phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng, bao gồm: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tín dụng, rủi ro tín dụng và quản lý rủi ro tín dụng. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý rủi ro tín dụngcủa Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam giai đoạn 2014 – 2016. Chƣơng 3: Giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện hoạt động quản lý rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG HỢP TÁC XÃ VIỆT NAM 1.1 Khái quát về Ngân hàng Hợp tác xã Việt Nam 1.1 Khái niệm Theo liên minh hợp tác xã (ICA) và Tổ chức lao động thế giới (ILO), Hợp tác xã (Cooperative) là hội tự trị của những ngƣời tự nguyện liên kết nhằm đáp ứng (thỏa mãn) lợi thế kinh tế, xã hội, văn hóa và nguyện vọng thông qua việc cùng chung sở hữu và kiểm soát tổ chức hoạt động kinh doanh.
Đây là sản phẩm đặc thù của quá trình hoạt động, phát triển kinh tế xã hội, phát huy tối đa sức mạnh tập thể và sức mạnh của từng thành viên. Nhƣ một loại hình doanh nghiệp, hợp tác xã có tƣ cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn theo quy định của pháp luật. Mô hình hợp tác xã có thể đƣợc áp dụng cho bất kỳ hoạt động kinh doanh nào. Chúng tồn tại trong các linh vực kinh tế truyền thống nhƣ nông nghiệp, thủy sản, tiêu dùng, dịch vụ tài chính, nhà ở, sản xuất.
Ngân hàng Hợp tác xã là một Tổ chức tín dụng hợp tác nhằm tƣơng trợ và tăng cƣờng hiệu quả cho hoạt động của hệ thống các Quỹ tín dụng nhân dân; làm đầu mối và giữ vai trò điều hòa vốn cho hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân. Ngày nay, mô hình ngân hàng HTX đã xuất hiện ở trên 150 nƣớc trên thế giới với nhiều tên gọi khác nhau ở Cộng hoà liên bang Đức đƣợc gọi chung là các ngân hàng HTX, trong đó vùng đô thị gọi là các ngân hàng nhân dân, còn ở vùng nông thôn gọi là các ngân hàng Raifeisen, ở Philipin là các Hợp tác xã tín dụng, ở Canada là Quỹ tín dụng Desjardins, ở Việt Nam gọi là các Ngân hàng 7 HTX gồm có Ngân hàng HTX và các Quý tín dụng nhân dân… Tuy khác nhau về tên gọi nhƣng điểm xuất phát hình thành, nguyên tắc, cơ cấu tổ chức và hoạt động của chúng đều cơ bản giống nhau. Các ngân hàng HTX đều mang những đặc thù vốn có của riêng nó, gắn với những thế mạnh và những điểm bất lợi của nó. Để phát huy thế mạnh và cân bằng những điểm bất lợi nhằm duy trì và phát triển an toàn bền vững, các ngân hàng HTX phải liên kết lại với nhau cùng xây dựng cho mình những tổ chức hỗ trợ riêng.
Trên các cơ sở nghiên cứu mô hình hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, tác giả xin đƣa ra một khái niệm tổng quát về Ngân hàng HTX nhƣ sau: Ngân hàng Hợp tác xã là tổ chức tài chính thuộc sở hữu và điều hành bởi các thành viên (có những đặc điểm tƣơng đồng nhau về nơi cƣ trú, nghề nghiệp hay đặc điểm chung khác), có tƣ cách pháp nhân, hoạt động dựa trên nền tảng tự chủ, tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công bằng và trung thực, tất cả vì lợi ích thành viên. Ngân hàng HTX cung cấp các dịch vụ ngân hàng, bao gồm huy động tiền gửi, tín dụng, thanh toán. với chất lƣợng dịch vụ và giá cả cạnh tranh so với các tổ chức khác cho các thành viên.2 Mục tiêu và nguyên tắc hoạt động - Mục tiêu hoạt động: Không giống nhƣ các loại hình tổ chức kinh doanh khác là lấy lợi nhuận làm mục tiêu hoạt động chủ chốt, Ngân hàng HTX Việt Nam hoạt động vì mục tiêu tƣơng trợ các thành viên và phát triển cộng đồng, không vì mục tiêu lợi nhuận. Sở dĩ mục tiêu của Ngân hàng HTX Việt Nam là vậy bởi đây là loại hình tổ chức tín dụng hợp tác, thành viên cũng chính là khách hàng.
Hoạt động của Ngân hàng HTX nhằm hỗ trợ các thành viên có khả năng tiếp cận với các sản phẩm dịch vụ, nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh, cải thiện đời sống, phát triển cộng đồng. Tuy nhiên, bên cạnh mục tiêu chính, Ngân hàng HTX cũng cần duy trì hiệu quả hoạt động kinh doanh, tức kinh doanh phải có lãi hay có lợi nhuận để đảm bảo 8 các hoạt động diễn ra thƣờng xuyên, liên tục, nâng cao khả năng cạnh tranh, mở rộng và phát triển quỹ. - Nguyên tắc hoạt động: Các nguyên tắc hoạt động của Ngân hàng HTX bao gồm 7 nguyên tắc cơ bản sau: Nguyên tắc 1: Tự nguyện và mở rộng thành viên Ngân hàng HTX là tổ chức tự nguyện và mở đối với mọi ngƣời, tự chịu trách nhiệm, không phân biệt giới tính, xã hội, chủng tộc, chính trị hay tốn giáo. Việc gia nhập hay ra khỏi quỹ phải tuân thủ luật pháp và điều lệ Nguyên tắc 2: Quản lý dân chủ Ngân hàng HTX là tổ chức dân chủ, đƣợc quản lý bởi những thành viên tích cực tham gia lựa chọn chính sách và ra quyết định.
Họ là ngƣời đƣợc bầu, đại diện cho các thành viên. Mỗi thành viên đều có quyền biểu quyết ngang nhau. Nguyên tắc 3: Tham gia kinh tế của thành viên Các thành viên đóng góp công bằng và cùng kiểm soát phần vốn đóng góp vào Ngân hàng HTX. Khi thành viên ra khỏi quỹ, họ sẽ đƣợc rút phần vốn góp của mình theo quy định của điều lệ Ngân hàng HTX.
Thành viên sẽ đƣợc khen thƣởng dựa trên mức độ sử dụng các sản phẩm dịch vụ. Nguyên tắc 4: Tự chủ và độc lập Ngân hàng HTX là tổ chức tự chủ, nguồn lực bị kiểm soát bởi các thành viên. Nếu Ngân hàng HTX thỏa thuận với các tổ chức khác, kể cả chính phủ hoặc gây vốn từ các nguồn lực bên ngoài thì họ sẽ thực hiện các việc dố theo các điều kiện có thể đảm bảo để các thành viên quản lý một cách dân chủ và duy trì sự tự chủ của Ngân hàng HTX của mình. Nguyên tắc 5: Giáo dục, đào tạo và thông tin Ngân hàng HTX cung cấp giáo dục và đào tạo cho tất cả thành viên, đại diện đƣợc bầu, các nhà quản lý, ngƣời lao động để họ có thể đóng góp hiệu quả vào sự phát triển.
Họ tuyên truyền cho công chúng, đặc biệt là những ngƣời trẻ và ngƣời lãnh đạo về bản chất và lợi ích của Ngân hàng HTX Nguyên tắc 6: Hợp tác giữa các Ngân hàng HTX 9 Ngân hàng HTX phục vụ các thành viên của mình một cách hiệu quả nhất và tăng cƣờng các mối quan hệ hợp tác với các Ngân hàng HTX ngoài nƣớc theo quy định của pháp luật. Nguyên tắc 7: Lợi ích của cộng đồng Ngân hàng HTX hoạt động vì sự phát triển cộng đồng thông qua các chính sách đƣợc các thành viên thông qua.3 Các hoạt động cơ bản của Ngân hàng HTX Việt Nam Hoạt động của Ngân hàng HTX đƣợc quy định tại Chƣơng 7, Thông tƣ số 31/2012/TT-NHNN của Thống đốc NHNN quy định về Ngân hàng Hợp tác xã, trong đó, Điều 41 – quy định về hoạt động đối với các quỹ tín dụng nhân dân thành viên đã đƣợc sửa đổi, bổ sung tại Thông tƣ số 09/2016/TT-NHNN. Các Ngân hàng HTX phần lớn đƣợc coi là các tổ chức tín dụng đa năng, cung cấp tất cả mọi dịch vụ ngân hàng cho khách hàng và thành viên. Ngoài ra các Ngân hàng HTX còn cung cấp cả các dịch vụ khác về tƣ vấn, môi giới tài chính, bảo hiểm… Tuy nhiên, tuỳ theo quy mô và khả năng hoạt động và luật ở mỗi nƣớc mà các Ngân hàng HTX này có thể chỉ mới thực hiện một số nghiệp vụ ngân hàng đơn giản nhất.
Hoạt động của Ngân hàng HTX bao gồm: a) Hoạt động nguồn vốn - Vốn chủ sở hữu: Ngân hàng HTX huy động vốn chủ sở hữu dƣới hình thức bán cổ phần đích danh cho các cá nhân và tổ chức. Khi có tham gia cổ phần vào Ngân hàng HTX và công nhận điều lệ của Ngân hàng HTX, các cá nhân và tổ chức này trở thành thành viên của Ngân hàng HTX. Mỗi thành viên dù góp bao nhiêu vốn cũng chỉ có một quyền biểu quyết tại Đại hội thành viên. Đó chính là nguyên tắc đảm bảo tính dân chủ, bình đẳng trong quản lý, điều hành Ngân hàng HTX.
Mức tham gia cổ phần tối thiểu để đủ điều kiện trở thành thành viên của các Ngân hàng HTX là rất thấp nên bất cứ ai kể cả ngƣời nghèo cũng đều có thể dễ dàng trở thành thành viên của Ngân hàng HTX. Các Ngân hàng HTX cần nhiều vốn điều lệ để hoạt động, song chính sách tăng vốn điều lệ của nó là khuyến khích kết nạp thêm nhiều thành viên mới chứ không khuyến khích một 10 số ít thành viên góp nhiều vốn để tránh sự phụ thuộc của Ngân hàng HTX vào một nhóm số ít thành viên góp vốn này. - Huy động tiền gửi: Ngân hàng HTX huy động tiền gửi từ trong thành viên và dân cƣ trên địa bàn hoạt động với các hình thức khác nhau, nhƣ tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm với các hình thức trả lãi suất khác nhau. Các món tiền huy động đƣợc của các Ngân hàng HTX thƣờng là các món nhỏ với kỳ hạn ngắn do các đối tƣợng phục vụ không có nhiều tài sản, khả năng tiết kiệm và tiền nhàn rỗi ít, do vậy chi phí huy động tiền gửi tính theo đồng vốn huy động của các Ngân hàng HTX thƣờng cao hơn so với chi phí này tại các tổ chức tín dụng lớn khác khi các tổ chức này chỉ phục vụ các khách hàng lớn.
Tuy nhiên, nếu Ngân hàng HTX hoạt động đã có uy tín thì mức lãi suất huy động của nó nhiều khi thấp hơn mức lãi suất huy động này tại các tổ chức tín dụng lớn do sự gần gũi và thuận tiện mà Ngân hàng HTX đã đem lại cho thành viên và khách hàng. - Đi vay vốn: Các Ngân hàng HTX thƣờng là các tổ chức tín dụng nhỏ nên uy tín và khả năng đi vay trên thị trƣờng tiền tệ thấp. Các Ngân hàng HTX này thƣờng liên kết lại xây dựng cho mình các Ngân hàng HTX đầu mối.