Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về hợp tác xã nông nghiệp (HTX) 1. Khái niệm, đặc trưng, các loại hình của hợp tác xã nông nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm về hợp tác xã nông nghiệp a) Khái niệm về hợp tác xã nông nghiệp Luận văn sẽ tham khảo các khái niệm về HTX nông nghiệp từ các tác giả trên thế giới và ở Việt Nam để làm đúng khái niệm khi nghiên cứu đề tài, đặc biệt là HTX chuyên về sản xuất kinh doanh ngành Nông nghiệp… Ví dụ: Theo quy định tại Khoản 7 Điều 3 Thông tư 09/2017/TT- BNN&PTNT hướng dẫn phân loại và đánh giá hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp do Bộ trưởng Bộ NN&PTNT ban hành thì hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp được pháp luật khái niệm cụ thể như sau: Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp là hợp tác xã có hoạt động từ hai lĩnh vực hoạt động của các hợp tác xã được phân loại bao gồm các lĩnh vực sau: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản, diêm nghiệp, nước sạch nông thôn.
Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp được xếp loại theo 4 mức sau: - Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp hoạt động tốt: Tổng số điểm đạt từ 80 điểm đến 100 điểm. - Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp hoạt động khá: Tổng số điểm đạt từ 65 điểm đến dưới 80 điểm. - Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp hoạt động trung bình: Tổng số điểm đạt từ 50 điểm đến dưới 65 điểm. - Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp hoạt động yếu: Tổng số điểm đạt dưới 50 điểm hoặc trong năm bị cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động của hợp tác xã.
m 5 Trong đó, tiêu chí để xếp loại hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp được quy định cụ thể bao gồm các tiêu chí sau: - Tiêu chí 1: Doanh thu và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong năm của hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp. - Tiêu chí 2: Lợi ích của các thành viên hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp. - Tiêu chí 3: Vốn hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp. - Tiêu chí 4: Quy mô thành viên ảnh hưởng tích cực đến cộng đồng.
- Tiêu chí 5: Hợp tác xã được khen thưởng trong năm. - Tiêu chí 6: Mức độ hài lòng của thành viên đối với hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp. b) Đặc điểm về HTX nông nghiệp HTXNN là một tổ chức kinh tế tập thể hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp: - Được thành lập để tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ nông nghiệp. - Là một tổ chức kinh tế của nông dân, có đặc trưng gắn với hộ nông dân.
- HTXNN là tổ chức kinh tế tập thể mang tính xã hội cao: HTXNN trước hết là để đáp ứng các nhu cầu chung của nông dân về sản xuất, kinh doanh và dịch vụ nông nghiệp; Nông dân gia nhập HTX là vì họ cần được HTX cung cấp dịch vụ, sản phẩm mà từng hộ không thể tự làm hoặc làm một mình không có hiệu quả. - Hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ nông nghiệp của HTX chỉ là công cụ nhằm thúc đẩy tăng thêm lợi ích, hiệu quả sản xuất kinh doanh của hộ nông dân. - Mục tiêu của HTX là phục vụ nhu cầu chung của thành viên, không phải vì lợi nhuận. HTX là một tổ chức kinh tế mang tính hợp tác có tính xã hội sâu sắc, hỗ trợ các hộ nông dân tăng cạnh tranh trong kinh tế thị trường.
m 6 - HTX là một tổ chức dân chủ, xã hội cao của nông dân, trong đó các thành viên được bình đẳng, phát huy vai trò của cộng đồng dân cư nông nghiệp trong quản lý xã hội, kinh doanh. - Đối tượng tham gia HTX bao gồm tất cả những người nông dân, hộ nông dân và pháp nhân. - Khi tham gia HTX, thành viên HTX bắt buộc phải góp vốn để xác định tư cách thành viên. - Việc thành lập HTX dựa trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện.
xuất phát từ nhu cầu, lợi ích chung, liên kết lại với nhau để phát huy sức mạnh tập thể. - HTX có tư cách pháp nhân và chịu trách nhiệm hữu hạn. c) Những lợi ích của nông dân khi gia nhập HTX nông nghiệp Khi thành lập HTXNN: Nông dân sẽ được mua chung, bán chung và được HTX cung cấp dịch vụ, sản phẩm với giá rẻ hơn thị trường và bảo đảm chất lượng. Nông dân vừa là đồng chủ sở hữu HTX vừa là khách hàng của HTX.
Lợi ích của họ được hưởng như sau: - Được ưu tiên sử dụng các sản phẩm dịch vụ hợp tác xã theo giá cả thỏa thuận giữa hợp tác xã và thành viên. - Được hợp tác xã hỗ trợ hoặc tiêu thụ sản phẩm của hộ thành viên. - Được ưu tiên làm việc cho hợp tác xã và được trả công lao động theo quy định của Điều lệ hợp tác xã. - Được chia lãi theo mức độ sử dụng dịch vụ của hợp tác xã đối với thành viên, theo vốn góp.
- Được cung cấp các thông tin kinh tế - kỹ thuật cần thiết; được hợp tác xã hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao nghiệp vụ. - Được hưởng các phúc lợi của hợp tác xã. Vai trò của HTX nông nghiệp trong thời kỳ đổi mới - HTXNN giúp nông dân tăng tính cạnh tranh, giảm chi phí sản xuất. - HTXNN góp phần đưa tiến bộ khoa học, công nghệ, thiết bị kỹ thuật hiện đại tới người nông dân trong các khâu sản xuất nông nghiệp và nông thôn.
m 7 - HTXNN phát triển sẽ tạo ra nhiều chỗ làm việc, góp phần giải quyết công ăn, việc làm cho người dân. - HTXNN góp phần quan trọng vào việc nâng cấp và phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn. Các loại hình HTX nông nghiệp Có nhiều tác giả đã phân loại HTX như: Nguyễn Văn Bình, Chu Tiến Quang, Lưu Văn Sùng (2001); Bộ Kế hoạch và đầu tư (2019); Bộ NN&PTNT (2011); Tuy nhiên, tại Điều 03, Thông tư số: 9/2017/TT-BNNPTNT hướng dẫn phân loại và đánh giá hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, được phân loại như sau: Hợp tác xã trồng trọt: Là hợp tác xã có hoạt động sản xuất trồng trọt (trồng cây hàng năm, cây lâu năm; nhân và chăm sóc cây giống nông nghiệp) và dịch vụ trồng trọt có liên quan; dịch vụ sau thu hoạch; xử lý hạt giống để nhân giống. Hợp tác xã chăn nuôi: Là hợp tác xã có hoạt động sản xuất chăn nuôi (trâu, bò, ngựa, lừa, la, dê, cừu, lợn, gia cầm và chăn nuôi khác); dịch vụ chăn nuôi có liên quan; săn bắt, đánh bẫy và hoạt động dịch vụ có liên quan.
Hợp tác xã lâm nghiệp: Là hợp tác xã có hoạt động sản xuất lâm nghiệp (trồng và chăm sóc rừng; khai thác gỗ và lâm sản khác; thu nhặt sản phẩm từ rừng không phải gỗ và lâm sản khác) và dịch vụ lâm nghiệp có liên quan. Hợp tác xã thủy sản: Là hợp tác xã có hoạt động nuôi trồng thuỷ sản (nuôi trồng thuỷ sản biển và nội địa, sản xuất giống thuỷ sản); khai thác thủy sản (khai thác thủy sản biển và nội địa, bao gồm cả bảo quản thuỷ sản ngay trên tàu đánh cá). Hợp tác xã diêm nghiệp: Là hợp tác xã có hoạt động khai thác muối (khai thác muối mỏ, đập vụn muối và sàng muối; sản xuất muối từ nước biển, nước mặn ở hồ hoặc nước mặn tự nhiên khác; nghiền, tẩy rửa, tinh chế muối phục vụ cho sản xuất) và dịch vụ có liên quan đến phục vụ khai thác muối. m 8 Hợp tác xã nước sạch nông thôn: Là hợp tác xã có hoạt động khai thác, xử lý và cung cấp nước sạch (khai thác nước từ sông, hồ, ao; thu nước mưa; thanh lọc nước để cung cấp; khử muối của nước biển để sản xuất nước như là sản phẩm chính; phân phối nước thông qua đường ống, bằng xe hoặc các phương tiện khác) cho nhu cầu sinh hoạt trên địa bàn nông thôn.
Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp: Là hợp tác xã có hoạt động từ hai lĩnh vực hoạt động của các hợp tác xã được phân loại tại Khoản 1, Khoản 2, Khoản 3, Khoản 4, Khoản 5, Khoản 6 Điều này trở lên. Nguyên tắc tổ chức hoạt động HTX Trong luật hợp tác xã (2012) có xác định nguyên tắc, tổ chức hoạt động HTX như sau: Cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân tự nguyện thành lập, gia nhập, ra khỏi hợp tác xã. HTX tự nguyện thành lập, gia nhập, ra khỏi liên hiệp hợp tác xã. Hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã kết nạp rộng rãi thành viên, hợp tác xã thành viên.
Thành viên, hợp tác xã thành viên có quyền bình đẳng, biểu quyết ngang nhau không phụ thuộc vốn góp trong việc quyết định tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã; được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác về hoạt động sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối thu nhập và những nội dung khác theo quy định của điều lệ. Hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã tự chủ, tự chịu trách nhiệm về hoạt động của mình trước pháp luật. Thành viên, hợp tác xã thành viên và hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã có trách nhiệm thực hiện cam kết theo hợp đồng dịch vụ và theo quy định của điều lệ. Thu nhập của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên, hợp tác xã thành viên hoặc theo công sức lao động đóng góp của thành viên đối với hợp tác xã tạo việc làm.
m 9 Hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã quan tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng cho thành viên, hợp tác xã thành viên, cán bộ quản lý, người lao động trong hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã và thông tin về bản chất, lợi ích của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã. Hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã chăm lo phát triển bền vững cộng đồng thành viên, hợp tác xã thành viên và hợp tác với nhau nhằm phát triển phong trào hợp tác xã trên quy mô địa phương, vùng, quốc gia và quốc tế.