CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ KIỀU HỐI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỀU HỐI 1.1 Khái niệm kiều hối Quỹ tiền tệ quốc tế IMF đã đƣa ra một định nghĩa rộng về kiều hối bao gồm 3 khía cạnh: - Là lƣợng tiền hoặc tƣơng đƣơng tiền đƣợc ngƣời lao động chuyển về gia đình, họ hàng của mình ở trong nƣớc. - Khoản tiền bồi thƣờng cho ngƣời lao động hoặc lƣơng thƣởng dƣới dạng tiền hoặc tƣơng đƣơng trả cho cá nhân làm việc ở nƣớc ngoài. - Là lƣợng tài sản chính do ngƣời cƣ trú tạm thời mang theo khi họ di chuyển từ một nƣớc tới nƣớc khác và sống tại đó nhiều hơn một năm. Trong quyết định 170/1999/QĐ-TTg của thủ tƣớng chính phủ ngày 19/08/1999 có giải thích về kiều hối nhƣ sau: Kiều hối là các loại ngoại tệ tự do chuyển đổi đƣợc chuyển vào Việt Nam theo các hình thức sau: - Chuyển ngoại tệ thông qua các tổ chức tín dụng đƣợc phép.
- Chuyển ngoại tệ thông qua các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài chính bƣu chính quốc tế. - Cá nhân mang ngoại tệ theo ngƣời vào Việt Nam. Cá nhân ở nƣớc ngoài khi nhập cảnh vào Việt Nam có mang theo ngoại tệ hộ cho ngƣời Việt Nam ở nƣớc ngoài phải kê khai với Hải quan cửa khẩu số ngoại tệ mang từ nƣớc ngoài về cho ngƣời thụ hƣởng ở trong nƣớc. Nhƣ vậy, có thể hiểu một cách đầy đủ nhất: Kiều hối bao gồm toàn bộ tiền kiều bào ở nƣớc ngoài gửi tiền cho thân nhân với ý nghĩa trợ cấp tiêu dùng, tiền ngƣời lao động gửi về nhà, tiền kiều bào gửi về đầu tƣ, 5 ngƣời thân của khách du lịch chuyển về tiếp tế khi họ dừng chân ở Việt Nam, ngƣời thân của du học sinh ngƣời nƣớc ngoài du học tại Việt Nam và phải thông qua con đƣờng chính thức nhƣ: Thông qua các tổ chức tín dụng đƣợc phép; thông qua các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài chính bƣu chính quốc tế; cá nhân mang ngoại tệ theo ngƣời vào Việt Nam có khai báo với Hải quan cửa khẩu.
Kiều hối có đặc điểm: Không gắn với lưu thông tiền tệ: Lƣu thông tiền tệ là sự vận động của tiền tệ trong nền kinh tế, phục vụ cho các quan hệ về thƣơng mại hàng hoá, phân phối thu nhập, hình thành các nguồn vốn và thực hiện phúc lợi công cộng. Tiền kiều hối nằm ngoài quy luật này, đây là giao dịch chuyển tiền một chiều, chuyển tiền từ nƣớc ngoài vào Việt Nam hay từ Việt Nam ra nƣớc ngoài qua ngân hàng, qua bƣu điện mang tính chất tài trợ, viện trợ hoặc giúp đỡ thân nhân gia đình, sử dụng chi tiêu cá nhân không liên quan đến việc thanh toán xuất khẩu, nhập khẩu về hàng hoá và dịch vụ. Gắn với cá nhân: chuyển tiền kiều hối là chuyển tiền giữa cá nhân và cá nhân với mục đích tài trợ,viện trợ, không liên quan đến thanh toán xuất nhập khẩu, do vậy tiền kiều hối gắn với cá nhân. Chuyển dịch tài sản giữa các quốc gia: Tiền kiều hối là tiền do kiều bào sinh sống ở nƣớc ngoài làm ăn và tiền do lao động đi làm việc ở nƣớc ngoài gửi về cho ngƣời thân.
Nhƣ vậy có sự di chuyển tiền tệ từ quốc gia này sang quốc gia khác. Hay nói cách khác, chuyển tiền kiều hối là chuyển dịch tài sản giữa các quốc gia.2 Các dòng kiều hối Hiện nay tồn tại rất nhiều cách phân chia, tùy theo những căn cứ khác nhau mà chia nguồn tiền kiều hối thành các loại khác nhau. Cụ thể là: 1.1 Căn cứ theo phương thức chuyển tiền 6 Kênh chuyển tiền chính thức: Gồm các tổ chức có đăng ký chính thức với các cơ quan quản lý mỗi nƣớc về hoạt động nhận và chuyển kiều hối mà họ thực hiện. Nhóm này bao gồm các ngân hàng, các tổ chức tài chính phi ngân hàng và định chế đặc biệt nhƣ Western Union hay MoneyGram.
Hiện nay phƣơng thức chuyển tiền thông qua con đƣờng chính thức đã phổ biến rộng rãi bởi phƣơng thức này có nhiều ƣu điểm. Kênh chuyển tiền chính thức đóng vai trò rất quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế nhờ vào những lý do sau: - Sự minh bạch: có rất nhiều dòng chu chuyển tiền khác nhau hình thành nên hệ thống kiều hối bởi nó phụ thuộc vào mục đích của ngƣời gửi tiền. Việc quản lý và đánh giá tốt hơn các dòng chu chuyển này là vấn đề rất quan trọng đối với các mục tiêu chính sách công. Đối với nhiều quốc gia, kiều hối có ý nghĩa quan trọng trong việc tác động tới quy mô và kết cấu của các tài sản tài chính, sự phát triển tài chính, và từ đó, tác động đến kinh tế vĩ mô.
Việc chuyển kiều hối thông qua kênh chính thức có thể đƣợc quản lý tốt hơn và đƣợc ghi nhận thống nhất theo chuẩn mực AML/CFT (phòng chống rửa tiền và ngăn chặn các hình thức cung cấp tiền cho các tổ chức khủng bố) trong khi vẫn bảo đảm tính nguyên vẹn của cỏc dũng kiều hối. - Tiềm năng phát triển: Kênh chuyển tiền chính thức tạo điều kiện cho các gia đình có thu nhập thấp tiếp cận với các dịch vụ tài chính nhƣ mở tài khoản séc và tài khoản tiết kiệm, sử dụng các sản phẩm tín dụng và cầm cố để từ đó mở ra cho họ cơ hội tìm kiếm thu nhập tốt hơn, giúp họ quản trị các rủi ro tài chính và cải thiện triển vọng kinh tế của họ. Đến lƣợt mình, những cá nhân nhận kiều hối này lại giúp gia tăng lợi nhuận cho các tổ chức tài chính, trong đó có ngân hàng thƣơng mại qua việc phát triển hệ thống ngân hàng bán lẻ đến những ngƣời nghèo và khu vực nông thôn. 7 Kênh chuyển tiền phi chính thức Gồm các tổ chức hay cá nhân chƣa đƣợc cấp giấy phép hoặc chƣa đăng ký nhƣ những ngƣời lái xe khách, bạn bè hay là bản thân các cá nhân tự mang tiền về.
Thông thƣờng lƣợng kiều hối đƣợc chuyển qua kênh chuyển tiền phi chính thức không đƣợc thống kê đầy đủ. Hiện nay, kênh chuyển tiền phi chính thức tại Việt Nam bao gồm ba hình thức chuyển tiền chủ yếu là chuyển tiền qua các đại lý tƣ nhân, chuyển tiền tay ba và chuyển tiền trực tiếp. - Chuyển tiền qua các đại lý tƣ nhân là hình thức chuyển tiền qua một trung gian mà trung gian này chính là các đại lý bán lẻ của các công ty thƣơng mại dịch vụ với chức năng chính là bỏn cỏc sản phẩm hàng hoá và dịch vụ của các công ty nói trên 1.2 Căn cứ theo nguồn gốc của nguồn tiền kiều hối Gửi tiền của cá nhân qua biên giới với đặc điểm là ngoại tệ đối với quốc gia nhận tiền đƣợc gọi là kiều hối. Theo phân loại của Ngân hàng thế giới (WB), gửi tiền cá nhân qua biên giới bao gồm 3 hình thức sau: - Gửi tiền của ngƣời lao động: tiền gửi từ những ngƣời lao động làm việc ở nƣớc ngoài trên một năm - Trợ cấp ngƣời làm công: tiền gửi từ những ngƣời lao động làm việc thời vụ, không thƣớng xuyên ở nƣớc ngoài dƣới một năm.
- Chuyển tiền của ngƣời di cƣ: tài sản tài chính và tài sản tính bằng tiền theo ngƣời chuyển sang định cƣ ở nƣớc khác 1.3 Các nhân tố ảnh hƣởng đến kiều hối 1.1 Các nhân tố thuộc về người chuyển và người nhận kiều hối - Các nhân tố thuộc về ngƣời chuyển kiều hối Đầu tiên phải kể đến là số lƣợng kiều bào sinh sống và làm việc ở nƣớc ngoài của mỗi quốc gia. Thông thƣờng thì số tiền chuyển về sẽ lớn nếu số 8 lƣợng kiều bào là lớn và ngƣợc lại, số lƣợng kiều bào nhỏ thì số ngƣời chuyển tiền về nƣớc cũng nhỏ. Trình độ của ngƣời chuyển kiều hối cũng ảnh hƣởng không nhỏ đến lƣợng kiều hối đƣợc chuyển về. Lao động có trình độ sẽ đi kèm với một mức thu nhập cao hơn hẳn so với những ngƣời lao động chân tay thuần túy, trình độ kém.
Điều này làm tăng lƣợng kiều hối đƣợc chuyển về và ngƣợc lại. -Các nhân tố thuộc về ngƣời nhận kiều hối Tác động rõ nét nhất là hoàn cảnh kinh tế của thân nhân trong nƣớc của kiều bào nƣớc ngoài. Khi hoàn cảnh kinh tế này có nhiều khó khăn thì cũng là động lực lớn khiến cho kiều bào ở nƣớc ngoài chuyển tiền về để giúp đỡ. Nếu cả thân nhân và kiều bào đều có hoàn cảnh kinh tế đầy đủ thì việc chuyển tiền về giúp đỡ là không cần thiết.
Chính vì vậy, luồng kiều hối phần lớn chỉ tập trung ở các nƣớc đang phát triển và kém phát triển mà thôi. Vì những nƣớc này đại bộ phận dân cƣ cũng nghèo, cũng cần nhiều sự giúp đỡ để có cuộc sống thoải mái hơn về kinh tế.2 Các nhân tố thuộc về ngân hàng thương mại và các công ty kiều hối Hiện nay phƣơng thức chuyển tiền thông qua con đƣờng chính thức đã ngày càng phổ biến rộng rãi, dẫn đến các ngân hàng thƣơng mại và các công ty kiều hối có ảnh hƣởng không nhỏ đến lƣợng kiều hối chuyển về trong nƣớc. Trƣớc hết là số lƣợng và chất lƣợng các dịch vụ ngân hàng. Sự bùng nổ hệ thống ngân hàng gây ra sự xáo động lớn trong các dịch vụ thanh toán.
ở các nƣớc đang phát triển nơi mà phần lớn số lƣợng kiều hối đổ về thì dịch vụ ngân hàng dành cho kiều hối phát triển sẽ là một sự thúc đẩy lớn cho hoạt động thu hót kiều hối phát triển. Các dịch vụ hiện nay chi trả kiều hối đã quan tâm rất nhiều đến ngƣời nhận kiều hối vì các chi nhánh ngân hàng ngày càng đƣợc mở ra rộng khắp. Các khoản kiều hối hiện nay đƣợc chi trả với thời gian nhanh chóng và thuận tiện cho ngƣời nhận tiền. Nhân viên ngân hàng sẵn 9 sàng hƣớng dẫn một cách tỷ mỉ cho cả ngƣời nhận lẫn chuyển tiền và phong cách phục vụ cũng ngày càng chu đáo.
Điều này đã làm cho việc chuyển và nhận kiều hối trở nên dễ dàng hơn, thuận tiện hơn, làm giảm bớt những e ngại của cả ngƣời chuyển và ngƣòi nhận kiều hối. Công nghệ của hệ thống ngân hàng cũng là một vấn đề quan trọng trong hoạt động này. Với một hệ thống công nghệ hiện đại bắt kịp với trình độ phát triển của nhiều nƣớc tiên tiến trên thế giới thì việc chuyển tiền đã diễn ra nhanh chóng hơn, các thủ tục cũng đơn giản hơn nhiều. Nếu công nghệ của hệ thống ngân hàng lạc hậu thì việc chuyển tiền sẽ mất rất nhiều thời gian, độ trễ của việc chuyển tiền cho ngƣời nhận có thể là rất lớn.