MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của xã hội thì tình trạng ô nhiễm môi trƣờng (MT) do chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) càng trở nên phổ biến, bao gồm cả các khu đô thị/thành phố và khu vực nông thôn. CTRSH đƣợc ngƣời dân thải bỏ ở nhiều nơi khác nhau. Đối với các khu vực thành phố hay đô thị, lƣợng CTRSH phát sinh hàng ngày khá lớn, tuy nhiên do có hệ thống thu gom và xử lý CTR nên tình trạng ô nhiễm do CTR có phần đƣợc cải thiện hơn.
Tuy nhiên, đối với khu vực nông thôn, việc thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH còn gặp nhiều khó khăn về chính sách hỗ trợ các hoạt động quản lý, tổ chức dịch vụ MT nông thôn chƣa đủ năng lực để giải quyết một cách hiệu quả các vấn đề quản lý chất thải,. Tỷ lệ thu gom CTRSH vẫn tăng hàng năm nhƣng do lƣợng phát sinh lớn, năng lực thu gom còn hạn chế, cùng với ý thức cộng đồng chƣa cao nên tỷ lệ thu gom tại các khu vực nông thôn vẫn chƣa đạt yêu cầu. Do đó, CTRSH đang là một vấn đề MT rất đƣợc quan tâm hiện nay. Lai Châu là một tỉnh biên giới, thuộc vùng Tây Bắc Bộ.
Lai Châu có tiềm năng để phát triển dịch vụ – thƣơng mại, xuất nhập khẩu và du lịch. Đồng thời, tỉnh cũng có vị trí chiến lƣợc hết sức quan trọng về quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia. Phong Thổ là huyện vùng cao biên giới nằm ở phía Bắc của tỉnh Lai Châu. Phong Thổ là huyện có nhiều tài nguyên khoáng sản, trữ lƣợng khá lớn nhƣ đất hiếm, đồng, vàng,… là điều kiện quan trọng để phát triển các ngành công nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản; suối nƣớc nóng Vàng Bó, di tích của ngƣời Việt cổ Nậm Phé, Nậm Tun, miếu Nàng Han; có nhiều lễ hội văn hóa đặc sắc: Kin Lẩu Khẩu Mẩu, Lễ hội Nàng Han, lễ hội Then Kin Pang của ngƣời Thái, lễ hội Gầu Tào của ngƣời Mông; có cửa khẩu quốc gia Ma Lù Thàng tạo điều kiện quan trọng để trao đổi hàng hóa giữa tỉnh Lai Châu với tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phƣơng phát triển.
1 Sau khi tách tỉnh, tỉnh Lai Châu nói chung và huyện Phong Thổ nói riêng là một trong những đơn vị khó khăn. Tuy nhiên, nền kinh tế Lai Châu cũng nhƣ huyện Phong Thổ đã phát triển và đạt đƣợc những kết quan trọng. Kinh tế - xã hội phát triển, đời sống vật chất, tinh thần của ngƣời dân trên địa bàn huyện Phong Thổ ngày càng đƣợc nâng cao dẫn đến lƣợng CTRSH phát sinh ngày càng tăng. Tuy nhiên, trên thực tế do nhiều nguyên nhân, công tác quản lý CTRSH hiện nay của huyện chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tế, ảnh hƣởng đến cuộc sống của ngƣời dân tại khu vực xung quanh.
Ô nhiễm môi trƣờng từ CTRSH không phải là một đề tài mới đƣợc nêu ra để gây sự chú ý cho xã hội, mà nó đã là một vấn đề rất nghiêm trọng cần đƣợc sự quan tâm cả cộng đồng. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài “Đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu” đƣợc tiến hành thực hiện. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá đƣợc hiện trạng CTRSH và thực trạng công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu. - Đề xuất đƣợc một số giải pháp nâng cao chất lƣợng công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu trong thời gian tới.
Nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau: - Thu thập, hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến hiện trạng CTRSH và công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu. - Tổng quan các cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. - Điều tra, đánh giá hiện trạng CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu. - Điều tra, đánh giá thực trạng công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu.
2 - Điều tra, đánh giá nhận thức của ngƣời dân trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu về hiện trạng CTRSH và thực trạng công tác quản lý CTRSH. Ý nghĩa của đề tài - Về mặt khoa học: Kết quả nghiên cứu bổ sung cơ sở lý luận nghiên cứu quản lý về CTRSH trên địa bàn các huyện, thành phố. Trên cơ sở đó có thể có những sáng kiến góp phần vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý CTRSH. - Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu góp phần cung cấp những bằng chứng thực tiễn, đánh giá chính xác về thực trạng ô nhiễm CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, đánh giá những mặt làm đƣợc và chƣa làm đƣợc của các hoạt động BVMT.
Từ đó cung cấp những kiến nghị để nâng cao chất lƣợng quản lý CTRSH hiệu quả, góp phần giải quyết vấn đề ô nhiễm MT trên địa bàn huyện Phong Thổ nói riêng và toàn tỉnh Lai Châu nói chung trong tƣơng lai. Những đóng góp mới của đề tài Đề tài này là công trình khoa học có ý nghĩa lớn trong việc làm rõ các vấn đề trong công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu. Từ đó, đề xuất đƣợc một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý CTRSH trên địa bàn huyện. Kết quả nghiên cứu cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nƣớc, các nhà quản lý MT trong công tác quản lý CTRSH.
3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan Một số khái niệm liên quan đến công tác quản lý CTRSH gồm: - Chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí hoặc ở dạng khác đƣợc thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác [14]. - Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc bùn thải [14]. CTR là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) đƣợc thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác [3].
- Chất thải rắn sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thƣờng ngày của con ngƣời [3]. - Hoạt động quản lý CTR bao gồm các hoạt động quy hoạch, quản lý, đầu tƣ xây dựng cơ sở quản lý CTR, các hoạt động phân loại, thu gom, lƣu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTR nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu những tác động có hại đối với MT và sức khỏe con ngƣời [5]. Quản lý chất thải là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải [13]. - Phân định chất thải là quá trình phân biệt một vật chất là chất thải hay không phải là chất thải, chất thải nguy hại hay chất thải thông thƣờng và xác định chất thải đó thuộc một loại hoặc một nhóm chất thải nhất định với mục đích để phân loại và quản lý trên thực tế [3].
- Phân loại chất thải là hoạt động phân tách chất thải (đã đƣợc phân định) trên thực tế nhằm chia thành các loại hoặc nhóm chất thải để có các quy trình quản lý khác nhau [3]. - Thu gom CTR là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lƣu giữ tạm thời CTR tại nhiều điểm thu gom tới thời điểm hoặc cơ sở đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền chấp nhận [5]. 4 - Lƣu giữ CTR là việc giữ CTR trong một khoảng thời gian nhất định ở nơi cơ quan có thẩm quyền chấp nhận trƣớc khi chuyển đến cơ sở xử lý nhận [5]. - Vận chuyển chất thải là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh đến nơi xử lý, có thể kèm theo hoạt động thu gom, lƣu giữ (hay tập kết) tạm thời, trung chuyển chất thải và sơ chế chất thải tại điểm tập kết hoặc trạm trung chuyển [3].
- Tái sử dụng chất thải là việc sử dụng lại chất thải một cách trực tiếp hoặc sau khi sơ chế mà không làm thay đổi tính chất của chất thải [3]. - Tái chế chất thải là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật để thu lại các thành phần có giá trị từ chất thải [3]. - Xử lý chất thải là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật (khác với sơ chế) để làm giảm, loại bỏ, cô lập, cách ly, thiêu đốt, tiêu hủy, chôn lấp chất thải và các yếu tố có hại trong chất thải [3]. - Chủ thu gom, vận chuyển CTRSH là tổ chức, cá nhân thực hiện dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH theo quy định [3].
- Chủ xử lý chất thải là tổ chức, cá nhân sở hữu hoặc điều hành cơ sở xử lý chất thải [3]. Nguồn phát sinh và thành phần chất thải rắn sinh hoạt Thông thƣờng, nguồn phát sinh CTR bao gồm: - Hộ gia đình; - Khu thƣơng mại (nhà hàng, khách sạn, siêu thị, chợ,…); - Công sở (cơ quan, trƣờng học, trung tâm, viện nghiên cứu, bệnh viện,…); - Khu công cộng (nhà ga, bến tàu, sân bay, công viên, khu vui chơi giải trí, đƣờng phố,…); - Hoạt động xây dựng; - Dịch vụ công cộng (quét đƣờng, công viên, khu vực vui chơi giải trí,…); 5 - Công nghiệp; - Nông nghiệp. Nguồn phát sinh và thành phần CTRSH Nguồn phát Nơi phát sinh Thành phần sinh Thực phẩm dƣ thừa, bao bì hàng hóa (giấy, gỗ, vải, cao su, thiếc, Khu dân cƣ Hộ gia đình, biệt thự, chung cƣ nhôm, thủy tinh,.), tro, đồ điện tử, vật dụng hƣ hỏng,. Nhà kho, nhà hàng, khách sạn, Giấy, nhựa, thực phẩm thừa, thủy Khu thƣơng mại nhà trọ, các trạm sửa chữa, bảo tinh, kim loại,.
hành và dịch vụ Vệ sinh đƣờng phố, công viên, Rác, cành cây cắt tỉa, lá cây, chất Dịch vụ công vƣờn hoa, khu vui chơi, giải trí, thải chung tại các khu vui chơi, giải cộng đô thị bùn cống rãnh,. trí, bùn cống rãnh,. Cơ quan, công Trƣờng học, văn phòng cơ Giấy, nhựa, thực phẩm thừa, thủy sở quan chính phủ tinh, kim loại,. (Nguồn: Báo cáo Hiện trạng Môi trường Quốc gia, 2017) [1] Thành phần lý, hóa học của CTR là khác nhau tùy thuộc vào khu vực của từng địa phƣơng, mùa khí hậu, điều kiện kinh tế, thói quen tiêu dùng và kiểu sống của ngƣời dân cùng nhiều yếu tố khác.
Phân loại chất thải rắn sinh hoạt Có thể phân loại CTRSH theo nhiều cách khác nhau.