Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HẠ TẦNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm về phát triển thương mại, hạ tầng thương mại 1. Khái niệm về phát triển thương mại Theo Luật Thương mại năm 2005, quy định: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Qua đó, ta có thể xác định thành bốn nhóm hoạt động thương mại chính, gồm: Mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và quyền sở hữu hàng hóa theo thỏa thuận.
Cung ứng dịch vụ là hoạt động thương mại, theo đó một bên (sau đây gọi là bên cung ứng dịch vụ) có nghĩa vụ thực hiện dịch vụ cho một bên khác và nhận thanh toán; bên sử dụng dịch vụ (sau đây gọi là khách hàng) có nghĩa vụ thanh toán cho bên cung ứng dịch vụ và sử dụng dịch vụ theo thỏa thuận. Xúc tiến thương mại (XTTM) là hoạt động thúc đẩy, tìm kiếm cơ hội mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ, bao gồm hoạt động khuyến mại, quảng cáo thương mại, trưng bày, giới thiệu hàng hóa, dịch vụ và hội chợ, triển lãm thương mại. Các hoạt động trung gian thương mại là hoạt động của thương nhân để thực hiện các giao dịch thương mại cho một hoặc một số thương nhân được xác định, bao gồm hoạt động đại diện cho thương nhân, môi giới thương mại, ủy thác mua bán hàng hóa và đại lý thương mại. Thương mại có thể được phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau: Theo phạm vi hoạt động: Thương mại nội địa (nội thương), thương mại quốc tế (ngoại thương); thương mại đô thị, thương mại nông thôn.
7 Theo đặc điểm và tính chất: Thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ; thương mại tư liệu sản xuất, thương mại hàng tiêu dùng. Theo các khâu của quá trình lưu thông: Thương mại bán buôn, thương mại bán lẻ. Theo mức độ can thiệp của Nhà nước vào quá trình thương mại: Thương mại tự do hay mậu dịch tự do và thương mại có sự bảo hộ. Theo kỹ thuật, phương thức giao dịch: Thương mại truyền thống và thương mại điện tử.
Việc xem xét thương mại theo các góc độ như vậy tuy mang tính tương đối, nhưng có ý nghĩa rất lớn cả về mặt lí luận và thực tiễn, đặc biệt trong việc hình thành các chính sách và biện pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển toàn diện, bền vững thương mại. Vì vậy, xét về hình thức, có thể phân chia phát triển thương mại thành ba khuynh hướng: Thứ nhất, phát triển thương mại theo chiều rộng, mở rộng quy mô tăng trưởng về tổng mức lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng xã hội, về kim ngạch xuất nhập khẩu; mở rộng thị trường địa bàn và sang địa bàn khác (trong nước và quốc tế); gia tăng số lượng, quy mô các doanh nghiệp, các hộ kinh doanh; mở rộng cơ sở HTTM. Thứ hai, phát triển thương mại theo chiều sâu, chuyển dịch cơ cấu nội dung và phương thức hoạt động, quản lý thương mại theo hướng chuyên nghiệp hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nâng cao năng suất, chất lượng gia tăng đối với các hoạt động thương mại; cùng các yếu tố cho phát triển thương mại bền vững. Thứ ba, kết hợp giữa phát triển theo chiều rộng với phát triển theo chiều sâu, chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chủ yếu phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu, vừa mở rộng quy mô vừa chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính bền vững trong hoạt động thương mại.
8 Như vậy, thương mại là cầu nối giữa sản xuất với tiêu dùng và tiêu dùng với sản xuất, góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, ngày càng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, đưa nền kinh tế địa bàn, vùng nước ta hội nhập kinh tế quốc tế. Khái niệm về hạ tầng thương mại Khái niệm HTTM chưa được đề cập, song khái niệm Kết cấu HTTM đã ít nhiều được đề cập trong các nghiên cứu khoa học, như: Theo Phạm Hồng Tú (2005:4): Kết cấu HTTTM là những nền tảng vật chất- kỹ thuật để thực hiện hoạt động thương mại của các chủ thể kinh tế bao gồm các doanh nghiệp và cá nhân [33]. Theo Quy hoạch phát triển kết cấu HTTM vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, kết cấu HTTM là tổng thể các công trình vật thể kiến trúc và các yếu tố đảm bảo các hoạt động của ngành thương mại theo đúng chức năng của ngành. Theo Trần Việt Thảo (2015:22), kết cấu HTTM là tổng thể các cấu trúc mạng lưới thương mại tạo nền tảng và hỗ trợ cho các hoạt động thương mại và các dịch vụ thương mại được diễn ra [30].
Tổng hợp các khái niệm trên, xuất phát từ khái niệm "kết cấu hạ tầng" và hoạt động của ngành thương mại, trong phạm vi Đề tài này, không sử dụng cụm từ “kết cấu” do khi sử dụng thêm cụm từ này liên hệ tới lĩnh vực ngành xây dựng nhiều hơn, được hiểu như các bộ phận chịu lực công trình, sự kết hợp nhiều bộ phận trong một công trình. Từ những khái niệm, phân tích nêu trên ta có đưa ra khái niệm chung nhất để xác định và hiểu về HTTM là tổng thể những công trình phục vụ cho hoạt động của ngành thương mại, đảm bảo cho hoạt động lưu thông hàng hóa và dịch vụ được diễn ra một cách thông suốt; là điểm, nơi giao lưu mua bán, trao đổi, sử dụng hàng hóa dịch vụ của con người. * Qua đó, ta nhận thấy HTTM có những đặc trưng cơ bản sau: 9 Thứ nhất, có tính độc lập giữa các loại hình nhưng chúng có liên chặt chẽ với nhau; đảm bảo phục vụ cho hoạt động thương mại một cách hiệu quả nhất. Thứ hai, công trình HTTM có nhiều quy mô, da dạng kiến trúc và thường chủ yếu ở ngoài trời.
Thứ ba, đây là một bộ phận quan trọng của hạ tầng kinh tế, là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. * Phân loại kết cấu HTTM Với khái niệm, đặc trưng nêu trên về HTTM, các loại hình HTTM được phân loại theo hoạt động thương mại được chia thành 03 nhóm lĩnh vực chính như sau: HTTM phục vụ bán lẻ: Gồm công trình đặc trưng cho hoạt động bán lẻ, đảm bảo cho hoạt động bán lẻ được diễn ra thông suốt, đó là chợ bán lẻ, chợ bán buôn và bán lẻ, siêu thị, TTTM, trung tâm (TT) mua sắm, cửa hàng truyền thống và cửa hàng tiện lợi. HTTM phục vụ bán buôn gồm những công trình đặc trưng cho hoạt động bán buôn, đảm bảo cho hoạt động bán buôn được diễn ra thông suốt, đó là các TT bán buôn, các chợ đầu mối, chợ bán buôn,. Bên cạnh đó, có những TT logistics phục vụ hoạt động thương mại bán buôn trong nước.
HTTM phục vụ xuất nhập khẩu: Gồm những công trình đặc trưng cho hoạt động xuất khẩu, đảm bảo cho quá trình vận chuyển và giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu diễn ra thông suốt. Trong đó, điển hình là các TT phân phối, TT logistics, kho ngoại quan,. HTTM phục vụ xúc tiến thương mại: Gồm những công trình đặc trong cho hoạt động xúc tiến thương mại, đảm bảo cho hoạt động xúc tiến thương mại diễn ra hiệu quả, đó là các TT hội chợ triển lãm thương mại, cửa hàng trưng bày và giới thiệu sản phẩm. Trong đề tài này, chỉ tập trung ba loại hình chính trong HTTM có vai trò, ý nghĩa đối với hoạt động thương mại của Thanh Hóa, gồm: Chợ, Siêu thị, trung tâm thương mại.
Nghiên cứu, đánh giá và đề xuất chính sách phát 10 triển HTTM chính là việc xem xét đánh giá thực trạng phát triển HTTM trong một quá trình phân tích, thống kê, xem xét các yếu tố tác động tới nó. Từ đó, đề xuất các chính sách sửa đổi, bổ sung nhằm đưa ra các biện pháp tối ưu nhất cho sự phát triển của HTTM mà vẫn đảm bảo lợi ích cho các thành phần tham gia trong hệ thống hoạt động một cách tốt nhất. Phân loại các loại hình hạ tầng thươngmại 1. Hạ tầng thương mại về chợ 1.
Khái niệm Theo Đại từ điển tiếng Việt, chợ là nơi công cộng để đông người đến mua bán vào những ngày hoặc những buổi nhất định [29]. Theo Từ điển tiếng Việt, chợ là nơi tụ họp giữa người mua và người bán để trao đổi hàng hóa, thực phẩm hàng ngày theo từng buổi hoặc từng phiên nhất định [28]. Theo từ điển Kinh tế học hiện đại: “Thị trường là bất kỳ khung cảnh nào đó diễn ra việc mua bán hàng hóa và dịch vụ”. Từ hai khái niệm này đều bao hàm “nơi” hay “khung cảnh nào đó” và ở đó diễn ra hoạt động “mua, bán”, chính sự tương đồng giữa hai khái niệm này, nên chợ cũng được hiểu đồng nhất với thị trường.
Do đó, trong sử dụng các thuật ngữ quốc tế là tiếng anh các nước đều gọi chung “chợ” và “thị trường” là “market”. Theo Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ về quản lý và phát triển chợ, theo đó: “Chợ là một bộ phận quan trọng trong tổng thể hạ tầng KT-XH…”. Thực tế, chợ là loại hình HTTM phổ biến ở nước ta nói chung và tỉnh Thanh Hóa nói riêng; chợ là một công trình được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, tổ chức hoạt động tại một địa điểm công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ với nhau; đây là nơi được hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông và đời sống tiêu dùng xã 11 hội và hoạt động theo các chu kỳ thời gian nhất định. Nguồn cung và nguồn cầu, nhu cầu giao lưu, trao đổi hàng hóa và dịch vụ bằng tiền hoặc hiện vật.
Nói tóm lại một cách dễ hình dung, chợ là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa giữa người với người. Do đó, chợ có một số vai trò sau: * Về mặt kinh tế: Chợ là kênh phân phối hàng hóa quan trọng. Đối với vùng nông thôn, chợ vừa là nơi tiêu thụ nông sản hàng hóa, tập trung thu gom các sản phẩm, hàng hóa phân tán, nhỏ lẻ để cung ứng cho các thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước, vừa là nơi cung ứng hàng công nghiệp tiêu dùng cho nông dân và một số loại vật tư cho sản xuất nông nghiệp.