các nội dung nghiên cứu nêu trên, các phương pháp nghiên cứu sau đây sẽ được sử dụng: i.
Phương pháp thu nhập và tổng quan tài liệu: nhằm thu thập và kế thừa các thông tin, tài liệu và số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và các tác động của BĐKH đến kinh tế - xã hội. Các thông tin và số liệu sẽ được thu thập và tổng quan từ các nguồn tài liệu sách, tạp chí nghiên cứu, báo cáo nghiên cứu của dự án, tài liệu hội thảo và các nguồn từ internet, phòng Tài nguyên và Môi trường huyện và Sở Tài nguyên và Môi trường TPHCM. Phương pháp thống kê và xử lý số liệu: Các thông tin, tài liệu khảo sát và thu thập được sẽ tổng hợp và thống kê, xử lý bằng MS Excel, Word và biểu diễn ở dạng văn bản hoặc bảng, biểu và sơ đồ nhằm thể hiện các thông tin cô đọng và cụ -4- thể nhất về mức độ và phạm vi tác động của BĐKH đối với các yếu tố kinh tế xã hội đã nêu theo các kịch bản. Phương pháp đánh giá nhanh: Phương pháp này áp dụng trong đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu được biết đến với tên gọi là Rapid Vulnerability Assessment (RVA).
Trên cơ sở các thông tin thu thập được về xu hướng thay đổi của các yếu tố kinh tế - xã hội và kịch bản BĐKH, nước biển dâng, các tác động sẽ được đánh giá nhanh nhằm phân tích và dự báo các ảnh hưởng đến kinh tế – xã hội. Phương pháp phân tích nhân tố khí hậu địa phương: Trên cơ sở phân tích dự báo mức độ ảnh hưởng của BĐKH để đi đến những nhận định khách quan về xu thế diễn biến và dự báo khả năng ảnh hưởng về kinh tế xã hội trong thời gian sắp tới dựa trên các kịch bản biến đổi khí hậu đã có tại khu vực TPHCM. Phương pháp kế thừa: Đề tài được kế thừa kết quả đề tài nghiên cứu “Xu thế biến đổi mực nước biển dâng, cao độ triều cực trị vùng ven biển huyện Cần Giờ và tính toán mực nước dâng do biến đổi khí hậu vùng ven biển Cần Giờ ứng với giai đoạn năm 2020, 2050, 2070, 2100” của tác giả Nguyễn Kỳ Phùng.