CHƯƠNG 1 Cơ SỞ LÝ THUYẾT VÈ QUẢN TRỊ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUÓC TẾ 1.1 Tổng quan về quản trị rủi ro 1.1 Khái niệm về rủi ro và quản trị rủi ro 1. ỉ Khái niệm vể rủi ro Theo ISO 31000 (2018), rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn đối với các mục tiêu và ảnh hưởng là độ lệch tích cực hoặc tiêu cực so vói dự kiến. ISO 31000 (2018) thừa nhận rằng tất cả chúng ta đều hoạt động trong một thế giới không chắc chan. Bất cứ khi nào chúng ta cố gắng đạt được mục tiêu, luôn có khả năng mọi thứ sẽ không diễn ra theo đúng kế hoạch.
Mỗi bước đều có một yếu tố rủi ro cần được quản lý và mọi kết quả đều không chắc chắn. Bất cứ khi nào chúng ta cố gắng đạt được mục tiêu, không phải lúc nào chúng ta cũng nhận được kết quả như mong đợi. Đôi khi chúng ta nhận được kết quả tích cực và đôi khi chúng ta nhận được kết quả tiêu cực và đôi khi chúng ta nhận được cả hai. Theo HM Treasury (2020), thường được gọi phổ biến là “The Orange Book”, rủi ro là sự bất định của các kết quả, trong một tập hợp các biểu hiện, nảy sinh từ sự kết hợp của các sự cố tiềm ẩn và xác suất xảy ra của chúng.
Theo IRM (2002), rủi ro là sự phối hợp của hậu quả và xác suất xảy ra của nó. Hậu quả có thể là tích cực hoặc tiêu cực. Trên co sở các khái niệm về rủi ro, tác giả thấy rằng các định nghĩa phần lớn tưong thích vói nhau. Tất cả các định nghĩa đều nói về những hiện tượng giống nhau nhưng từ những khía cạnh khác nhau.
ISO và một số định nghĩa nghĩ về rủi ro theo các thuật ngữ định hướng mục tiêu trong khi các định nghĩa còn lại nghĩ về rủi ro theo các thuật ngữ hướng sự kiện. Hai hướng định nghĩa này đều có thể và cùng tồn tại. Đó là hai cách nói khác nhau về cùng một hiện tượng.2 Khái niệm vể quản trị rủi ro Theo ISO 31000 (2018), quản trị rủi ro bao gồm các hoạt động và phưong pháp phối hợp được áp dụng để chỉ đạo và kiểm soát rủi ro trong một tổ chức, nhằm đảm bảo khả năng đạt được các mục tiêu. Thuật ngữ quản lý rủi ro cũng ám chỉ một chưong trình được sử dụng để quản trị rủi ro, bao gồm các nguyên tắc, khung quản lý và quy trình.
Quy trình quản trị rủi ro áp dụng một cách có hệ thống các chính sách, thủ tục và thông lệ quản lý cho các hoạt động nhằm thiết lập bối cảnh, giao tiếp và tham vấn với các bên liên quan, đồng thời xác định, phân tích, đánh giá, xử lý, giám sát, ghi chép, báo cáo, và xem xét rủi ro. Trong các tổ chức thành công, quản lý rủi ro tăng cường lập kế hoạch chiến lược và ưu tiên hỗ trợ đạt được các mục tiêu và củng cố khả năng để ứng phó nhanh vói những thách thức phải đối mặt, theo HM Treasury (2020). Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro. Quản trị rủi ro bao gồm các bước: nhận dạng, phân tích, đo lường, kiểm soát, phòng ngừa và tài trợ rủi ro, theo Trần Huy Hoàng (2010).
Quản trị rủi ro là một biện pháp quản trị để nhận dạng, đánh giá, đối phó vói những nguyên nhân và hậu quả của rủi ro đối vói một tổ chức. Theo IRM (2002), quản trị rủi ro là quy trình nhằm giúp các tổ chức hiểu, đánh giá và thực hiện hành động đối vói tất cả các rủi ro của họ nhằm tăng xác suất thành công và giảm khả năng thất bại.2 Vai trò của quản trị rủi ro Mục tiêu của quản trị rủi ro không chỉ dừng ỏ việc giảm thiểu rủi ro, mà là quản lý các rủi ro một cách hiệu quả, toàn diện, làm cơ sở cho việc bảo toàn và phát triển các giá trị của tổ chức. Nói cách khác, quản trị rủi ro giúp nhà quản trị đưa ra các quyết định chính xác, hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại trong quá trình vận hành doanh nghiệp, tổ chức. 8 Theo Nguyen Thị Hoài Lê và Nguyễn Lê Cường (2015), tầm quan trọng của quản trị rủi ro đối vói hoạt động của doanh nghiệp thể hiện ở những nội dung sau: Thứ nhất, tăng cường công tác quản trị doanh nghiệp bằng cách cung cấp thông tin cho HĐQT các rủi ro trọng yếu và các biện pháp cần thực hiện.
Thứ hai, hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thành mục tiêu chiến lược đã đề ra thông qua các công cụ quản trị rủi ro, cụ thể: Đánh giá khả năng xảy ra và ảnh hưởng của các tình huống xấu, xây dựng các biện pháp ngăn ngừa, ứng phó, hoặc quản lý ảnh hưởng của các tình huống tói doanh nghiệp trong trường hợp xảy ra. Quản trị rủi ro không tập trung vào các rủi ro cụ thể mà vào nguồn gốc gây ra thiệt hại cho doanh nghiệp. Từ đó, hỗ trợ nhà quản trị trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp ứng phó hiệu quả với môi trường kinh doanh thay đổi thông qua việc nhận diện, ưu tiên và lập kế hoạch ứng phó với các rủi ro, giúp doanh nghiệp chủ động xử lý tình huống khủng hoảng.
Thứ ba, xây dựng lòng tin và đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của nhà đầu tư và các bên liên quan. Hiện nay, các nhà đầu tư, các tổ chức đánh giá tín dụng có thể yêu cầu doanh nghiệp công bố khả năng quản lý rủi ro để có cơ sở đánh giá mức độ tương quan giữa lợi nhuận và rủi ro có thể gặp phải. Nếu các doanh nghiệp quản lý rủi ro tốt sẽ xử lý được các vấn đề hiệu quả hơn trong hoạt động kinh doanh. Thứ tư, nhất quán chiến lược và văn hóa rủi ro.
QTRR giúp nhà quản trị tập trung thiết lập chính sách, xác định trọng tâm, cơ chế điều hành, cải thiện định lượng rủi ro, tăng cường trách nhiệm QTRR và nhận diện kịp thời các thay đổi danh mục rủi ro của tổ chức. 9 Thứ năm, tối ưu nguồn lực doanh nghiệp sử dụng cho quản lý và giải quyết các rủi ro chính: QTRR cho phép doanh nghiệp thiết lập quy trình chuẩn trong việc nhận diện, đánh giá, phân tích, ưu tiên và quản lý các rủi ro chính. Thứ sáu, tối ưu tưong quan lợi nhuận và rủi ro. Quản trị rủi ro dựa trên mức độ rủi ro chấp nhận, giám sát, theo dõi và quản lý rủi ro một cách hợp lý, giúp doanh nghiệp kịp thời nắm bắt được các cơ hội (rủi ro cao, lợi nhuận cao).3 Các loại rủi ro Theo Paul Hopkin (2018), có 4 loại rủi ro chính bao gồm rủi ro mặc định, rủi ro thuần túy, rủi ro kiểm soát và rủi ro cơ hội.1 Rủi ro mặc định Rủi ro mặc định là rủi ro chắc chắn xảy ra, diễn ra một cách tự nhiên và có thể phòng ngừa bằng dự phòng sửa chữa hoặc thay mới, theo Paul Hopkin (2018).
Các tổ chức trong các ngành đều phải đối mặt với một số rủi ro mặc định nhất định. Rủi ro mặc định là lượng rủi ro tồn tại khi một số mối đe dọa không được xử lý hoặc không được giải quyết. Điều này cũng có nghĩa là tổ chức càng ít cố gắng quản lý rủi ro thì rủi ro mặc định càng nhiều. Sự hiểu biết về rủi ro mặc định là rất quan trọng đối với các tổ chức khi xây dựng hệ thống KSNB để giữ cho rủi ro của tổ chức ở mức có thể chấp nhận được.2 Rủi ro thuần túy - Mối nguy Theo Paul Hopkin (2018), rủi ro thuần túy là những rủi ro có thể kìm hãm việc hoàn thành sứ mệnh của tổ chức, là rủi ro không biết trước, có thể gây ra thiệt hại ở mọi mức độ và thường tạo ra sự bị động.
Thông thường, đây là những rủi ro hoặc nguy hiểm thuộc loại có thể bảo hiểm như hỏa hoạn, bão, lũ lụt, thương tích. Kỷ luật quản lý rủi ro có tác động mạnh mẽ trong việc kiểm soát và giảm thiểu rủi ro thuần túy. Các hoạt động hiệu quả bình thường có thể bị gián đoạn do mất mát, hư hỏng, đổ vỡ, trộm cắp và các mối đe dọa khác liên quan đến một loạt các yéu tố phụ thuộc.3 Rủi ro kiểm soát - Sự bất định Rủi ro kiểm soát là rủi ro xuất hiện khi thực hiện một hoạt động mà kết quả của hoạt động đó tiềm ẩn các rủi ro có thể biết trước, là rủi ro gây ra sự nghi ngờ về khả năng đạt được sứ mệnh của tổ chức, theo Paul Hopkin (2018). Các giao thức kiểm soát tài chính nội bộ là một ví dụ điển hình về phản ứng đối với rủi ro kiểm soát.
Các doanh nghiệp thường đánh đổi việc chấp nhận rủi ro để thực hiện một hoặc một số hoạt động nhằm gia tăng lợi ích nhất thời. Nếu các giao thức kiểm soát bị loại bỏ, không có cách nào để chắc chắn về những gì sẽ xảy ra. Rủi ro kiểm soát là loại rủi ro khó mô tả nhất, có liên quan đến sự không chắc chắn, ví dụ như khả năng không đạt được sự tuân thủ pháp luật và tổn thất do gian lận gây ra. Chúng thường phụ thuộc vào sự quản lý thành công của con người và việc thực hiện hiệu quả các giao thức kiểm soát.
Mặc dù hầu hết các tổ chức đảm bảo rằng rủi ro kiểm soát được quản lý cẩn thận, tuy nhiên, chúng có thể vẫn tiềm tàng đáng kể.4 Rủi ro cơ hội — Rủi ro suy đoán Theo Paul Hopkin (2018), rủi ro cơ hội là rủi ro xuất hiện khi đưa ra một lựa chọn này thì chấp nhận việc mất đi cơ hội của lựa chọn khác. Rủi ro cơ hội là những rủi ro thường được tổ chức cố ý tìm kiếm hoặc chấp nhận. Những rủi ro này phát sinh do tổ chức đang tìm cách nâng cao việc đạt được nhiệm vụ, mặc dù chúng có thể kìm hãm tổ chức nếu kết quả là bất lợi. Đây là loại rủi ro quan trọng nhất đối với sự thành công lâu dài trong tương lai của bất kỳ tổ chức nào, có thể xuất hiện trong ngắn hạn hoặc dài hạn.2 Quản trị rủi ro trong thanh toán quốc tế 1.