Nghiên cứu đề xuất giải pháp tăng thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng vùng đệm Vườn Quốc Gia Du Già

Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng vùng đệm Vườn Quốc Gia Du Già Cao Nguyên Đá Đồng Văn.

• Tác giả: Lã Văn Thơ
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng người dân khu vực vùng đệm Vườn Quốc Gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn tại xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu
• 1.2. Khái niệm về thu nhập
• 1.3. Đặc điểm thu nhập của hộ nông dân
• 1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập
• 1.5. Vùng đệm vườn quốc gia
• 1.6. Cơ sở thực tiễn
• 1.7. Các nghiên cứu về nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng người dân khu vực vùng đệm trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.8. Thực tiễn đóng góp của ngành Lâm nghiệp vào nền kinh tế quốc dân
• 1.8.1. Thực trạng sản xuất lâm nghiệp và thu nhập của sản xuất lâm nghiệp Việt Nam
• 1.8.2. Thực trạng phát triển lâm nghiệp và thu nhập từ sản xuất lâm nghiệp ở tỉnh Hà Giang
• 1.8.3. Các kết luận rút ra từ nghiên cứu và phân tích tổng quan
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.5. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng thu nhập từ lâm nghiệp của người dân vùng đệm vườn quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn
• 3.2. Kết quả sản xuất và các nguồn thu nhập từ lâm nghiệp của các hộ nông dân trên địa bàn xã
• 3.3. Kết quả sản xuất và thu nhập từ lâm nghiệp của các hộ điều tra
• 3.4. Phân tích đánh giá cơ cấu thu nhập của các nhóm hộ điều tra
• 3.5. Cơ cấu thu nhập của hộ phân loại theo nhóm dân tộc
• 3.6. Cơ cấu thu nhập của hộ theo mức phân loại nhóm kinh tế hộ
• 3.7. Các yếu tố hạn chế đến thu nhập từ Lâm nghiệp của các nhóm hộ nông dân
• 3.7.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.7.2. Điều kiện kinh tế
• 3.7.3. Chính sách phát triển lâm nghiệp đang áp dụng tại địa phương
• 3.7.4. Khoa học kỹ thuật
• 3.7.5. Tổ chức quản lý sản xuất Lâm nghiệp
• 3.7.6. Sản phẩm và thị trường tiêu thụ
• 3.7.7. Nguồn lực con người
• 3.8. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao thu nhập từ kinh tế lâm nghiệp cho các hộ nông dân trên địa bàn xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang
• 3.8.1. Giải pháp về chính sách
• 3.8.2. Giải pháp về tổ chức
• 3.8.3. Giải pháp về kỹ thuật
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về vấn đề

Vấn đề nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng vùng đệm Vườn Quốc Gia Du Già là một thách thức lớn. Các hộ nông dân tại đây thường gặp khó khăn trong việc duy trì sinh kế do các quy định bảo tồn nghiêm ngặt. Giải pháp lâm nghiệp cần được áp dụng để cải thiện tình hình này. Việc phát triển bền vững không chỉ giúp tăng cường thu nhập mà còn bảo vệ tài nguyên rừng. Theo nghiên cứu, thu nhập từ lâm nghiệp có thể được cải thiện thông qua việc khai thác hợp lý và phát triển các dịch vụ môi trường rừng. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào bảo tồn thiên nhiên.

1.1. Tình hình hiện tại

Tình hình thu nhập từ lâm nghiệp tại xã Minh Sơn đang gặp nhiều khó khăn. Các hộ dân chủ yếu phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng, nhưng do các quy định bảo tồn, nguồn thu nhập này đã bị hạn chế. Nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cần phải dựa trên việc phát triển các mô hình sản xuất mới, như trồng rừng kinh tế và phát triển du lịch sinh thái. Việc này không chỉ giúp tăng cường thu nhập mà còn tạo ra việc làm cho người dân địa phương. Theo số liệu khảo sát, thu nhập từ lâm nghiệp chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng thu nhập của các hộ dân, cho thấy sự cần thiết phải có các giải pháp phát triển bền vững.

II. Các giải pháp nâng cao thu nhập

Để nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cho cộng đồng vùng đệm, cần có những giải pháp lâm nghiệp cụ thể. Đầu tiên, cần phát triển các mô hình trồng rừng kinh tế, giúp người dân có nguồn thu ổn định từ việc khai thác gỗ và lâm sản phụ. Thứ hai, việc phát triển dịch vụ môi trường rừng cũng rất quan trọng. Các hộ dân có thể tham gia vào việc bảo vệ rừng và nhận hỗ trợ tài chính từ các chương trình bảo tồn. Cuối cùng, cần tăng cường quản lý tài nguyên rừng để đảm bảo việc khai thác diễn ra bền vững và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp tăng cường thu nhập mà còn bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học.

2.1. Phát triển mô hình trồng rừng

Mô hình trồng rừng kinh tế là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để nâng cao thu nhập cho người dân. Việc trồng các loại cây có giá trị kinh tế cao như gỗ quý, cây ăn quả sẽ giúp tăng cường thu nhập cho các hộ gia đình. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ mới trong trồng rừng cũng sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Theo nghiên cứu, các hộ tham gia vào mô hình này có thu nhập cao hơn từ 20-30% so với các hộ không tham gia. Điều này cho thấy sự cần thiết phải khuyến khích người dân tham gia vào các mô hình trồng rừng bền vững.

III. Đánh giá và triển khai

Việc triển khai các giải pháp nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp cần được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng. Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương để khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động lâm nghiệp bền vững. Đồng thời, việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp cũng rất quan trọng. Các chỉ số về thu nhập, việc làm và bảo tồn tài nguyên cần được theo dõi thường xuyên để điều chỉnh các chính sách phù hợp. Sự tham gia của cộng đồng trong quá trình này sẽ giúp tăng cường tính bền vững và hiệu quả của các giải pháp.

3.1. Theo dõi và đánh giá

Theo dõi và đánh giá là một phần quan trọng trong việc triển khai các giải pháp nâng cao thu nhập từ lâm nghiệp. Cần thiết lập các chỉ số cụ thể để đo lường hiệu quả của các mô hình trồng rừng và dịch vụ môi trường. Việc này không chỉ giúp đánh giá được tác động của các giải pháp mà còn tạo cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu sau này. Các tổ chức nghiên cứu và chính quyền địa phương cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện công tác này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng đệm các vườn quốc gia, đặc biệt ở miền núi, là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc thiểu số với điều kiện kinh tế khó khăn, hạ tầng kém phát triển và giao thông hạn chế. Tại xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, vùng đệm Vườn quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn chiếm tới 51,6% diện tích tự nhiên xã, người dân chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên rừng và canh tác nương rẫy truyền thống. Tuy nhiên, từ khi vườn quốc gia được thành lập năm 2015, các hoạt động khai thác rừng bị hạn chế nghiêm ngặt, làm thu nhập của người dân giảm sút, gây áp lực lên đời sống và dẫn đến các hành vi vi phạm pháp luật về rừng.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá thực trạng thu nhập từ lâm nghiệp của các hộ gia đình vùng đệm, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp nâng cao thu nhập gắn với bảo tồn tài nguyên rừng. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2015-2017 tại xã Minh Sơn, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững, góp phần giảm nghèo và bảo vệ môi trường sinh thái.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc hoàn thiện cơ sở lý luận về phát triển kinh tế lâm nghiệp cho cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý và các cấp chính quyền trong việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế vùng đệm phù hợp, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về sinh kế bền vững, phát triển kinh tế nông thôn và quản lý vùng đệm vườn quốc gia. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

• Mô hình sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework): tập trung vào các nguồn lực của hộ gia đình (vốn tự nhiên, vốn con người, vốn tài chính, vốn xã hội và vốn vật chất) ảnh hưởng đến khả năng tạo thu nhập và thích ứng với biến đổi môi trường.

• Lý thuyết quản lý vùng đệm (Buffer Zone Management Theory): nhấn mạnh vai trò vùng đệm trong giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng dân cư nhằm bảo vệ vùng lõi vườn quốc gia.

Các khái niệm chính bao gồm: thu nhập từ lâm nghiệp (bao gồm sản xuất, kinh doanh, dịch vụ môi trường rừng và khoán bảo vệ rừng), vùng đệm vườn quốc gia, các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ nông dân (trình độ học vấn, tuổi tác, giới tính, diện tích đất, dân tộc), và chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định lượng và định tính.

• Nguồn dữ liệu: Số liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát 120 hộ gia đình tại 8 thôn vùng đệm xã Minh Sơn, được chọn ngẫu nhiên dựa trên danh sách hộ dân; phỏng vấn sâu 4 cán bộ xã phụ trách lĩnh vực nông lâm nghiệp; số liệu thứ cấp từ báo cáo kinh tế xã hội, chi cục kiểm lâm, sở nông nghiệp tỉnh Hà Giang.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS và Excel để xử lý số liệu, phân tích thống kê mô tả, phân tích cơ cấu thu nhập, và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập từ lâm nghiệp. Phương pháp định tính bao gồm phân tích nội dung phỏng vấn, so sánh và đánh giá các chính sách hiện hành.

• Timeline nghiên cứu: Dữ liệu thu thập tập trung trong giai đoạn 2015-2017, nghiên cứu hoàn thành năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng thu nhập từ lâm nghiệp: Thu nhập từ lâm nghiệp của các hộ gia đình xã Minh Sơn có xu hướng tăng qua các năm 2015-2017, với tổng thu nhập từ các hoạt động trồng rừng, gieo ươm cây giống, trồng cây dưới tán rừng (thảo quả, dong riềng) đạt khoảng 613,7 triệu đồng năm 2017, tăng 25% so với năm 2015. Tuy nhiên, thu nhập từ trồng rừng kinh tế và phòng hộ có sự biến động, giảm mạnh khi chính sách hỗ trợ cây giống giảm.

2. Cơ cấu thu nhập: Thu nhập từ cây thảo quả tăng đều, đạt 688,8 tấn sản lượng năm 2017, mang lại khoảng 423 triệu đồng, chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập lâm nghiệp. Ngược lại, thu nhập từ cây dong riềng giảm do các cơ sở chế biến ngừng hoạt động, giá thu mua thấp. Thu nhập từ dịch vụ môi trường rừng (điều tiết nguồn nước) tăng từ 233 triệu đồng năm 2015 lên 634 triệu đồng năm 2017, thể hiện hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường.

3. Yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập: Trình độ học vấn chủ hộ trung bình thấp, ảnh hưởng đến khả năng áp dụng kỹ thuật mới và quản lý sản xuất. Diện tích đất lâm nghiệp trung bình của hộ khoảng 1-2 ha, giới hạn khả năng mở rộng sản xuất. Dân tộc thiểu số chiếm đa số, với phương thức sản xuất truyền thống, hạn chế tiếp cận thị trường và vốn vay. Chính sách hỗ trợ chưa đồng bộ, mức khoán bảo vệ rừng thấp (khoảng 150.000 đồng/ha/năm), chưa đủ khuyến khích người dân bảo vệ rừng hiệu quả.

4. Hạn chế trong quản lý và thị trường: Việc trồng rừng manh mún, nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch dẫn đến khó khăn trong khai thác và chế biến. Chất lượng cây giống kém, tỷ lệ sống cây trồng chỉ đạt khoảng 60%. Thị trường tiêu thụ sản phẩm lâm nghiệp chưa ổn định, đặc biệt với các sản phẩm ngoài gỗ. Việc mở rộng diện tích cây thảo quả trong rừng đặc dụng gây áp lực lên bảo tồn đa dạng sinh học.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy thu nhập từ lâm nghiệp là nguồn thu quan trọng nhưng chưa phát huy hết tiềm năng tại vùng đệm xã Minh Sơn. Sự tăng trưởng thu nhập chủ yếu nhờ vào cây thảo quả và chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế về vai trò của dịch vụ môi trường và cây trồng kinh tế trong nâng cao sinh kế vùng đệm.

Tuy nhiên, sự biến động thu nhập từ các hoạt động trồng rừng kinh tế phản ánh sự phụ thuộc vào chính sách hỗ trợ và hạn chế về kỹ thuật, vốn, thị trường. Các yếu tố xã hội như trình độ học vấn thấp và đặc điểm dân tộc ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công nghệ và thị trường, tương đồng với các nghiên cứu trước đây về sinh kế nông thôn miền núi.

Việc mở rộng diện tích cây thảo quả trong rừng đặc dụng, mặc dù mang lại lợi ích kinh tế ngắn hạn, lại tạo ra xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học, cần được quản lý chặt chẽ hơn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng thu nhập theo năm, bảng phân tích cơ cấu thu nhập theo loại cây trồng và dịch vụ môi trường, cũng như biểu đồ so sánh mức hỗ trợ chính sách và thu nhập thực tế của hộ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và chuyển giao kỹ thuật: Tổ chức các lớp tập huấn nâng cao trình độ kỹ thuật trồng rừng, chăm sóc cây trồng dưới tán rừng, kỹ năng quản lý sản xuất cho người dân vùng đệm. Mục tiêu nâng tỷ lệ cây sống lên trên 85% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã phối hợp với Sở Nông nghiệp và các tổ chức phi chính phủ.

2. Xây dựng mô hình liên kết sản xuất và thị trường: Hỗ trợ thành lập các hợp tác xã lâm nghiệp để tập trung sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm, đặc biệt là cây thảo quả và dong riềng. Mục tiêu tăng giá trị sản phẩm lên 20% trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia, chính quyền địa phương và doanh nghiệp.

3. Hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và khoán bảo vệ rừng: Đề xuất tăng mức khoán bảo vệ rừng lên tối thiểu 400.000 đồng/ha/năm, đồng thời nâng cao công tác tuyên truyền, giám sát để người dân hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, Sở Tài nguyên Môi trường, Quỹ dịch vụ môi trường rừng.

4. Quản lý chặt chẽ diện tích cây trồng trong rừng đặc dụng: Ban hành quy định hạn chế mở rộng diện tích cây thảo quả trong vùng lõi và vùng đệm, khuyến khích trồng các loài cây phù hợp với bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian áp dụng ngay và duy trì liên tục. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia, chính quyền địa phương.

5. Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn: Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái, văn hóa truyền thống các dân tộc để tạo thêm nguồn thu nhập cho cộng đồng, giảm áp lực khai thác rừng. Mục tiêu tăng thu nhập từ du lịch lên 15% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn quốc gia, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và khoán bảo vệ rừng phù hợp với điều kiện vùng đệm miền núi.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn: Tài liệu giúp thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và phát triển sinh kế cho cộng đồng dân tộc thiểu số vùng đệm, góp phần giảm nghèo và bảo tồn tài nguyên.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành phát triển nông thôn, lâm nghiệp: Cung cấp dữ liệu thực tiễn, phương pháp nghiên cứu và phân tích về thu nhập từ lâm nghiệp, các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp nâng cao thu nhập tại vùng đệm vườn quốc gia.

4. Cộng đồng dân cư và cán bộ địa phương vùng đệm: Giúp nâng cao nhận thức về vai trò của lâm nghiệp trong phát triển kinh tế, bảo vệ rừng và các chính sách hỗ trợ, từ đó chủ động tham gia bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thu nhập từ lâm nghiệp tại vùng đệm xã Minh Sơn chủ yếu đến từ những nguồn nào?
   Thu nhập chủ yếu đến từ trồng rừng kinh tế, cây thảo quả, cây dong riềng dưới tán rừng và dịch vụ môi trường rừng như điều tiết nguồn nước. Trong đó, cây thảo quả và dịch vụ môi trường rừng chiếm tỷ trọng lớn và có xu hướng tăng qua các năm.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến thu nhập từ lâm nghiệp của hộ gia đình?
   Trình độ học vấn, diện tích đất lâm nghiệp, đặc điểm dân tộc và mức độ tiếp cận chính sách hỗ trợ là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến thu nhập. Hộ có trình độ học vấn cao và diện tích đất lớn thường có thu nhập cao hơn.

3. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã tác động như thế nào đến đời sống người dân?
   Chính sách này đã tạo thêm nguồn thu nhập ổn định, nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ rừng của người dân. Tuy nhiên, mức chi trả hiện còn thấp và chưa được phổ biến rộng rãi, cần cải thiện để phát huy hiệu quả.

4. Tại sao diện tích cây thảo quả lại bị hạn chế mở rộng trong vùng đệm?
   Mặc dù cây thảo quả mang lại lợi nhuận cao, việc mở rộng diện tích không kiểm soát gây áp lực lên bảo tồn đa dạng sinh học và làm suy giảm chất lượng rừng đặc dụng, do đó tỉnh đã ban hành quy định hạn chế mở rộng nhằm cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn.

5. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao thu nhập bền vững cho người dân vùng đệm?
   Các giải pháp bao gồm đào tạo kỹ thuật, xây dựng mô hình liên kết sản xuất, hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường và khoán bảo vệ rừng, quản lý chặt chẽ diện tích cây trồng trong rừng đặc dụng, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn.

Kết luận

• Thu nhập từ lâm nghiệp tại vùng đệm xã Minh Sơn có xu hướng tăng nhưng còn nhiều biến động do phụ thuộc chính sách và điều kiện sản xuất.
• Cây thảo quả và dịch vụ môi trường rừng là nguồn thu nhập quan trọng, trong khi các cây trồng khác và hoạt động trồng rừng kinh tế còn hạn chế.
• Yếu tố xã hội như trình độ học vấn, diện tích đất và đặc điểm dân tộc ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng nâng cao thu nhập.
• Cần có các giải pháp đồng bộ về kỹ thuật, chính sách và quản lý để phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững, bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân.
• Nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo gồm triển khai đào tạo kỹ thuật, xây dựng hợp tác xã, hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường, quản lý diện tích cây trồng và phát triển du lịch sinh thái.

Call-to-action: Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng dân cư vùng đệm cần phối hợp thực hiện các giải pháp đề xuất nhằm phát huy tiềm năng lâm nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống bền vững cho người dân miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu 1. Khái niệm về thu nhập - Thu nhập của hộ nông dân được hiểu là phần giá trị sản xuất tăng thêm mà hộ được hưởng để bù đắp cho thù lao lao động của gia đình, cho tích lũy và tái sản xuất mở rộng nếu có. Thu nhập của hộ phụ thuộc vào kết quả của hoạt động sản xuất kinh doanh mà hộ thực hiện.

Có thể phân thu nhập của hộ nông dân thành ba loại: Thu nhập từ nông nghiệp, thu nhập từ phi nông nghiệp và thu nhập khác. Khi nghiên cứu thu nhập của hộ nông dân chúng ta thường đề cập đến các khái niệm sau: - Tổng thu nhập của hộ là toàn bộ giá trị nhận được từ các nguồn thu bằng tiền của hộ dân chủ yếu là từ sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, rừng, làm thuê, ngành nghề thủ công, dịch vụ, nguồn thu từ ngân sách và các nguồn thu khác trong một khoảng thời gian thường tính là 01 năm. Các khoản thu đó có thể bao gồm có thu hiện vật và thu bằng tiền, thu từ sản xuất kinh doanh và thu ngoài sản xuất kinh doanh. Thu trong sản xuất kinh doanh là thu từ sản xuất, làm thuê, lương,.

Thu từ ngoài sản xuất kinh doanh là các nguồn từ nước ngoài gửi về, từ anh em họ hàng, từ các hợp đồng kinh tế. - Tổng chi của hộ là toàn bộ chi phí bằng tiền mà hộ bỏ ra bao gồm chi cho sản xuất và chi cho tiêu dùng. + Chi sản xuất bao gồm chi phí vật chất và chi phí khác bằng tiền để sản xuất ra sản phẩm (chi phí khả biến mua ở bên ngoài). + Chi tiêu dùng là các khoản chi ngoài sản xuất phục vụ cho đời sống hàng ngày của hộ.

e 5 - Thu nhập thực tế hay còn gọi là thực thu của hộ: bằng tổng thu trừ đi các chi phí cho sản xuất của hộ. - Tiết kiệm của hộ bằng tổng thu trừ đi toàn bộ chi phí bao gồm cả chi sản xuất và chi tiêu dùng của hộ. Đặc điểm thu nhập của hộ nông dân Thu nhập của hộ nông dân, đặc biệt là nông dân miền núi có một đặc trưng cơ bản là gắn liền với đất và rừng. Cùng với sự phát triển của xã hội, sự thay đổi về quyền sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên đặc biệt là tài nguyên đất, Thu nhập của các hộ nông dân miền núi đã có những biến đổi và ngày càng có chiều hướng đa dạng hơn.

Qua thực tế cho thấy, ngoài thu nhập từ đất canh tác nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất rừng và sản phẩm rừng (săn bán, hái lượm), các hộ dân tộc còn có các nguồn thu từ chăn nuôi, nghề phụ, làm thuê, bán hàng, hoạt động du lịch sinh thái, và mới nhất là thu từ dịch vụ môi trường rừng và thu từ chuyển nhượng chứng chỉ các bon. Đặc điểm thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số bao gồm các khoản thu nhập sau: - Thu nhập từ nông nghiệp: Bao gồm thu từ trồng trọt (thu từ cây lương thực, thực phẩm như lúa, ngô, khoai, sắn thu trồng cây ăn quả như vải nhẵn, hồng xiêm, bưởi, mít; thu từ trồng cây công nghiệp như chè, cà phê, sắn); thu từ chăn nuôi (trâu bò, lợn, gà, dê,. - Thu nhập từ thuỷ sản bao gồm nuôi cá, ếch, ba ba, rắn. - Thu nhập phi nông nghiệp bao gồm: + Thu nhập từ công nghiệp và ngành nghề thủ công truyền thống bao gồm: chế biến, sản xuất vật liệu xây dựng, gia công cơ khí, dệt vải.

+ Thu nhập từ dịch vụ du lịch sinh thái bao gồm thu từ bàn hàng, phục vụ ăn ở, phục vụ tham quan văn hoá truyến thống bản làng, hướng dẫn du lịch. + Thu nhập phi nông nghiệp còn lại bao gồm cắt tóc, làm thuê, thợ nề, thợ mộc, chạy xe ôm. e 6 + Thu nhập khác bao gồm các nguồn thu từ các hoạt động làm thêm, làm thuê lương hưu, trợ cấp xã hội và sản xuất hoặc các khoản thu nhập bất thường khác. - Thu nhập từ lâm nghiệp là khoản tiền thu từ các hoạt động của ngành lâm nghiệp bao gồm các hoạt động sản xuất, kinh doanh, cung ứng dịch vụ môi trường rừng, tham gia nhận khoán bảo vệ rừng.

+ Thu nhập từ lâm nghiệp thông qua các hoạt động sản xuất, kinh doanh gồm: Tạo cây giống, trồng rừng, khai thác gỗ và lâm sản phụ từ rừng (gỗ, củi, tre nứa, song, mây, thu hái cây thuốc, ong rừng.), chế biến gỗ, thu từ chặt gỗ lậu, thu từ săn bắt động vật và chim thú rừng; + Thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ môi trường rừng gồm: Bán dịch vụ cho các nhà máy, khu công nghiệp xả thải khí CO2; Bán dịch vụ điều tiết nguồn nước cho các nhà máy nước sạch, nhà máy thủy điện… tạo dịch vụ nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái. + Thu nhập từ hoạt động nhận khoán bảo vệ rừng ở hoạt động này cá nhân, tổ chức, hộ gia đình sẽ tham gia nhận một phần diện tích hoặc toàn bộ diện tích của một khu rừng để thực hiện công tác bảo vệ rừng và được chi trả từ các nguồn chính sách khuyến khích bảo vệ rừng của chính phủ hoặc thông qua các dự án phi chính phủ. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập Trên thế giới và Việt Nam đã có khá nhiều tác giả nghiên cứu về mối quan hệ giữa yếu tố nguồn lực và thu nhập của nông hộ. Theo các nghiên cứu của Abdulai & CroleRees (2001), Demurger và cộng sự, (2010), Janvry & Sadoulet (2001), Klasen và cộng sự (2013), Yang (2004), Yu & Zhu (2013), thu nhập của nông hộ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm vốn, đất đai, trình độ học vấn, kinh nghiệm sản xuất, số lao động, khả năng đa dạng hóa thu nhập, cơ hội tiếp cận thị trường.

e 7 Các nghiên cứu ở trong nước cũng cho kết quả tương tự. Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Lan Duyên (2014) cho thấy các yếu tố như trình độ học vấn, diện tích đất, thời gian cư trú tại địa phương, khoảng cách từ nơi ở đến trung tâm, lượng vốn vay, lãi suất và số lao động có ảnh hưởng đến thu nhập của nông hộ; Kết quả nghiên cứu của Chu Thị Kim Loan & Nguyễn Văn Hướng (2015) cũng chỉ ra rằng các nguồn lực của nông hộ như qui mô đất sản xuất, số lượng và trình độ học vấn của lao động, giá trị phương tiện sản xuất tỷ lệ thuận với thu nhập của hộ, trong đó qui mô đất sản xuất có ảnh hưởng lớn nhất. Ngoài ra, khả năng tiếp cận nguồn vốn vay, giới tính của chủ hộ và vị trí địa lý cũng có tác động tới thu nhập của nông hộ. Các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của nông hộ có thể lý giải như sau: - Trình độ học vấn của chủ hộ: Trình độ học vấn của chủ hộ có ảnh hưởng rất lớn đến các quyết định sản xuất và kinh doanh của hộ.

Thông thường, mối quan hệ giữa trình độ học vấn và thu nhập là quan hệ đồng biến, nghĩa là những chủ hộ có trình độ học vấn cao thì hộ đó sẽ có mức thu nhập cao hơn so với các hộ khác. - Tuổi của chủ hộ: Thông thường chủ hộ có lớn tuổi hơn sẽ có nhiều kinh nghiệm hơn trong sản xuất kinh doanh, do đó thu nhập của những hộ có chủ hộ cao tuổi sẽ có thu nhập cao hơn những hộ có chủ hộ ít tuổi hơn. Trên thực tế, vẫn có trường hợp chủ hộ trẻ tuổi hơn có thu nhập cao hơn. Điều này đươc lý giải bởi chủ hộ trẻ tuổi có khả năng tiếp thu khoa học kỹ thuật tốt hơn, mạnh dạn đầu tư mới hơn nên có thể thu được lợi nhuận cao hơn.

- Giới tính của chủ hộ: Đây cũng là một yếu tố được xét đến khi nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập. Chủ hộ là nam thường có xu hướng mạo hiểm, mở rộng quy mô, mở rộng sản xuất, mạnh dạn áp dụng khoa học kỹ thuật. Còn nếu chủ hộ là nữ thường chọn những phương án kinh doanh mang tính chất ổn định, an toàn, nhưng thu nhập mang lại không cao. e 8 - Đất đai của hộ: Đây là yếu tố trực tiếp, vô cùng quan trọng ảnh hưởng đến thu nhập của hộ nông dân.

Nếu hộ có nhiều đất đai sẽ có nhiều cơ hội để có thu nhập cao hơn. - Dân tộc: Đặc điểm dân tộc ảnh hưởng đến thu nhập, vì mỗi dân tộc có phương thức sản xuất, thói quen và kinh nghiệm truyền thống sản xuất là khác nhau nên dẫn đến ảnh hưởng đến thu nhập. Vùng đệm vườn quốc gia Vùng đệm là một thuật ngữ tương đối mới, mặc dù nguyên lý của nó đã được sử dụng trong một thời gian dài. Quản lý vùng đệm là 1 lĩnh vực được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, một số khái niệm về vùng đệm trên thế giới và trong nước.

- Theo tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) định nghĩa vùng đệm như sau: Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của KBT và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của KBT và chính vùng đệm đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống quanh KBT. Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế – xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm. Gilmour và Nguyễn Văn Sản – IUCN Việt, năm 1999) - Khái niệm về vùng đệm ở Việt Nam: + Vùng đệm của VQG và KBTTN là vùng rừng hoặc vùng đất đai có dân cư nằm sát ranh giới các VQG, các KBTTN được thành lập nhằm giảm áp lực của dân địa phương đối với khu rừng phải bảo vệ nghiêm ngặt. Diện tích của vùng đệm không tính vào tổng diện tích của VQG hay KBTTN [2].

+ Gần đây nhất, khái niệm vùng đệm được thể chế hoá trong Quyết định số 08/2001/ QĐ – TTg của Chính phủ như sau: ‘‘Vùng đệm là vùng rừng hoặc vùng đất đai, mặt nước nằm sát ranh giới với các VQG và Khu BTTN; có tác động ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm khu rừng đặc dụng. Mọi e 9 hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm; cấm săn bắt, bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ”.