MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa tất yếu sẽ dẫn đến quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng một bộ phận diện tích đất nông nghiệp sang phục vụ quá trình phát triển đô thị và các khu kinh tế, khu – cụm công nghiệp. Điều này sẽ có tác động ít nhiều, cả tích cực và tiêu cực đến các hộ gia đình nông nghiệp, nông thôn. Nhiều gia đình sẽ phải đối mạt với việc chuyển đổi nghề do bị mất đất sản xuất, trở nên bị động, thiếu các điều kiện đảm bảo cuộc sống khi họ bị mất việc làm và buộc phải chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp sang các ngành nghề khác.
Các lao động nông nghiệp mất việc làm truyền thống và khó chuyển đổi nghề nghiệp. Do đó, hơn bao giờ hết, vấn đề tạo việc làm cho lao động nông thôn để giúp người dân ổn định cuộc sống sẽ là một vấn đề cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây được coi là một hiện tượng vừa mang tính khách quan của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, vừa mang tính đặc thù của khu vực nông nghiệp, nông thôn. Hơn bao giờ hết, hiện nay, tạo việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình đô thị hóa là vấn đề cần thiết phải được Đảng, Nhà nước và các địa phương nhìn nhận, đánh giá đúng đắn để đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người nông dân bị thu hồi đất, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội.
Tỉnh Nam Định có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, nằm ở vị trí Trung tâm của vùng Nam đồng bằng sông Hồng, phía bắc giáp với tỉnh Thái Bình, phía tây bắc giáp với tỉnh Hà Nam vàphía nam giáp với tỉnh Ninh Bình; nơi tiếp giáp với nhiều đầu mối giao thông quan trọng. Diện tích đất tự nhiên 1668 km2, có 10 đơn vị hành chính (9 huyện và 1 thành phố), dân số 1,85 triệu người, mật độ dân số 1109 người/km2. Nằm trong vùng ảnh hưởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, tỉnh Nam Định có vị thế quan trọng trong trục hành lang phát triển kinh tế Nam đồng bằng sông Hồng.Trên địa bàn tỉnh hiện nay có nhiều khu công nghiệp nhưng với mật độ dân số cao, nhu cầu việc làm tương đối lớn; hơn nữa, các lao 2 động làm việc trong các công xưởng, nhà máy khi đến độ tuổi trung niên thường bị cho nghỉ việc nên vấn đề việc làm với các lao động này gặp nhiều khó khăn. Do đó, vấn đề tạo việc làm và ổn định việc làm cho người lao động nông thôn là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội đối với việc xây dựng và phát triển của tỉnh.” Xuất phát từ các lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Tạo việc làm cho lao động nông thôn tại tỉnh Nam Định” làm đề tài nghiên cứu cao học của mình.
Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu mà tác giả hướng đến trong luận văn này là vấn đề tạo việc làm cho lao động nông thôn, phạm vi nghiên cứu của đề tài nằm trong địa bàn khu vực nông thôn thuộc tỉnh Nam Định, dữ liệu tác giả sử dụng để nghiên cứu ngoài các dữ liệu sơ cấp còn có các dữ liệu thứ cấp trong khoảng thời gian từ 2016 đến 2018, với nội dung nghiên cứu mà đề tài hướng đến là các hoạt động tạo việc làm và các nhân tố ảnh hưởng đến tạo việc làm. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung:đề xuất các giải pháp tạo việc làm cho lao động nông thôn tại tỉnh Nam Định ngày càng hiệu quả. Mục tiêu cụ thể: + Hệ thống hóa cơ sở lí luận về tạo việc làm nhằm xác định khung lý thuyết nghiên cứu của đề tài. + Phân tích thực trạng tạo việc làm cho lao động nông thôn trên địa bàn tỉnh Nam định, rút ra ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân hạn chế trong các hoạt động tạo việc làm cho lao động nông thôncủa tỉnh Nam Định.
+ Đề xuất giải pháp nhằmtăng cường các hoạt động tạo việc làm cho lao động nông thôn của Nam Định trong thời gian 2020-2025ngày càng phát triển. Phƣơng pháp nghiên cứu - Nguồn dữ liệu thứ cấp:Các công trình khoa học; Báo cáo về việc làm của Huyện, Sở Lao động, Thương binh và Xã hội Tỉnh Nam Định; Liên đoàn Lao động tỉnh Nam Địnhcác bài viết liên quan đến tạo việc làm cho người dân. 3 - Nguồn dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn 05 cán bộ, cụ thể như sau: Tại Sở LĐTB&XH tỉnh Nam Định: + 01 Phó giám đốc sở: Ông Phạm Đức Chính. + 01 Phó phòng Phòng Việc làm - An toàn lao động: Bà Trần Thị Châu Loan.
+ 01 Phó Trưởng phòng Phòng Quản lý đào tạo nghề: Bà Bùi Thị Hải Anh. Tại Liên đoàn Lao động tỉnh Nam Định: + Phó Ban Chính sách Pháp luật: Bà Nguyễn Thị Kết. + Phó chủ tịch Công đoàn ngành Nông nghiệp - Phát triển nông thôn: Ông Nguyễn Thành Minh. Nội dung phỏng vấn là các giải pháp, chính sách tạo việc làm cho lao động nông thôn tại tỉnh Nam Định.
Tác giả hẹn gặp trực tiếp các cán bộ này để xin phỏng vấn. Trong quá trình phỏng vấn, tác giả có tham khảo thêm ý kiến của các cán bộ này về thực trạng và các giải pháp nhằm tăng cường các hoạt động tạo việc làm cho lao động nông thôn của Nam Định trong thời gian tới. - Phương pháp tổng hợp, so sánh, phân tích và xử lý dữ liệu: Các dữ liệu sơ cấp và thứ cấp sau khi được thu thập, ghi âm, ghi chép, tác giả sẽ sử dụng phương pháp tổng hợp, so sánh và phân tích để làm rõ thực trạng tạo việc làm cho lao động nông thôn tại tỉnh Nam Định trong thời gian qua. Tổng quan tình hình nghiên cứu “Việc làm và tạo việc làm cho người lao động là vấn đề vô cùng cấp thiết trong xã hội hiện nay.
Cho đến nay có nhiều nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu đã thực hiện nghiên cứu về vấn đề này. Một số nghiên cứu có thể kể đến như: Đề án về “Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020”. Đề án được Thủ tướng Chính phủ ra quyết định (số: 1956/QĐ-TTg) phê duyệt. Đề án đã góp phần giải quyết việc làm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho nông thôn và hoàn thành mục tiêu chương trình quốc gia xây dựng nông thôn mới.
Mục tiêu đến năm 2020 sẽ dạy nghề cho gần 17 triệu lao động nông thôn nhằm mở ra nhiều cơ hội việc làm và tạo thu nhập cho người lao động, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động và cơ cấu kinh tế, phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH nông thôn. 4 Bài viết “Vấn đề giải quyết việc làm ở Việt Nam” của GS.TS Phạm Đức Thành đăng trên tạp chí kinh tế và phát triển số 64 năm 2002. Trong bài viết tác giả đã đánh giá được hiện trạng thất nghiệp và giải quyết việc làm trên cở sở đó đưa ra những quan điểm và biện pháp nhằm giải quyết việc làm cho người lao động. Cuốn sách “Giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa” của PGS.
Nguyễn Thị Thơm, ThS. Phí Thị Hằng (đồng chủ biên) (2009), NXB Chính Trị quốc gia năm 2009. Sách đề cập đến một số vấn đề lý luận, và kinh nghiệm thực tiễn về việc làm và giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa; Thực trạng việc làm và giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa; Phương hướng và giải pháp giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa. Luận án tiến sĩ “Giải quyết việc làm cho người lao động trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Thái Nguyên” của tác giả Phạm Thị Ngọc Vân (2011).
Tác giả đã hệ thống hóa và góp phần làm rõ những vấn đề cơ bản về thực tiễn việc làm và giải quyết việc làm nói chung. Phân tích thực trạng việc làm và giải quyết việc làm cho lao động tỉnh Thái Nguyên. Đồng thời đánh giá được những việc đã làm được, tồn tại và nguyên nhân. Qua nghiên cứu thực trạng kết hợp định hướng và quan điểm của Đảng và Nhà nước về việc làm và giải quyết việc làm cho lao động tỉnh Thái Nguyên tác giả đã đưa ra được 6 nhóm gải pháp phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Thái Nguyên.
Tác giả mới chủ yếu phân tích, đánh giá thực trạng và các giải pháp việc làm cho lao động ở phạm vi tỉnh Thái Nguyên. Bài viết “Chính sách việc làm ở Việt Nam: Thực trạng và định hướng hoàn thiện” của tác giả Trần Việt Tiến đăng trên Tạp chí Kinh tế và phát triển Số 181 Tháng 7/2012. Bài viết này góp phần làm rõ thực trạng chính sách việc làm ở nước ta hiện nay, từ đó đưa ra định hướng hoàn thiện chính sách việc làm tới năm 2020.04 “Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chính sách giải quyết việc làm ở nước ta khi chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần” do Nguyễn Hữu Dũng (2013) làm chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu của đề tài này đã đóng góp một số 5 luận cứ, cơ sở khoa học cho Đảng và Nhà nước ta trong việc hình thành các chủ trương, chính sách về giải quyết việc làm thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và trong quá trình xây dựng nông thôn mới.
Cuốn sách “Việc làm cho người lao động bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở vùng kinh tế trọng điểm Trung bộ” của TS. Trần Đình Chín, ThS. Nguyễn Dũng Anh (đồng chủ biên), NXB Chính trị Quốc gia năm 2014. Nội dung cuốn sách gồm 3 chương, đề cập đến những cơ sở lý luận và thực tiễn về việc làm, giải quyết việc làm cho người lao động bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa; phân tích thực trạng chất lượng lao động, việc làm và tình hình giải quyết việc làm cho người lao động bị thu hồi đất ở vùng kinh tế trọng điểm Trung Bộ với những hạn chế và một số vấn đề đặt ra.
Trên cơ sở đó, các tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm giải quyết việc làm cho người lao động bị thu hồi đất ở khu vực kinh tế trọng điểm Trung Bộ trong thời gian tới.02/11-15 “Vấn đề lao động việc làm khu vực phi chính thức trong hội nhập kinh tế quốc tế” do PGS. Lê Xuân Bá (2013) chủ nhiệm.