Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2001 - 2006, nền kinh tế Việt Nam đạt mức tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân 7,63% mỗi năm, đưa thu nhập bình quân đầu người chạm ngưỡng 720 USD vào năm 2006. Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào tháng 11/2006 khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Theo các cam kết mở cửa thị trường tài chính, các ngân hàng 100% vốn nước ngoài bắt đầu được cấp phép thành lập từ ngày 01/04/2007, tạo nên sức ép cạnh tranh trực diện đối với toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại trong nước. Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), dù nắm giữ từ 15% đến 20% thị phần huy động vốn và dư nợ tín dụng toàn ngành, vẫn bộc lộ những điểm nghẽn lớn về quy mô vốn chủ sở hữu và chất lượng tài sản.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện toàn diện các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của BIDV, phân tích thực trạng hoạt động trong điều kiện chuyển đổi và đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm duy trì vị thế dẫn đầu. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng thương mại, đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh của BIDV giai đoạn 2001 - 2006 qua 4 nhóm chỉ tiêu định lượng, và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao sức cạnh tranh đến năm 2010. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hoạt động của hệ thống BIDV trên phạm vi toàn quốc với chuỗi dữ liệu thứ cấp từ năm 2001 đến năm 2006. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi lượng hóa năng lực tài chính theo chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS với hệ số an toàn vốn CAR đạt 5,9% và tỷ lệ nợ xấu định tính ở mức 9,6%, cung cấp luận cứ xác đáng cho tiến trình tái cơ cấu định chế tài chính nhà nước trước thềm hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Michael Porter (1980, 1985), kết hợp với lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo và lý thuyết dồi dào yếu tố sản xuất của Heckscher - Ohlin. Mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter được áp dụng để giải phẫu cấu trúc thị trường tài chính: áp lực từ các ngân hàng ngoại nhập cuộc, mức độ cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại trong nước, quyền lực đàm phán của người gửi tiền, sức ép từ khách hàng vay vốn và nguy cơ từ các sản phẩm tài chính thay thế như thị trường chứng khoán (quy mô vốn hóa đạt 22,4% GDP năm 2006).

Các khái niệm nòng cốt gồm: Cạnh tranh thị trường tiền tệ, Lợi thế cạnh tranh ngân hàng, Năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại, Hệ số an toàn vốn (CAR theo Basel và Quyết định 457/QĐ-NHNN) và Phân loại nợ định tính (theo Điều 7 Quyết định 493/QĐ-NHNN). Đồng thời, luận văn nghiên cứu bài học quốc tế từ ba tập đoàn tài chính lớn: Citigroup (Mỹ) với doanh thu 146 tỷ USD năm 2006 nhờ dẫn đầu về ngân hàng điện tử; Deutsche Bank (Đức) với lợi nhuận trước thuế 8,12 tỷ euro năm 2006 nhờ phát triển trung tâm đào tạo trực tuyến; và HSBC Holdings (Anh) với tổng tài sản 1.860,76 tỷ USD nhờ khai thác phân khúc dịch vụ giá rẻ First Direct.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ Báo cáo thường niên giai đoạn 2001 - 2006 của BIDV, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục Thống kê, Báo cáo Năng lực Cạnh tranh Toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF khảo sát 11.000 lãnh đạo tại 125 nền kinh tế), cùng báo cáo chuyên đề của Ngân hàng Thế giới (WB) và UNDP.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống vận hành của BIDV với 144 kênh giao dịch chi nhánh trên toàn quốc, kết hợp tập mẫu so sánh đối chuẩn từ 4 ngân hàng thương mại quốc doanh (Agribank, Vietcombank, Incombank, MHB) và 4 ngân hàng thương mại cổ phần lớn (ACB, Sacombank, Techcombank, DongA Bank) trong suốt 6 năm liên tục (2001 - 2006). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các định chế chiếm giữ trên 80% thị phần tín dụng nhằm phản ánh đầy đủ bức tranh ngành.

Các phương pháp phân tích gồm thống kê mô tả, phân tích tỷ số tài chính, phương pháp so sánh đối chuẩn (benchmarking) và ma trận hình ảnh cạnh tranh (CPM). Lý do lựa chọn phân tích đối chuẩn giữa Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) là nhằm bóc tách rủi ro thực chất của danh mục nợ và đo lường chính xác hệ số an toàn vốn theo thông lệ quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về vốn tự có và hệ số an toàn vốn, tính đến ngày 31/12/2006, vốn tự có của BIDV đạt 10.838 tỷ đồng (vốn cấp 1 là 7.489 tỷ đồng, vốn cấp 2 là 3.524 tỷ đồng), tăng 66% so với mức 6.499 tỷ đồng năm 2005 nhờ phát hành 3.250 tỷ đồng trái phiếu dài hạn. Hệ số an toàn vốn CAR theo VAS đạt 9,1%, nhưng tính theo IFRS chỉ đạt 5,9%, dù tăng gần gấp đôi so với mức 3,36% năm 2005 nhưng vẫn chưa đạt chuẩn an toàn tối thiểu 8% của Hiệp ước Basel.

Thứ hai, về huy động vốn và quy mô tín dụng, tổng nguồn vốn huy động năm 2006 đạt 116.862 tỷ đồng, tăng 34,29% so với năm 2005, trong đó tiền gửi dân cư chiếm 45,16% và tiền gửi tổ chức kinh tế chiếm 54,84%. Tổng dư nợ cho vay đạt 98.638 tỷ đồng, tăng 15,5% so với năm 2005, giữ vững thị phần từ 15% đến 20% trong toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Thứ ba, về chất lượng tài sản và nợ xấu, BIDV là ngân hàng tiên phong áp dụng phân loại nợ định tính theo Điều 7 Quyết định 493/QĐ-NHNN. Tỷ lệ nợ xấu năm 2006 ghi nhận ở mức 9,6% (tương đương 8.689 tỷ đồng), tuy đã giảm 2,9% so với năm 2005 nhưng vẫn cao gần gấp hai lần mức trần an toàn 5% theo thông lệ quốc tế.

Thứ tư, về hiệu quả kinh doanh, chênh lệch thu chi trước dự phòng rủi ro năm 2006 đạt 4.126 tỷ đồng, tăng 16,3% so với năm 2005. Do tập trung trích lập dự phòng 2.500 tỷ đồng để xử lý nợ xấu dứt điểm trong 3 năm, lợi nhuận sau thuế năm 2006 đạt 613 tỷ đồng (so với 115 tỷ đồng năm 2005), đưa chỉ số ROE đạt 16,03% và ROA đạt 0,44% theo IFRS. Cơ cấu thu nhập phi tín dụng được cải thiện từ 9% năm 2005 lên 21% năm 2006.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nợ xấu 9,6% bắt nguồn từ các khoản nợ tồn đọng của doanh nghiệp nhà nước ngành thi công xây lắp và sự đình trệ của thị trường bất động sản. Về mặt chủ quan, quy trình cấp tín dụng tại các chi nhánh chưa tách bạch độc lập giữa bộ phận kinh doanh và thẩm định rủi ro, dẫn đến việc thẩm định dòng tiền thiếu chặt chẽ.

So sánh với các ngân hàng thương mại cổ phần, chỉ số ROA 0,44% của BIDV thấp hơn nhiều so với mức 0,95% của Vietcombank và trên 1,5% của ACB. Mảng bán lẻ và ngân hàng điện tử của BIDV còn kém linh hoạt: phí SMS Banking của BIDV là 700 đồng/tin nhắn, cao hơn 75% so với mức 400 đồng/tin nhắn của Ngân hàng Đông Á; các sản phẩm cho vay cá nhân chưa tạo được tính đồng bộ như gói tài chính 800 triệu đồng của Techcombank.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu thu nhập năm 2006 (thu nhập thuần tín dụng chiếm 79%, thu từ dịch vụ 10%, kinh doanh ngoại hối và vàng 5%) và bảng ma trận hình ảnh cạnh tranh. Biểu đồ và bảng số liệu làm nổi bật sự chuyển biến tích cực trong việc giảm tỷ trọng thu tín dụng truyền thống (từ 91% năm 2005 xuống 79% năm 2006), nhưng cũng chỉ rõ mức độ phụ thuộc lớn vào tín dụng rủi ro cao so với các định chế nước ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường năng lực tài chính và quy mô vốn tự có: Hội đồng quản trị và Ban Điều hành BIDV cần tiếp tục phát hành trái phiếu dài hạn tăng vốn cấp 2, đồng thời đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa nhằm nâng quy mô vốn tự có đạt trên 15.000 tỷ đồng, đưa hệ số CAR theo chuẩn IFRS đạt từ 8% đến 10% trong giai đoạn 2007 - 2010.
  2. Tái cơ cấu quy trình quản trị rủi ro và xử lý nợ xấu: Khối Quản lý Rủi ro BIDV phải phân định độc lập ba bộ phận: kinh doanh, thẩm định rủi ro và quản lý tác nghiệp; chuẩn hóa hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ theo Điều 7 Quyết định 493/QĐ-NHNN nhằm đưa tỷ lệ nợ xấu từ 9,6% xuống dưới 3% trước năm 2010.
  3. Đa dạng hóa danh mục sản phẩm và phát triển ngân hàng bán lẻ: Khối Khách hàng Cá nhân kết hợp Trung tâm Công nghệ Thông tin khai thác nền tảng core banking SIBS để phát triển các gói tiết kiệm tích lũy linh hoạt, mở rộng mạng lưới thanh toán tự động ATM/POS và nâng tỷ trọng thu dịch vụ phi tín dụng lên mức 25% - 30% tổng thu nhập vào năm 2010.
  4. Chuẩn hóa nguồn nhân lực theo mô hình quản trị hiện đại: Ban Tổ chức Cán bộ BIDV xây dựng trung tâm học tập trực tuyến e-learning theo kinh nghiệm của Deutsche Bank, đảm bảo 100% cán bộ tín dụng đạt chứng chỉ nghiệp vụ chuẩn mực và gia tăng năng suất lao động tối thiểu 15% mỗi năm từ năm 2007 đến 2010.
  5. Kiến nghị cơ quan quản lý nhà nước: Đề nghị Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước đẩy nhanh giải ngân thanh toán nợ đọng xây dựng cơ bản của các doanh nghiệp nhà nước, hoàn thiện khung pháp lý về các sản phẩm phái sinh tài chính và bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng trước năm 2008.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Ban lãnh đạo và chuyên viên hoạch định chiến lược ngân hàng: Tham khảo khung đánh giá ma trận cạnh tranh, bài học tăng vốn cấp 2 và kinh nghiệm tối ưu hóa cấu trúc huy động 116.862 tỷ đồng để ứng phó với các tập đoàn tài chính đa quốc gia.
  2. Cán bộ quản lý rủi ro và thẩm định tín dụng: Nắm vững phương pháp phân loại nợ định tính theo Quyết định 493/QĐ-NHNN, từ đó thiết lập mô hình cảnh báo sớm và kiểm soát tỷ lệ nợ xấu dưới ngưỡng 3%.
  3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản trị Kinh doanh, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về việc kết hợp mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter với thực tiễn tái cơ cấu ngân hàng thương mại quốc doanh.
  4. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tiền tệ: Tiếp cận dữ liệu thực tế về độ lệch giữa chuẩn kế toán VAS và IFRS, phục vụ công tác xây dựng lộ trình mở cửa thị trường tài chính và hoàn thiện các quy định an toàn vốn ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc gia nhập WTO vào tháng 11/2006 lại đặt ra sức ép cạnh tranh gay gắt đối với BIDV? Việc gia nhập WTO cho phép thành lập ngân hàng 100% vốn nước ngoài từ ngày 01/04/2007. Các định chế tài chính toàn cầu như Citigroup (tổng tài sản 1.884 tỷ USD) và HSBC sở hữu tiềm lực vốn hùng hậu, công nghệ hiện đại và dịch vụ bán lẻ đa dạng, tạo sức ép cạnh tranh trực tiếp lên thị phần của BIDV vốn có quy mô vốn chủ sở hữu khi đó chỉ khoảng 280 triệu USD.

Hệ số an toàn vốn (CAR) của BIDV theo chuẩn mực IFRS và VAS năm 2006 chênh lệch như thế nào? Năm 2006, hệ số CAR của BIDV đạt 9,1% theo chuẩn VAS nhưng chỉ đạt 5,9% theo chuẩn IFRS. Sự khác biệt này xuất phát từ việc IFRS đánh giá khắt khe hơn về trích lập dự phòng và tài sản có rủi ro, phản ánh thực tế BIDV vẫn chưa đạt ngưỡng an toàn tối thiểu 8% theo quy định của Hiệp ước Basel.

Nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ nợ xấu của BIDV chạm mức 9,6% trong năm 2006 là gì? Tỷ lệ nợ xấu 9,6% (tương ứng 8.689 tỷ đồng) chủ yếu bắt nguồn từ nợ đọng xây dựng cơ bản của các doanh nghiệp nhà nước chưa được thanh toán, thị trường bất động sản đóng băng, cùng với việc quy trình tín dụng tại các chi nhánh chưa phân định độc lập giữa khâu kinh doanh và thẩm định rủi ro.

BIDV có thể ứng dụng bài học kinh nghiệm nào từ Deutsche Bank và HSBC Holdings? Từ Deutsche Bank, BIDV học hỏi mô hình trung tâm học tập trực tuyến e-learning để đào tạo nhân sự chuyên nghiệp với chi phí thấp. Từ HSBC Holdings, BIDV tiếp thu chiến lược phát triển dịch vụ tài chính giá rẻ như thương hiệu First Direct và tối ưu hóa vị trí đặt máy ATM nhằm tăng cường khả năng tiếp cận khách hàng.

Khung lý thuyết nào được sử dụng để phân tích năng lực cạnh tranh trong luận văn? Luận văn áp dụng mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter kết hợp hệ thống 4 nhóm chỉ tiêu định lượng: quy mô vốn và thị phần, năng lực tài chính, sản phẩm dịch vụ và trình độ công nghệ - nhân lực. Khung phân tích này giúp đánh giá toàn diện áp lực từ đối thủ tiềm năng, khách hàng, nhà cung ứng và sản phẩm thay thế.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh ngân hàng thương mại dựa trên mô hình 5 lực lượng của Michael Porter và bài học từ Citigroup, Deutsche Bank, HSBC Holdings.
  • Đánh giá minh bạch thực trạng tài chính của BIDV năm 2006 với vốn tự có 10.838 tỷ đồng, hệ số CAR theo chuẩn IFRS đạt 5,9% và nhận diện tỷ lệ nợ xấu định tính ở mức 9,6%.
  • Ghi nhận bước tiến vượt bậc trong hiện đại hóa công nghệ với hệ thống core banking SIBS tại 144 kênh giao dịch và sự chuyển dịch cơ cấu thu nhập phi tín dụng lên 21%.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá nhằm tăng vốn tự có lên trên 15.000 tỷ đồng, nâng hệ số CAR vượt 8% và hạ tỷ lệ nợ xấu xuống dưới 3% trong giai đoạn 2007 - 2010.
  • Cung cấp luận cứ thực tiễn giúp các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách giám sát an toàn hệ thống trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Các ngân hàng thương mại và nhà nghiên cứu cần tiếp tục theo dõi sát sao lộ trình mở cửa thị trường tài chính đến năm 2010, áp dụng đồng bộ các chuẩn mực quản trị rủi ro quốc tế để xây dựng lợi thế cạnh tranh bền vững ngay từ hôm nay.