PHẦN MỞ ĐẦU 1. SỰ CẦN THIẾT THỰC HIỆN ĐỀ TÀI Theo thống kê đất đai đến ngày 01/01/2011, diện tích đất nông nghiệp của nƣớc ta là 26.396 ha trên tổng diện tích 33. Với tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp nhƣ hiện nay, nền kinh tế nƣớc ta vẫn là phát triển chủ yếu bằng nông nghiệp và trở thành nƣớc xuất khẩu hàng đầu thế giới về các sản phẩm nông nghiệp đặc biệt là hạt điều, hạt tiêu, gạo và cà phê. Trong đó, ngành chăn nuôi cũng có nhiều phát triển mạnh mẽ, góp phần cung cấp thịt, sữa,… đảm bảo nhu cầu thực phẩm cần thiết cho ngƣời dân.
Mặc dù, nƣớc ta luôn hƣớng tới quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nƣớc, nhất là ở các đô thị lớn, nhƣng vẫn chú trọng phát triển nông nghiệp để đảm bảo nhu cầu tự cung cấp lƣơng thực, thực phẩm và giải quyết vấn đề lao động cho ngƣời nông dân. Thành phố Hồ Chí Minh (Tp.HCM) là đô thị công nghiệp lớn nhất nƣớc nhƣng đồng thời cũng chú trọng tập trung phát triển nông nghiệp ở các quận, huyện ngoại thành với quy hoạch phát triển nông nghiệp tất cả các ngành trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, lâm nghiệp, diêm nghiệp, sản xuất giống và phát triển nông lâm ngƣ nghiệp kết hợp du lịch sinh thái. Giá trị sản xuất nông nghiệp trên địa bàn thành phố năm 2011 ƣớc đạt 8.801,5 tỉ đồng trong đó cơ cấu ngành chăn nuôi chiếm tỷ lệ cao nhất 60,4% [2]. Chăn nuôi ở Tp.HCM chủ yếu là chăn nuôi bò sữa, trâu, heo, chim yến và cá sấu tập trung ở các huyện ngoại thành nhƣ Cần Giờ, Bình Chánh, Củ Chi,… Ngành chăn nuôi của Tp.HCM tập trung chủ yếu ở huyện Củ Chi với tỷ lệ cao về số lƣợng con trên tổng số lƣợng con của toàn Tp.HCM, cụ thể: trâu chiếm 53,2%, bò chiếm 52,7%, bò sữa chiếm 47%, heo chiếm 43,8%, gia cầm chiếm 100% [3].
Với số lƣợng đàn gia súc, gia cầm này, ngành chăn nuôi của huyện Củ Chi đóng góp phần lớn nguồn lƣơng thực, thực phẩm cho địa bàn huyện nói riêng và cho thành phố nói chung. Bên cạnh những lợi ích về mặt kinh tế, xã hội, ngành chăn nuôi của huyện Củ Chi cũng phát sinh ra lƣợng lớn chất thải gây ô nhiễm môi trƣờng nông thôn. Đặng Viết Hùng HVTH: Phạm Thị Tuyết Nhung 2 Theo báo cáo của Trạm Thú y huyện Củ Chi, trên địa bàn huyện có 189.639 con heo và 67. Với hệ số phát thải đối với heo (2,5 kg chất thải rắn/con/ngày, 2,5 lít nƣớc thải/con/ngày) và bò (14 kg chất thải rắn/con/ngày, 25 lít nƣớc thải/con/ngày) [4], [5] cộng với số lƣợng heo, bò trên địa bàn huyện Củ Chi, từ đó ta ƣớc tính tổng lƣợng chất thải phát sinh trên địa bàn huyện là 1.415 tấn chất thải rắn/ngày và 2.153 m3 nƣớc thải/ngày.
Hình thức chăn nuôi chủ yếu hiện nay là chăn nuôi tự phát, phân tán và nhỏ lẻ. Ngƣời dân xây dựng chuồng trại và chăn thả ngay trong khu dân cƣ, chất thải chăn nuôi phát sinh chƣa đƣợc thu gom, xử lý theo đúng quy định môi trƣờng, hiểu biết của ngƣời dân về quản lý chất thải chăn nuôi còn thấp. Vì vậy, hầu nhƣ chất thải chăn nuôi (CTCN) hiện nay vẫn chƣa đƣợc xử lý, gây ô nhiễm môi trƣờng, tăng nguy cơ dịch bệnh cho đàn gia súc, gia cầm và con ngƣời. Hiện nay, các phƣơng pháp xử lý chất thải chăn nuôi chủ yếu là sử dụng mô hình hầm biogas thu khí sinh học, mô hình ủ phân compost,… Các phƣơng pháp này giải quyết đƣợc nhiều vấn đề về chất thải rắn, lỏng, khí trong chăn nuôi, đồng thời nó cũng đem lại lợi ích kinh tế cho ngƣời nông dân từ việc sử dụng khí sinh học làm năng lƣợng đốt cho gia đình, tận dụng phân compost bón cho cây trồng.
Tuy nhiên, hiện nay, các mô hình xử lý CTCN chỉ áp dụng cho các trang trại có quy mô tƣơng đối lớn, các hộ chăn nuôi (HCN) nhỏ vẫn chƣa đƣợc tiếp cận với các phƣơng pháp này và hiểu biết về chúng cũng còn hạn chế. Các giải pháp quản lý, xử lý CTCN hiện nay còn manh mún, rời rạc, chỉ tập trung vào việc xử lý chất thải, giải quyết phát sinh trƣớc mắt mà chƣa xem xét một cách tổng thể chu trình tuần hoàn vật chất của CTCN để giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm môi trƣờng do hoạt động chăn nuôi gây ra. CTCN không phải là một dạng chất thải mà là một dạng vật chất trong vòng tuần hoàn tự nhiên của tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng các giải pháp quản lý, xử lý CTCN phải dựa trên nguyên tắc của vòng tuần hoàn tự nhiên này nhằm hƣớng tới một ngành chăn nuôi phát triển bền vững, bảo vệ môi trƣờng, sử dụng năng lƣợng, tài nguyên tiết kiệm và hiệu quả.
Để đạt đƣợc các mục tiêu trên, việc ứng dụng kỹ thuật sinh thái trong quản lý, xử lý CTCN là một giải pháp hiệu quả và rất cần thiết. Đặng Viết Hùng HVTH: Phạm Thị Tuyết Nhung 3 Từ những cơ sở trên, tác giả thực hiện đề tài “Đề xuất giải pháp quản lý chất thải chăn nuôi theo hƣớng kỹ thuật sinh thái tại huyện Củ Chi, Tp.HCM” nhằm xác định hiện trạng phát thải CTCN trên địa bàn huyện Củ Chi và từ đó đề xuất các giải pháp quản lý, xử lý CTCN theo kỹ thuật sinh thái, tạo môi trƣờng hài hòa giữa con ngƣời và tự nhiên, hƣớng tới một nền nông nghiệp bền vững trong tƣơng lai. MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Mục tiêu nghiên cứu Đề tài xây dựng mô hình quản lý tổng hợp CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái trên địa bàn huyện Củ Chi nhằm hƣớng tới một nền nông nghiệp phát triển bền vững, góp phần bảo vệ môi trƣờng, bảo tồn tài nguyên và phát triển cân bằng các yếu tố kinh tế – xã hội – môi trƣờng Nội dung nghiên cứu Để đạt đƣợc các mục tiêu nêu trên, đề tài tập trung nghiên cứu các nội dung sau: Nội dung 1 Đánh giá hiện trạng phát thải CTCN trên địa bàn huyện Củ Chi. Nội dung này gồm các bƣớc: - Thu thập các thông tin về điều kiện tự nhiên bao gồm: vị trí địa lý, khí hậu, điều kiện khí tƣợng – thủy văn, địa hình – địa chất; - Thu thập các thông tin về tình hình phát triển kinh tế - xã hội của huyện trong thời gian gần nhất (năm 2011); - Thu thập các tài liệu về tình hình sản xuất và quy hoạch phát triển chăn nuôi của Tp.HCM nói chung, huyện Củ Chi nói riêng; - Ƣớc tính tổng lƣợng phát thải CTCN trên địa bàn huyện Củ Chi; - Tổng hợp, đánh giá hiện trạng phát thải CTCN của huyện Củ Chi.
Nội dung 2 Đề xuất mô hình quản lý, xử lý CTCN trên địa bàn huyện Củ Chi theo hƣớng kỹ thuật sinh thái. Nội dung này gồm các bƣớc nhƣ sau: - Tổng quan cơ sở lý thuyết về kỹ thuật sinh thái ứng dụng trong quản lý và xử lý CTCN; - Thu thập các giải pháp quản lý CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái đã áp dụng trên thế giới và ở Việt Nam; GVHD: TS. Đặng Viết Hùng HVTH: Phạm Thị Tuyết Nhung 4 - Thu thập các giải pháp quản lý CTCN đã thực hiện ở huyện Củ Chi thông qua các chƣơng trình, giải pháp, kế hoạch đã thực hiện; - Đề xuất mô hình quản lý CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái. Nội dung 3 Xây dựng kế hoạch triển khai mô hình thí điểm theo hƣớng kỹ thuật sinh thái.
đạt đƣợc nghiên cứu Phƣơng pháp tổng quan tài liệu Phƣơng pháp này đƣợc thực hiện trong suốt quá trình nghiên cứu nhƣng chủ yếu tập trung vào giai đoạn đầu nhằm tạo một cách nhìn toàn diện về các tài liệu có liên quan, về các công trình nghiên cứu đã thực hiện trong và ngoài nƣớc. Khi đó, tác giả sẽ có đƣợc những cơ sở dữ liệu ban đầu và những số liệu có sẵn từ các báo cáo khoa học, bài báo nghiên cứu, các tạp chí,… Đây là cơ sở quan trọng để tác giả có đƣợc các giả thuyết, dữ liệu thông tin và ý kiến cũng nhƣ cách tiếp cận và giải quyết vấn đề. Những tài liệu này sẽ giúp tác giả tổng hợp đƣợc những giải pháp quản lý CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái đã đƣợc áp dụng trong và ngoài nƣớc, từ đó đề xuất giải pháp quản lý theo hƣớng kỹ thuật sinh thái đối với CTCN trên địa bàn huyện Củ Chi. Phƣơng pháp khảo sát thực tế thu thập dữ liệu Phƣơng pháp này nhằm thu thập những dữ liệu thực tế của huyện Củ Chi về số lƣợng đàn heo, bò sữa và dựa theo các hệ số phát thải CTCN của từng loại gia súc có thể tính toán đƣợc tổng lƣợng CTCN phát sinh trên địa bàn huyện.
Kết hợp với khảo sát hiện trạng môi trƣờng thực tế sẽ đánh giá hiện trạng phát thải chăn nuôi của huyện. Đồng thời, thu thập thông tin về các loại hình chăn nuôi hiện nay, những biện pháp, những chƣơng trình, kế hoạch đã thực hiện ở huyện Củ Chi, các tài liệu về quy hoạch, định hƣớng phát triển ngành chăn nuôi của huyện Củ Chi để phục vụ cho việc đề xuất giải pháp quản lý thích hợp. Đặng Viết Hùng HVTH: Phạm Thị Tuyết Nhung 5 Phƣơng pháp thống kê, phân tích và so sánh Các số liệu, thông tin sẽ đƣợc thống kê bằng Word, Excel và trình bày ở dạng bảng, biểu sơ đồ. Từ việc thống kê, các thông tin sẽ đƣợc phân tích, so sánh để đánh giá hiện trạng CTCN của huyện Củ Chi và từ đó hình thành các giải pháp quản lý CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái, phù hợp với định hƣớng phát triển ngành chăn nuôi của huyện Củ Chi.
Phƣơng pháp chuyên gia Phƣơng pháp lấy ý kiến của các chuyên gia sẽ giúp cho việc đánh giá hiện trạng phát sinh CTCN và tìm ra các giải pháp quản lý theo hƣớng kỹ thuật sinh thái. Các giải pháp quản lý CTCN theo hƣớng kỹ thuật sinh thái đƣợc đề xuất sẽ đƣợc gửi đến các chuyên gia là các cán bộ quản lý và nhà khoa học trong lĩnh vực tƣơng ứng nhằm có đƣợc sự góp ý và bổ sung để hoàn chỉnh giải pháp. Phƣơng pháp kỹ thuật sinh thái Dựa vào nguyên tắc của kỹ thuật sinh thái, từ đó vận dụng vào việc ứng dụng kỹ thuật sinh thái trong xử lý/quản lý CTCN. Đề tài xác định phƣơng pháp chính đƣợc áp dụng là xem CTCN là một dạng vật chất trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái, trong chu trình tuần hoàn vật chất tự nhiên.
Từ đó, sử dụng CTCN là nguồn tài nguyên, năng lƣợng phục vụ lại cho cuộc sống con ngƣời và góp phần bảo vệ môi trƣờng sống theo hƣớng bền vững. Hoạt động chăn nuôi trên địa bàn Tp.
