Luận án tiến sĩ kinh tế giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của việt nam sang thị trường asean trong bối cảnh hình thành cộng đồng kinh tế asean

Luận án tiến sĩ kinh tế đề xuất giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ninh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Huy Khôi
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Giải Pháp Thúc Đẩy Xuất Khẩu Hàng Hóa Của Việt Nam Sang Thị Trường ASEAN Trong Bối Cảnh Hình Thành Cộng Đồng Kinh Tế ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vị nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những điểm mới của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.1.1. Các nghiên cứu về thương mại quốc tế và thương mại khu vực
• 1.1.2. Các nghiên cứu về xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường quốc tế và thị trường khu vực
• 1.1.3. Các nghiên cứu về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 1.2. Nhận xét về các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.2.1. Những vấn đề nghiên cứu mà các công trình đã tiếp cận, giải quyết
• 1.2.2. Khoảng trống cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA TỪ NƯỚC THÀNH VIÊN SANG THỊ TRƯỜNG LIÊN KẾT KINH TẾ KHU VỰC
• 2.1. Lý luận về thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá
• 2.1.1. Khái niệm về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.2. Các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.3. Các tiêu chí đánh giá kết quả thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
• 2.2. Sự hình thành và những tác động của AEC tới thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của các nước thành viên
• 2.2.1. Khái quát chung về Cộng đồng kinh tế
• 2.2.2. Sự hình thành AEC và tác động đến thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá từ nước thành viên sang thị trường liên kết kinh tế khu vực
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG ASEAN
• 3.1. Tổng quan tình hình thương mại nội khối ASEAN
• 3.1.1. Kim ngạch thương mại hàng hóa nội khối ASEAN
• 3.1.2. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa nội khối ASEAN
• 3.1.3. Cán cân thương mại nội khối ASEAN
• 3.2. Thực trạng xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011 – 2020
• 3.2.1. Kim ngạch xuất khẩu
• 3.2.2. Cơ cấu thị trường xuất khẩu
• 3.2.3. Cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam - ASEAN
• 3.3. Thực trạng biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011 - 2020
• 3.3.1. Mặt hàng xuất khẩu
• 3.3.2. Phát triển thị trường và xúc tiến thương mại
• 3.3.3. Tín dụng xuất khẩu
• 3.3.4. Bảo hiểm xuất khẩu
• 3.3.5. Tạo nguồn hàng xuất khẩu
• 3.3.6. Tạo thuận lợi thương mại
• 3.3.7. Phát triển nguồn nhân lực
• 3.4. Đánh giá thực trạng thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn 2011- 2020
• 3.4.1. Những kết quả đạt được
• 3.4.2. Những hạn chế, tồn tại
• 3.4.3. Nguyên nhân của hạn chế, tồn tại
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG ASEAN TRONG BỐI CẢNH HÌNH THÀNH AEC THỜI KỲ ĐẾN NĂM 2025, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Bối cảnh trong nước và thế giới
• 4.1.1. Sự dịch chuyển địa - kinh tế thế giới
• 4.1.2. Xu thế tự do hóa thương mại, xu thế bảo hộ mậu dịch
• 4.1.3. Xu thế và tác động của thương mại điện tử, kinh tế số và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0
• 4.1.4. Xu hướng tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn
• 4.2. Dự báo thương mại thế giới và khu vực ASEAN đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.2.1. Thương mại thế giới
• 4.2.2. Thương mại nội khối ASEAN
• 4.3. Quan điểm, định hướng thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN thời kỳ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.3.1. Quan điểm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 4.3.2. Định hướng thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN
• 4.4. Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành AEC thời kỳ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.4.1. Giải pháp về phát triển mặt hàng xuất khẩu
• 4.4.2. Giải pháp về phát triển thị trường và xúc tiến thương mại
• 4.4.3. Giải pháp về thuế
• 4.4.4. Giải pháp về tăng cường hỗ trợ tín dụng cho xuất khẩu
• 4.4.5. Giải pháp về ổn định và điều chỉnh linh hoạt tỷ giá hối đoái nhằm thúc đẩy xuất khẩu
• 4.4.6. Giải pháp về tăng cường bảo hiểm cho xuất khẩu
• 4.4.7. Giải pháp về tạo nguồn cung hàng hóa cho xuất khẩu
• 4.4.8. Giải pháp về tạo thuận lợi thương mại
• 4.4.9. Giải pháp về phát triển nguồn nhân lực cho xuất khẩu
• 4.5. Một số kiến nghị
• 4.5.1. Kiến nghị đối với Nhà nước
• 4.5.2. Kiến nghị đối với các hiệp hội ngành hàng
• 4.5.3. Kiến nghị đối với doanh nghiệp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Cộng đồng Kinh tế ASEAN AEC

Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) được thành lập vào năm 2015, đánh dấu sự hội nhập toàn diện của các nền kinh tế Đông Nam Á. AEC hướng tới mô hình một cộng đồng kinh tế - an ninh - xã hội, tạo ra một thị trường chung với hơn 676 triệu dân. AEC tập trung vào bốn trụ cột chính: thị trường đơn nhất, khu vực kinh tế cạnh tranh, phát triển kinh tế cân bằng, và hội nhập toàn cầu. Việc hình thành AEC mang lại cả cơ hội và thách thức cho Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu hàng hóa.

1.1. Cơ hội từ AEC

AEC mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu. Việc loại bỏ các rào cản thương mại, cắt giảm thuế quan, và quy tắc xuất xứ linh hoạt giúp hàng hóa Việt Nam dễ dàng tiếp cận thị trường ASEAN và các đối tác toàn cầu. AEC cũng tạo điều kiện cho Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp.

1.2. Thách thức từ AEC

Bên cạnh cơ hội, AEC cũng đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam. Các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các nước thành viên ASEAN, đặc biệt trong các ngành hàng điện tử và tiêu dùng. Rào cản phi thuế quan và sự thiếu hoàn thiện trong thể chế kinh tế thị trường của Việt Nam cũng là những trở ngại lớn.

II. Thực trạng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN

Giai đoạn 2011-2020, xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN có sự tăng trưởng đáng kể, đặc biệt sau khi AEC được thành lập. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong việc phát triển thị trường và mặt hàng xuất khẩu. Các mặt hàng của Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng và công nghệ sản xuất, dẫn đến khả năng cạnh tranh thấp.

2.1. Kim ngạch xuất khẩu

Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN tăng trưởng ổn định, đạt mức cao nhất vào năm 2020. Tuy nhiên, tỷ trọng xuất khẩu của Việt Nam trong tổng kim ngạch thương mại nội khối ASEAN vẫn còn thấp so với các nước như Thái Lan và Malaysia.

2.2. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu

Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN chủ yếu tập trung vào các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, và hàng công nghiệp nhẹ. Tuy nhiên, các mặt hàng này chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng và công nghệ sản xuất, dẫn đến khả năng cạnh tranh thấp.

III. Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN

Để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN trong bối cảnh AEC, cần tập trung vào các giải pháp chiến lược. Các giải pháp này bao gồm phát triển mặt hàng xuất khẩu, tăng cường xúc tiến thương mại, và cải thiện chính sách hỗ trợ tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu.

3.1. Phát triển mặt hàng xuất khẩu

Cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng và công nghệ sản xuất các mặt hàng xuất khẩu. Đồng thời, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường ASEAN.

3.2. Tăng cường xúc tiến thương mại

Cần xây dựng chiến lược xúc tiến thương mại tổng thể ở cấp quốc gia, tập trung vào việc quảng bá thương hiệu và sản phẩm Việt Nam tại các thị trường ASEAN. Đồng thời, tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng để mở rộng thị trường.

3.3. Cải thiện chính sách hỗ trợ

Cần cải thiện chính sách hỗ trợ tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu để giảm thiểu rủi ro cho các doanh nghiệp. Đồng thời, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực để nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự ra đời của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào cuối năm 2015 đã đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử trong tiến trình hội nhập khu vực, biến Đông Nam Á thành một không gian kinh tế liên kết sâu sắc với quy mô dân số hơn 676 triệu người. Trong bối cảnh đó, thương mại quốc tế của Việt Nam đứng trước cả cơ hội bứt phá lẫn thách thức cạnh tranh khốc liệt. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh doanh thương mại (mã số 9.21) của tác giả Nguyễn Thị Ninh với đề tài "Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN trong bối cảnh hình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN" dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Huy Khôi và PGS.TS Đỗ Hương Lan tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương đã giải quyết một vấn đề vừa mang tính cấp bách về thực tiễn, vừa có giá trị học thuật sâu sắc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện rõ nét: Dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về tự do hóa thương mại trong khuôn khổ AFTA hay ATIGA (như Peter Van Bergeijk et al., 2017; Rinando Aidil Fitrio, 2019), các tài liệu hiện có chủ yếu tiếp cận theo hướng hồi quy kinh tế lượng đơn lẻ hoặc đánh giá tổng quát cán cân xuất nhập khẩu mà thiếu vắng một khung khổ lý thuyết tích hợp phân tích toàn diện hệ thống chính sách can thiệp vĩ mô của Nhà nước trong việc thúc đẩy xuất khẩu vào thị trường liên kết kinh tế khu vực sâu sắc như AEC sau năm 2015.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án tập trung trả lời 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận và khung khổ phân tích nào phù hợp để đánh giá tác động của các biện pháp vĩ mô từ Nhà nước đối với hoạt động thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa từ một nước thành viên sang thị trường liên kết kinh tế khu vực?
2. Thực trạng xuất khẩu và hiệu quả thực thi các chính sách thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN giai đoạn 2011–2020 đã đạt được những thành tựu gì, tồn tại những nút thắt nào khi so sánh 5 năm trước (2011–2015) và 5 năm sau khi AEC hình thành (2016–2020)?
3. Những định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp vĩ mô đồng bộ nào có tính khả thi cao nhằm gia tăng kim ngạch, nâng cấp chuỗi giá trị xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Lý thuyết Liên kết kinh tế khu vực của Bela Balassa (1973), Lý thuyết Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA), và Lý thuyết Chính sách thương mại quốc tế. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng và chuẩn hóa 9 nhóm công cụ can thiệp chính sách cấp Nhà nước, kết hợp điều tra thực chứng trên mẫu khảo sát gồm 187 doanh nghiệp xuất khẩu uy tín và 60 chuyên gia, cán bộ quản lý nhà nước tại Việt Nam, mang lại bộ giải pháp có tính ứng dụng cao cho giai đoạn 2025–2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thương mại quốc tế và hội nhập kinh tế khu vực phản ánh sự đa dạng trong các trường phái học thuật:

Dòng nghiên cứu lý thuyết nền tảng về liên kết kinh tế được khởi xướng bởi Kahnert et al. (1969) và được hệ thống hóa xuất sắc bởi Bela Balassa (1973) qua 5 cấp độ hội nhập từ nông đến sâu: Khu vực mậu dịch tự do (FTA), Liên minh thuế quan (CU), Thị trường chung (Common Market), Liên minh kinh tế (Economic Union), và Liên minh tiền tệ (Monetary Union). Pinder (1969) và El-Agraa (1985) tiếp tục mở rộng khi phân tích sự cần thiết của việc di chuyển tự do các nguồn lực và thiết lập quy tắc điều phối kinh tế chung nhằm triệt tiêu các hành vi phân biệt đối xử thương mại.

Trong bối cảnh khu vực, các cuộc tranh luận học thuật diễn ra sôi nổi xung quanh tác động thực sự của các khối thương mại tự do:

• Trường phái ủng hộ tự do hóa tuyệt đối: Peter Van Bergeijk et al. (2017) với mẫu nghiên cứu 60 quốc gia và Rinando Aidil Fitrio (2019) sử dụng mô hình bảng động (dynamic panel model) trên dữ liệu World Bank giai đoạn 1985–2015 đều khẳng định các hiệp định như AFTA tạo ra cú hích tích cực và có ý nghĩa thống kê đối với tăng trưởng xuất khẩu và nhập khẩu của các quốc gia thành viên. Nguyễn Thị Hồng Hải và Đoàn Ngọc Thái (2017) ứng dụng mô hình trọng lực ngẫu nhiên (stochastic gravity model) giai đoạn 1995–2015 chứng minh Việt Nam đã nâng cao đáng kể hiệu quả thương mại từ khi gia nhập AFTA.
• Trường phái thận trọng về rào cản phi thuế quan (NTMs) và cán cân thương mại: Trái lại, nghiên cứu của Sachin Chaturved (2019) chỉ ra rằng các hiệp định FTA không mặc nhiên mang lại thặng dư cán cân thương mại hay thúc đẩy dòng vốn FDI nếu các cam kết chiến lược không được thực thi đồng bộ. Đặc biệt, David Vanzetti, Christinan Knebel và Ralf Peter (2018) đã chứng minh trong nghiên cứu đo lường rào cản kỹ thuật (SPS, TBT) và phi kỹ thuật rằng: "Việc hài hòa các NTM kỹ thuật và loại bỏ các NTM phi kỹ thuật hoàn toàn sẽ làm tăng phúc lợi ròng cho các nước ASEAN thêm 3 tỷ USD nếu các rào cản chỉ giảm trên thương mại nội khối ASEAN".

Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Đức Bình và Nguyễn Thường Lạng (2012), Võ Thanh Thu (2008), Lê Huy Khôi (2016), Đào Ngọc Tiến (2014), Nguyễn Thị Thúy Hồng (2015) đã phác thảo các khía cạnh chính sách và điều chỉnh cơ cấu xuất khẩu. Tuy nhiên, luận án của Nguyễn Thị Ninh đã xác lập vị thế học thuật độc lập khi lấp đầy khoảng trống nghiên cứu: Thay vì chỉ nhìn nhận AEC dưới góc độ cắt giảm thuế quan thuần túy, luận án đã định vị toàn diện sự chuyển dịch của dòng chảy thương mại Việt Nam – ASEAN dưới lăng kính của 9 nhóm chính sách can thiệp vĩ mô của Nhà nước, trực tiếp so sánh sự biến thiên giữa hai chu kỳ 5 năm trước (2011–2015) và sau (2016–2020) khi AEC chính thức vận hành.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào sự phát triển của lý thuyết quản lý thương mại quốc tế bằng cách làm sâu sắc thêm mô hình 5 cấp độ hội nhập của Bela Balassa trong bối cảnh một nền kinh tế đang chuyển đổi tham gia vào mô hình liên kết kinh tế đặc thù như AEC.

1. Mở rộng lý thuyết hội nhập kinh tế của Balassa (1973): Luận án chứng minh rằng khi một khu vực tiến từ FTA lên cấp độ Thị trường chung nhưng chưa đạt tới Liên minh kinh tế hoàn chỉnh, sự sụt giảm thuế quan về 0–5% theo Hiệp định ATIGA không đủ để tạo ra đột phá xuất khẩu nếu thiếu đi sự phối hợp đồng bộ của các chính sách hỗ trợ sau biên giới (behind-the-border measures).
2. Xác lập mô hình lý thuyết quan hệ tương tác vĩ mô: Đề xuất mô hình tương tác đa nhân tố giữa các chính sách công của Nhà nước với năng lực cạnh tranh vi mô của doanh nghiệp xuất khẩu trong không gian kinh tế đơn nhất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Liên kết kinh tế khu vực (Balassa, 1973), Lý thuyết Thương mại quốc tế hiện đại và Lý thuyết Thể chế kinh tế. Luận án đã chuẩn hóa 9 nhóm biện pháp vĩ mô cấu thành công cụ thúc đẩy xuất khẩu của Nhà nước:

• Nhóm 1 - Định hình sản phẩm: Phát triển cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ lực và tiềm năng.
• Nhóm 2 - Tiếp cận thị trường: Xúc tiến thương mại, nghiên cứu và phân khúc thị trường ASEAN.
• Nhóm 3 - Đòn bẩy tài khóa: Chính sách thuế nội địa, hoàn thuế, miễn giảm thuế nguyên liệu đầu vào.
• Nhóm 4 - Đòn bẩy tài chính: Tín dụng xuất khẩu và quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp xuất khẩu.
• Nhóm 5 - Ổn định vĩ mô: Quản trị tỷ giá hối đoái linh hoạt, bảo toàn sức cạnh tranh của đồng nội tệ.
• Nhóm 6 - Quản trị rủi ro: Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và bảo hiểm vận tải hàng hóa.
• Nhóm 7 - Nền tảng cung ứng: Quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung, thu hút FDI công nghệ cao và R&D.
• Nhóm 8 - Tối ưu hóa thủ tục: Tạo thuận lợi thương mại, hiện đại hóa hải quan và cơ chế một cửa ASEAN.
• Nhóm 9 - Nguồn lực con người: Đào tạo phát triển nguồn nhân lực thương mại quốc tế và hạ tầng logistics.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tập trung vào luồng xuất khẩu hàng hóa hữu hình từ Việt Nam sang 9 quốc gia thành viên ASEAN, đặt trong khung khổ các cam kết thể chế của AEC và Hiệp định ATIGA trong giai đoạn 2011–2020 và định hướng 2025–2030.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods research design) kết hợp giữa phân tích dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian (time-series macro data) và điều tra thực chứng định lượng sơ cấp (primary survey).

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá cơ chế chính sách của Nhà nước và các chỉ số thương mại vĩ mô tổng hợp của ASEAN.
• Cấp độ vi mô: Đo lường mức độ tiếp cận, thụ hưởng và phản hồi đánh giá của các doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được thiết kế chặt chẽ:

1. Mẫu doanh nghiệp: Nghiên cứu sinh đã gửi bảng hỏi khảo sát trực tiếp và qua email tới 450 doanh nghiệp xuất khẩu trên phạm vi cả nước. Kết quả thu về 187 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi đạt 41,56%). Đối tượng khảo sát là các doanh nghiệp xuất khẩu uy tín năm 2020 thuộc danh bạ Bộ Công Thương tại cả 3 miền Bắc, Trung, Nam, đại diện cho các ngành hàng nông lâm thủy sản, công nghiệp chế biến, chế tạo và điện tử.
2. Mẫu chuyên gia và nhà quản lý: Gửi 120 phiếu khảo sát đến các cán bộ lãnh đạo, công chức, viên chức tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan, Ngân hàng Nhà nước, Sở Công Thương). Kết quả thu về 60 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi đạt 50,0%).
3. Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Luận án kết hợp tam giác hóa dữ liệu (thống kê thứ cấp từ Trademap, Tổng cục Hải quan, Ban Thư ký ASEAN đối chiếu với dữ liệu điều tra sơ cấp) và tam giác hóa phương pháp (thống kê mô tả, so sánh đối chiếu chuỗi thời gian trước/sau 2015).

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp bao gồm toàn bộ số liệu kim ngạch xuất nhập khẩu, cán cân thương mại hàng hóa nội khối ASEAN và giữa Việt Nam với 9 đối tác ASEAN trong 10 năm (2011–2020), chia tách thành hai giai đoạn 2011–2015 (giai đoạn tiền AEC) và 2016–2020 (giai đoạn AEC đi vào thực thi). Dữ liệu sơ cấp được xử lý bằng phần mềm Excel và SPSS nhằm đo lường mức độ hỗ trợ của các biện pháp vĩ mô, rào cản kỹ thuật và nguyên nhân hạn chế của hoạt động xuất khẩu sang ASEAN.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự dịch chuyển cơ cấu nhưng tăng trưởng kim ngạch chưa tương xứng với tiềm năng AEC: Mặc dù kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN có sự tăng trưởng ổn định trong giai đoạn 2011–2020, tỷ trọng xuất khẩu sang ASEAN trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam có xu hướng giảm tương đối so với các thị trường FTA lớn khác như Hoa Kỳ, EU và Trung Quốc. Điều này cho thấy các doanh nghiệp Việt Nam chưa khai thác triệt để lợi thế từ một thị trường 676 triệu dân kề cận.
2. Khoảng cách giữa cắt giảm thuế quan và tận dụng quy tắc xuất xứ (ROO): Thuế suất hàng hóa nhập khẩu nội khối theo ATIGA đã được cắt giảm sâu về 0–5%, tuy nhiên tỷ lệ tận dụng Giấy chứng nhận xuất xứ mẫu D (C/O Form D) của nhiều nhóm hàng Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Luận án trích dẫn rõ nguyên tắc xuất xứ: "Trong ASEAN có chứng nhận xuất xứ hàng hóa, với 60% sản phẩm được sản xuất từ ASEAN thì được chứng nhận là sản phẩm trong ASEAN, do đó sẽ được hưởng lợi thế trong các hiệp định thương mại tự do trong ASEAN". Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng được hàm lượng giá trị khu vực do phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu ngoài khối.
3. Sự trỗi dậy của rào cản phi thuế quan (NTMs) như một cơ chế thay thế thuế quan: Kết quả điều tra thực chứng xác nhận hiện tượng các quốc gia ASEAN gia tăng các biện pháp kỹ thuật SPS, TBT, cấp phép nhập khẩu tự động và không tự động. Tình trạng này cản trở nghiêm trọng các mặt hàng nông sản, thực phẩm và công nghiệp chế biến của Việt Nam thâm nhập sâu vào các thị trường như Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Philippines.
4. Điểm nghẽn từ 3 công cụ chính sách hỗ trợ then chốt: Khảo sát 187 doanh nghiệp cho thấy 3 rào cản lớn nhất từ phía chính sách hỗ trợ trong nước là:
   • Tín dụng xuất khẩu: Khó tiếp cận nguồn vốn ưu đãi do tài sản bảo đảm khắt khe.
   • Bảo hiểm xuất khẩu: Tỷ lệ doanh nghiệp sử dụng bảo hiểm tín dụng xuất khẩu gần như không đáng kể do chi phí dịch vụ cao và thiếu cơ chế bảo lãnh từ Chính phủ.
   • Dịch vụ logistics và nguồn nhân lực: Chi phí logistics nội địa và kết nối khu vực quá cao, đội ngũ nhân sự ngoại thương thiếu am hiểu chuyên sâu về luật tục thương mại các nước Hồi giáo (tiêu chuẩn Halal) và quy định pháp lý của thị trường sở tại.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ khoa học khẳng định rằng trong liên kết kinh tế khu vực hiện đại, cắt giảm thuế quan là điều kiện cần nhưng không phải điều kiện đủ; chính sách phi thuế quan, thuận lợi hóa thương mại và quản trị chuỗi cung ứng mới là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa đánh giá 9 chính sách vĩ mô hỗ trợ xuất khẩu, có thể tái lập nghiên cứu cho các thị trường FTA thế hệ mới khác như CPTPP hay EVFTA.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Lộ trình đến 2025, tầm nhìn 2030):
  • Nhà nước: Cần khẩn trương xây dựng Chiến lược tổng thể về xuất khẩu sang thị trường ASEAN; tái cấu trúc Quỹ bảo lãnh tín dụng xuất khẩu; phát triển cổng thông tin cảnh báo sớm về các rào cản NTMs tại từng nước ASEAN; đẩy mạnh đàm phán công nhận lẫn nhau (MRAs) về tiêu chuẩn kỹ thuật.
  • Hiệp hội ngành hàng: Nâng cao năng lực kết nối doanh nghiệp, tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại chuyên sâu vào các thị trường ngách (như thị trường Halal tại Malaysia, Indonesia).
  • Doanh nghiệp: Tái cơ cấu chuỗi cung ứng nhằm gia tăng hàm lượng giá trị nội khối (đạt ngưỡng RVC tối thiểu 40% hoặc quy tắc chuyển đổi mã hàng hóa CTC) để tận dụng ưu đãi thuế quan ATIGA; nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và chuyển đổi số trong quản trị logistics.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Do phạm vi nghiên cứu dừng lại ở mốc năm 2020, luận án chưa phản ánh toàn diện các biến động cấu trúc thương mại hậu đại dịch COVID-19 và giai đoạn đầu thực thi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) có hiệu lực từ đầu năm 2022.
2. Giới hạn về mô hình định lượng vi mô: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, phân tích định tính kết hợp điều tra khảo sát tần suất; chưa xây dựng mô hình kinh tế lượng vi mô hồi quy dữ liệu mảng (firm-level panel regression) để đo lường độ co giãn chính xác của doanh thu xuất khẩu theo từng chính sách hỗ trợ.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Hướng 1: Đánh giá tác động tương hỗ giữa AEC và Hiệp định RCEP đối với chuỗi giá trị sản xuất của các doanh nghiệp Việt Nam.
   • Hướng 2: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (spatial econometrics) hoặc mô hình CGE (Computable General Equilibrium) để mô phỏng tác động của việc dỡ bỏ hoàn toàn các rào cản NTMs trong nội khối ASEAN.
   • Hướng 3: Nghiên cứu sâu về chuyển đổi số và phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới giữa Việt Nam và các đối tác ASEAN.
   • Hướng 4: Đánh giá năng lực thích ứng của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam trước các tiêu chuẩn tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn trong khu vực ASEAN đến năm 2030.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án cung cấp một tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Thương mại quốc tế và Kinh tế đối ngoại; đóng góp vào việc giảng dạy các học phần về Hội nhập kinh tế quốc tế và Chính sách thương mại.
• Tác động chính sách: Cung cấp trực tiếp luận cứ khoa học cho Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước trong việc rà soát, điều chỉnh các cơ chế xúc tiến thương mại, cải cách thủ tục hải quan và chính sách tín dụng xuất khẩu.
• Tác động ngành và doanh nghiệp: Giúp các hiệp hội ngành hàng (dệt may, da giày, thủy sản, điện tử, lương thực) và cộng đồng doanh nghiệp nhận diện rõ các rào cản kỹ thuật tại từng thị trường thành viên ASEAN, từ đó xây dựng chiến lược đáp ứng quy tắc xuất xứ và thâm nhập thị trường hiệu quả.

Đối tượng hưởng lợi

Nhóm đối tượng	Lợi ích và Giá trị tiếp nhận cụ thể
Nghiên cứu sinh & Giới học thuật	Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp 9 nhóm chính sách thúc đẩy xuất khẩu vĩ mô; kế thừa bộ công cụ bảng hỏi khảo sát thực chứng đạt chuẩn độ tin cậy; phát triển các hướng nghiên cứu mở rộng sang các khối FTA khác.
Nhà hoạch định chính sách	Sở hữu bộ dữ liệu thực chứng đánh giá hiệu quả thực thi chính sách giai đoạn 2011–2020; nắm bắt 9 nhóm giải pháp can thiệp có tính khả thi cao nhằm tái cấu trúc chính sách xúc tiến thương mại và tín dụng xuất khẩu.
Doanh nghiệp xuất khẩu	Nhận diện rõ ràng các cơ chế hưởng lợi thế thuế quan ATIGA (tiêu chuẩn xuất xứ RVC 40% - 60%); hiểu rõ các rào cản phi thuế quan (SPS, TBT, giấy phép nhập khẩu) tại từng quốc gia ASEAN để chủ động phòng tránh rủi ro.
Hiệp hội ngành hàng	Nắm bắt bức tranh tổng thể về cơ cấu sản phẩm xuất khẩu cạnh tranh của Việt Nam trong khu vực; có cơ sở xây dựng chương trình xúc tiến thương mại tập trung và tư vấn đào tạo chuẩn hóa cho hội viên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Liên kết kinh tế khu vực của Bela Balassa (1973) bằng cách hệ thống hóa và xác lập khung phân tích toàn diện gồm 9 nhóm biện pháp vĩ mô của Nhà nước can thiệp vào tiến trình thúc đẩy xuất khẩu. Luận án chứng minh rằng tại một khối liên kết ở cấp độ Thị trường chung đang hình thành như AEC, việc xóa bỏ thuế quan (ATIGA) sẽ bị triệt tiêu tác dụng nếu không có sự đồng bộ của các chính sách sau biên giới như tạo thuận lợi thương mại, quản trị rủi ro tín dụng - tỷ giá và vượt qua các rào cản kỹ thuật NTMs.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ sử dụng số liệu thứ cấp để hồi quy mô hình trọng lực (như Nguyễn Thị Hồng Hải & Đoàn Ngọc Thái, 2017) hoặc đánh giá tác động định tính chung chung (như Sanchita Basu Das et al., 2013), luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp chuẩn mực: đối chiếu chuỗi số liệu thứ cấp 10 năm (2011–2020 chia làm 2 phân kỳ 5 năm trước và sau khi thành lập AEC) với cuộc điều tra thực chứng diện rộng trên 187 doanh nghiệp xuất khẩu uy tín và 60 nhà quản lý, chuyên gia vĩ mô, mang lại độ tin cậy và giá trị thực tiễn vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng của luận án là gì? Trả lời: Đó là nghịch lý về tỷ trọng xuất khẩu: Mặc dù AEC chính thức hình thành vào cuối năm 2015 mang lại ưu đãi thuế quan 0–5% cho gần như 100% dòng thuế theo ATIGA, tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN trong tổng xuất khẩu quốc gia lại không tăng đột biến mà có chiều hướng chững lại so với các thị trường ngoài khối. Nguyên nhân cốt lõi được chỉ ra là do sự bùng nổ của các rào cản phi thuế quan (NTMs) tại các nước ASEAN và sự yếu kém trong năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ nội khối của doanh nghiệp Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp hệ thống phiếu khảo sát chuẩn hóa, cấu trúc thang đo đánh giá các biện pháp chính sách, tiêu chí lựa chọn mẫu doanh nghiệp xuất khẩu uy tín và phương pháp tổng hợp chỉ tiêu tăng trưởng kim ngạch, thị phần, cán cân thương mại. Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể sử dụng giao thức này để thực hiện các nghiên cứu đối sánh cho giai đoạn tiếp theo hoặc áp dụng trên các thị trường đối tác thương mại tự do khác.

5. Lộ trình chiến lược 10 năm được luận án phác thảo ra sao? Trả lời: Luận án xây dựng lộ trình hai giai đoạn rõ nét: Giai đoạn 2022–2025 tập trung hoàn thiện thể chế, nâng cấp cổng thông tin một cửa quốc gia kết nối một cửa ASEAN, thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng và triển khai bảo hiểm tín dụng xuất khẩu; Giai đoạn 2026–2030 tập trung chuyển đổi số toàn diện thương mại nội khối, phát triển chuỗi cung ứng xanh, làm chủ công nghệ chế biến sâu để tối ưu hóa quy tắc xuất xứ và thâm nhập sâu vào phân khúc thị trường giá trị gia tăng cao tại ASEAN.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Ninh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận và khung khổ phân tích đa chiều về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa từ nước thành viên sang thị trường liên kết kinh tế khu vực thông qua 9 nhóm công cụ can thiệp vĩ mô của Nhà nước.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, khách quan về thực trạng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN trong giai đoạn bản lề 2011–2020, làm rõ sự tương phản giữa hai chu kỳ 5 năm trước và sau khi AEC ra đời.
3. Nhận diện chính xác các điểm nghẽn mang tính cấu trúc kìm hãm xuất khẩu sang ASEAN, đặc biệt là rào cản phi thuế quan (NTMs), chi phí logistics và sự hạn chế của các công cụ tài chính như tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu.
4. Đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và 9 nhóm giải pháp vĩ mô đồng bộ, có tính khả thi cao, gắn kết chặt chẽ với bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng tăng trưởng xanh đến năm 2025, tầm nhìn 2030.
5. Đưa ra các kiến nghị phân tầng rõ ràng, cụ thể đối với các cơ quan quản lý Nhà nước, các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu, tạo nền tảng vững chắc để nâng cao vị thế thương mại của Việt Nam trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu về sự hình thành thương mại khu vực. Trong số đó, Pinder J. (1969) trong “Problem of European integration in Economic Integration in Europe” đã đưa vấn đề nghiên cứu về thương mại quốc tế giữa các quốc gia Châu Âu thành chủ đề chính. Ở đây, ông đã đưa ra quan điểm về thương mại khu vực, về vai trò, tác động của thương mại khu vực đối với các nước thành viên.

Ông còn chỉ ra những vấn đề mà các chính phủ phải đối mặt khi thương mại thúc đẩy hình thành Cộng đồng kinh tế Châu Âu. Sachin Chaturved, ISBN: 81-7122-141-6, Published in 2019 by RIS (Research and information system for Developing Countries) trong “Effects of FTAs on Balance of Trade and FDI”. Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu xem các hiệp định thương mại tự do (FTA) có tác động đến cán cân thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của các nước tham gia vào thỏa thuận. Nghiên cứu trình bày trường hợp của Nam Phi, Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Các phân tích mặc dù cho thấy, cán cân thương mại tiêu cực của Nam Phi trong hiệp định thương mại tự do song phương trước năm 2012 khi thỏa thuận đi vào hoạt động; không có sự khác biệt nào sau một vài năm thực hiện FTA. Bên cạnh đó, xu hướng FDI của Nam Phi không cho thấy hiệu quả tích cực của FTA. Đối với ASEAN, phân tích cho thấy sự tăng thương mại nội bộ; tuy nhiên sự tăng trưởng của liên thương mại xuất hiện cao hơn so với thương mại nội bộ. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng bên 14 cạnh các thỏa thuận, các FTA có xu hướng thúc đẩy cả thương mại và FDI nếu tất cả các thỏa thuận chiến lược là được thực hiện như trong trường hợp của ASEAN-FTA.

TomooKikuchi, KensukeYanogida, HuongVo trong “The effects of Mega- Regional TradeAgreements on Vietnam”. Trong khi hầu hết các nghiên cứu kết luận rằng Việt Nam sẽ được hưởng lợi rất nhiều từ quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương, đứng vững từ việc tham gia vào các khuôn khổ khu vực vẫn còn đầy triển vọng khác; Hiệp định toàn diện và tiến bộ cho quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương, quan hệ đối tác kinh tế toàn diện khu vực, và Khu vực thương mại tự do châu Á - Thái Bình Dương. Nghiên cứu này phân tích thách thức của Việt Nam khi nền kinh tế có khả năng bị ảnh hưởng bởi các quy định trong khuôn khổ hiệp định. Các tác giả áp dụng một mô hình nghiên cứu kết hợp các tác động của vốn, cung ứng lao động thay đổi, và tăng trưởng năng suất bắt nguồn từ tự do hóa thương mại.

Nhóm tác giả cũng phân tích về thu nhập trung bình, các yếu tố tăng trưởng của Việt Nam và rút ra ý nghĩa chính sách.Peter Van Pergeijk & Pro. (2017) trong “The impart of Asean Free Trade Agreement on Asean Member’s Export” đã đưa ra những kết luận trong nghiên cứu: những thỏa thuận tự do khu vực đã chiếm hơn nửa giá trị thương mại quốc tế trên thế giới từ những năm đầu thập kỷ 90. Khu vực thương mại tự do ASEAN ra đời nhằm cải thiện hiệu quả kinh tế khu vực, trong đó khuyến khích xuất khẩu là ưu tiên chính trong việc tăng trưởng kinh tế. Thỏa thuận thương mại tự do làm tăng cường hiệu quả về thương mại hàng hóa giữa các quốc gia.

Để phân tích ảnh hưởng của AFTA đến hiệu quả xuất khẩu của các quốc gia ASEAN, nghiên cứu đã sử dụng hệ thống phân tích số liệu của 60 quốc qua, cả những quốc gia là thành viên và không là thành viên của AFTA. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra được những tác động ảnh hưởng của của AFTA tới các quốc gia thành viên của ASEAN. David Vanzetti, Christinan Knebel and Ralf Peter, với nghiên cứu “Non- tariff measures and Reagional Intergration in Asean”, Twenty first Annual Conference on Global Economic Analysis, Cartagena, Columbia, June 13-15th, 2018. Kết quả nghiên cứu đã nêu rõ: Trong khi thuế quan đã được giảm đáng kể 15 theo Hiệp định thương mại tự do ASEAN (AFTA), thì một số ít công cụ phi thuế quan (NTM) đã được thực hiện và kết quả là, đã có sự tăng trưởng trong thương mại nội khối.

Một nghiên cứu do UNCTAD dẫn nghiên cứu (Ing et al. 2016) đã ghi nhận các NTM hiện tại trong khu vực ASEAN, có nhiều NTM là hợp pháp, chẳng hạn như các biện pháp bảo vệ sức khỏe và môi trường, nhiều người; bảo vệ các nhà sản xuất trong nước khỏi sự cạnh tranh từ nhập khẩu. Sáu quốc gia trong ASEAN có 100% hàng nhập khẩu của họ được bảo hộ bởi một NTM hoặc một quốc gia khác. Đối với các NTM kỹ thuật (SPS và TBT), tác giả đo lường sự tương đồng trong các quy định giữa hai loại khác nhau các nước.

Sử dụng mô hình trọng lực để giải thích các giá trị đơn vị thương mại. Đối với các rào cản phi kỹ thuật, như hạn ngạch hoặc kiểm soát giá, tác giả đã ước tính định lượng tác động thương mại của các NTM này bằng cách sử dụng tổng quát tính toán mô hình cân bằng. Kết quả của nghiên cứu cho thấy rằng việc hài hòa các NTM kỹ thuật và loại bỏ các NTM phi kỹ thuật hoàn toàn sẽ làm tăng phúc lợi ròng cho các nước ASEAN thêm 3 tỷ USD nếu các rào cản chỉ giảm trên thương mại nội khối ASEAN. Rinando Aidil Fitrio trong “The effect of Joining free Trade Union on Export and import in Asean Countries”, JIAP Vol 5, No2, pp 227-235, 2019, ISSN 2302-2698; e-ISSN 2503-2887.

Thương mại tự do là giai đoạn quan trọng trong việc tăng cường xuất khẩu và nhập khẩu. Một hình thức của thương mại tự do là Khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA) được thành lập năm 1992 và có 10 quốc gia thành viên. Ngược lại, có những nghiên cứu trước đây cho thấy thương mại tự do có thể cũng có tác động tiêu cực đến thương mại giữa các quốc gia. Nghiên cứu này cố gắng phân tích mối quan hệ của AFTA đối với xuất khẩu và nhập khẩu của các quốc gia thành viên sử dụng dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới giai đoạn 1985 đến 2015.

Phân tích sử dụng hiệu ứng ngẫu nhiên và mô hình bảng động. Các mô hình bảng động được sử dụng để xác định mối quan hệ ngắn hạnvà lâu dài của AFTA về xuất khẩu và nhập khẩu. Kết quả nghiên cứu cho thấy có những tác động tích cực và có ý nghĩa của AFTA đối với xuất khẩu và nhập khẩu của ASEAN. 16 Như vậy, mỗi công trình phân tích thương mại quốc tế và thương mại khu vực trong một khía cạnh khác nhau nhưng có quan điểm chung về việc cần thiết tăng cường thúc đẩy và hợp tác thương mại quốc tế và thương mại khu vực.

Thương mại quốc tế nói chung và thương mại khu vực nói riêng là nền tảng cho những hợp tác sâu rộng về mọi mặt kinh tế nhằm thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Để thực hiện điều đó, các quốc gia cần phải xóa bỏ các rào cản, tạo điều kiện cho tự do hóa di chuyển hàng hóa và dịch vụ. Đây cũng là cơ sở để nghiên cứu về vấn đề thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa giữa các quốc gia. Các nhà nghiên cứu Việt Nam mặc dù không đưa ra một lý thuyết riêng về thương mại quốc tế và khối thương mại khu vực như những nhà nghiên cứu nước ngoài nhưng họ lại có thành công trong việc tổng hợp và xây dựng một khung lý thuyết rõ ràng về vấn đề này.

Những cuốn giáo trình “Kinh tế quốc tế” của Đỗ Đức Bình, Nguyễn Thường Lạng. (2012) đã đưa ra được đầy đủ các khái niệm cũng như phân tích về các lý thuyết mà nhà nghiên cứu nước ngoài đã đưa ra từ các lý thuyết tân cổ điển tới hiện đại. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu những vấn đề có liên quan ở Việt Nam đều có một nền tảng vững chắc và đầy đủ làm căn cứ cho các phân tích thực tiễn của mình. Cũng có thể tìm thấy những hệ thống lý thuyết trong cuốn “Quan hệ kinh tế quốc tế” của Võ Thanh Thu.

(2008) với các khái niệm, các cách tiếp cận và quan điểm về thương mại quốc tế, thương mại khu vực. Ở đây, tác giả nêu rõ ràng chính toàn cầu hóa được hình thành từ thương mại quốc tế dẫn đến sự tồn tại của các khối kinh tế khu vực và xu hướng phát triển của những khối kinh tế này trên thực tế hiện nay. Nguyễn Xuân Thiên. Giáo trình thương mại quốc tế.

Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội. Cuốn giáo trình đề cập toàn bộ những kiến thức cơ bản của thương mại quốc tế như: Những vấn đề chung về thương mại quốc tế, các lý thuyết thương mại quốc tế từ cổ điển đến hiện đại, các công cụ của chính sách thương mại quốc tế, vai trò của thương mại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, vấn đề tự do hóa thương mại khu vực và toàn cầu; 17 đồng thời phân tích một số vấn đề cơ bản về chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế là xu thế khách quan, thu hút nhiều quốc gia tham gia vào tất cả các lĩnh vực kinh tế, trong đó thương mại quốc tế là một lĩnh vực quan trọng, được nhiều quốc gia quan tâm và được sử dụng như động lực cho sự phát triển. Thương mại quốc tế là một trong những hình thức cơ bản của kinh tế quốc tế và không ngừng phát triển cả về lý thuyết lẫn thực tiễn.

Đây là cuốn giáo trình đề cập toàn bộ những kiến thức cơ bản của thương mại quốc tế như: Những vấn đề chung về thương mại quốc tế, các lý thuyết thương mại quốc tế từ cổ điển đến hiện đại, các công cụ của chính sách thương mại quốc tế, vai trò của thương mại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, vấn đề tự do hóa thương mại khu vực và toàn cầu; đồng thời phân tích một số vấn đề cơ bản về chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Luận án Tiến sĩ của Mai Thế Cường. Luận án đã trình bày khái quát những cải cách về thương mại trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Luận án đề cập đến chính sách thương mại quốc tế nói chung của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.TS Phạm Tất Thắng.

Mối quan hề giữa tăng trưởng thương mại với tăng trưởng kinh tế, đề tài nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu đã phân tích và chỉ rõ mối quan hệ tăng trưởng thương mại đối với phát triển kinh tế. Khu Thị Tuyết Mai, Vũ Anh Dũng.