CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VÀ TÌNH HÌNH TAI NẠN GIAO THÔNG TRONG NƯỚC VÀ TRÊN THẾ GIỚI 1.1 Tổng quan về tình hình an toàn giao thông trên thế giới 1.1 Tỷ lệ tai nạn giao thông một số khu vực trên thế giới Hình 1.1 Bản đồ thể hiện tình hình an toàn giao thông ở các quốc gia (màu đỏ đậm thể hiện tình hình TNGT đang ở mức độ cực kỳ nguy hiểm) Theo Báo cáo về ATGT đường bộ toàn cầu năm 2013 do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công bố ngày 14/3 tại Geneva (Thụy Sĩ), cho biết có 1.24 triệu người trên thế giới chết, 50 triệu người khác bị thương tật suốt đời vì tai nạn giao thông đường bộ (TNGTĐB) trong năm 2010. Trong giai đoạn 2007-2010, số người chết vì TNGTĐB trên thế giới không hề giảm và TNGT vẫn đứng thứ tám trong số các nguyên nhân gây chết người nhiều nhất nhưng lại đứng đầu trong số các nguyên nhân gây ra cái chết của giới trẻ trong độ tuổi từ 15-29 tuổi. 6 Hiện nay trên thế giới, trung bình mỗi ngày có hơn 3000 người chết do TNGT trên khắp các lục địa, trong đó có hơn 500 trẻ em và 96% số trẻ em tử vong do TNGT chủ yếu xảy ra ở các nước có thu nhập thấp hoặc các nước thu nhập trung bình. Tính ra, cứ 30 giây lại có một người chết, 3 phút lại có một trẻ em chết vì TNGTĐB và 59% số người thiệt mạng trong tai nạn (TN) đường bộ ở độ tuổi từ 15÷44 tuổi và 77% là nam giới, 27% số người tử vong do TNGTĐB là người đi bộ và đi xe đạp (ở một số nước con số này vượt quá 75%).
Và thực tế kéo dài trong nhiều thập kỷ này cho thấy rằng, các chính sách về giao thông đã tạo thuận lợi cho các xe cơ giới và bỏ qua các nhu cầu của người đi bộ. Từ năm 2007 đến 2010, có 88 quốc gia trên thế giới (đặc biệt là các nước châu Âu chiếm 7% dân số thế giới) đã giảm được số người chết do TNGT do có pháp luật toàn diện đề cập tới 5 yếu tố nguy cơ chính dẫn đến TNGT là: Lái xe trong khi say rượu, tốc độ cao, không sử dụng mũ bảo hiểm xe máy, dây an toàn và các thiết bị an toàn cho trẻ em, tuy nhiên tại 87 quốc gia khác, số người chết do TNGT tiếp tục tăng. Báo cáo cũng cho thấy, nguy cơ tử vong do tai nạn xe hơi là cao nhất ở châu Phi với 24,1 ca tử vong trong số 100.000 người dân, trong đó Nam Phi là nước có các vụ TNGTĐB cao nhất thế giới với TN rất thường xuyên là xe hơi rơi xuống sông. Trung bình mỗi năm ở nước này xảy ra khoảng 500.000 vụ TNGT, làm hơn 10.000 người thiệt mạng.
Ngoài ra, tỷ lệ này cũng rất cao tại một số nước có thu nhập trung bình như: Mexico, Campuchia, Lào, Bờ Biển Ngà, Tanzania, Ecuador. Trong khi ở các quốc gia phía Đông Địa Trung Hải có tỷ lệ trung bình là 26,3 người chết/100. Còn ở Châu Âu là khu vực có nguy cơ thấp nhất với 10,3/100. 7 Netherlands 3,9 Germany 4,7 Denmark 4,7 Japan 5,2 Spain 5,4 France 6,4 Canada 6,8 Italy 7,2 New Zealand 9,1 Hungary 9,1 America 11,4 00 02 04 06 08 10 12 Số người chết /100.2 Tỷ lệ số người chết/100.000 dân ở các nước phát triển trên thế giới Hình 1.3 Số người chết do TNGT/100000 dân theo vị trí địa lý [Nguồn: Tạp chí CSND Chuyên đề An toàn giao thông - Số 01/tháng 11/2014] 8 Bảng 1.1 TNGT ĐB các nước khu vực Đông Nam Á năm 2013 [Nguồn: Số liệu báo cáo của WHO năm 2013] TL Tổng số TL chết STT Quốc gia Dân số chết/100.000 người chết /100.000 dân phương tiện 1 Brunei 453.5 55 Theo báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Á, tai nạn giao thông làm khu vực ASEAN tổn thất 15 tỷ USD mỗi năm.
Ở các nước nghèo nhất khu vực như: Myanma, Campuchia và Lào tổn thất do tai nạn giao thông gây ra chiếm tới 2-3% GDP. Tỷ lệ tử vong/100.000 dân ở Thái Lan, Việt Nam và Malaysia lớn hơn nhiều so với Singapor (3,6). Tỷ lệ tỷ vong/100.000 dân ở Singapor tương đương với các Quốc gia phát triển về cơ sở hạ tầng trên thế giới như Hà Lan (3,4) và Anh (2,9). TimorLeste, Myanma và Campuchia có tỷ lệ tử vong/100.000 phương tiện lớn nhất khu vực.
WHO cho biết hằng năm tại Nga có hơn 2.000 người thiệt mạng và hơn 18.000 người bị thương trong các vụ TNGT do lái xe say rượu gây ra còn ở Châu Mỹ có đến 134.000 người thiệt mạng vì TNGT, chiếm hơn 10% của cả thế giới, trong đó Mỹ đứng đầu với 44.000 người, tiếp đến là Brazil, Mexico và Venezuela. Hội Chữ thập đỏ Quốc tế và Hội Lưỡi liềm đỏ mới đây đã nhấn mạnh rằng, TNGT là một hiểm họa ngày càng trở nên nghiêm trọng. Hàng năm, số vụ TNGT tăng 10% và con số này ở các nước đang phát triển cao hơn tỉ lệ ở các nước công nghiệp phát triển. Một trong những nguyên nhân chính gây TNGT là có sự tham gia hỗn tạp của nhiều loại phương tiện giao thông trên đường.
Tại châu Phi, châu Mỹ Latinh và vùng Caribe, đa số nạn nhân là người đi bộ, trong khi đó tại một số nước 9 ở châu Á như: Trung Quốc, Hàn Quốc và Thái Lan, Việt Nam, nạn nhân chủ yếu là những người đi xe hai bánh. Trung Quốc chỉ chiếm 1,9% số phương tiện tham gia giao thông của thế giới nhưng lại chiếm khoảng 15% số vụ TNGT, làm cho hơn 100.000 người thiệt mạng. Ở Ấn Độ, cứ 6 phút lại có 1 người tử vong do TNGT và con số này được dự đoán là đến năm 2020 sẽ là 3/1, có nghĩa là cứ 3 phút lại có 1 người chết.4 Tỷ lệ người tử vong do TNGT trên 10.000 phương tiện [Nguồn: Global status report on road safety, WHO 2015] Hình 1.5 Tỷ lệ người tử vong do TNGT trên 100.2 Tỷ lệ phương tiện tham gia giao thông của các nước trên thế giới [7] Dân Mỹ sở hữu nhiều phương tiện giao thông nhất, đa số là ôtô, có đến 797 chiếc/1.000 người, Thái Lan: 148 chiếc/1.000 người, Lào: 23 chiếc/1.000 người và Việt Nam chỉ có 21 chiếc/1.000 người, nhưng lại là một trong những nước có nhiều xe gắn máy: 387,28 chiếc/1.000 người, nhưng vẫn còn thấp hơn Đài Loan là 532 chiếc/1.6 So sánh mật độ ô tô trên 1.000 người [Nguồn: Global status report on road safety, WHO 2015] Hình 1.7 So sánh mật độ xe mô tô, gắn máy trên 1.3 Mức độ tuân thủ luật lệ an toàn giao thông trên Thế Giới Các nước đều có những quy định khi điều khiển xe trên đường như giới hạn tốc độ, bắt buộc đội nón bảo hiểm, thắt dây an toàn khi lái xe, không điều khiển xe khi uống rượu, v.v… Theo Tổ chức Y tế Thế giới - WHO, có 40% các quốc gia bắt buộc đội mũ bảo hiểm, 57% các quốc gia bắt buộc thắt dây an toàn khi điều khiển xe. Còn về giới hạn tốc độ xe, có 62% các quốc gia giới hạn bằng hoặc dưới 50km/giờ trong đô thị, chỉ có 2% cho phép tốc độ xe lưu thông trong đô thị lớn hơn 90km/giờ, như: Iraq, Lebanon, Quatar, riêng Oman cho phép lưu thông trong đô thị đến 120km/giờ.
Theo báo cáo của WHO, 59 quốc gia đã hạn chế tốc độ phương tiện giao thông cho phép ở đô thị với mức tối đa là 50 Km/h, 89 quốc gia có luật pháp toàn diện về việc lái xe trong khi say rượu, ấn định ngưỡng cồn trong máu ở mức 0,05 g/dl hoặc thấp hơn, 90 quốc gia có luật pháp quy định về đội mũ bảo hiểm, 111 quốc gia có luật pháp về việc thắt dây an toàn và 96 quốc gia có luật pháp về các thiết bị an toàn cho trẻ em. TNGTĐB đang lấy đi tương lai, thế hệ trẻ của cộng đồng các nước đang phát triển.8 Mức độ tuân thủ đội nón bảo hiểm ở các nước Hình 1.9 Mức độ tuân thủ thắt dây an toàn khi điều khiển xe ở các nước 12 Hình 1.10 Giới hạn tốc độ xe lưu thông trong đô thị tại các nước [Nguồn: Global status report on road safety, WHO 2015] 1.2 Tổng quan về tình hình an toàn giao thông ở Việt Nam 1.1 Tình hình giao thông đường bộ của Việt Nam hiện nay Hoạt động giao thông vận tải có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, phản ánh trình độ phát triển xã hội thể hiện ở mức độ đáp ứng những nhu cầu kinh tế, văn hóa, xã hội, đi lại, sinh hoạt của các tầng lớp dân cư. Trong đó, giao thông đường bộ (GTĐB) đóng vai trò rất quan trọng xét trên tất cả mọi phương diện kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng. Nhưng giao thông vận tải nói chung và GTĐB nói riêng luôn chứa đựng những nguồn nguy hiểm hay phát sinh những rủi ro bất lợi cho xã hội như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, tai nạn giao thông.
Với việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sự tăng trưởng của nền kinh tế nước ta hàng năm luôn đạt khá cao so với sự tăng trưởng chung của khu vực (≈ 6%). Do đó, các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển mạnh, nhu cầu phát triển giao thông vận tải nói chung, GTĐB nói riêng cũng không ngừng tăng đã kéo theo sự tăng nhanh của các phương tiện tham gia giao thông, nhất là phương tiện giao thông cá nhân (tốc độ tăng trung bình hàng năm từ 12 - 15%) và các loại hình giao thông, trong khi kết cấu hạ tầng còn kém phát triển, chưa phù hợp với sự bùng nổ dân số và các loại phương tiện tham gia giao giao thông. Sự bất cập giữa yếu tố hạ tầng giao thông và phương tiện tham gia giao thông cộng với yếu tố ý thức người tham gia giao thông hiện nay ở nước ta còn hạn chế đang là những nguyên nhân chính gây nên tình trạng mất trật tự an toàn giao thông (TTATGT) hiện nay, nhất là tình trạng vi phạm các quy định của Luật GTĐB khi tham gia giao thông. 13 - Tình hình TNGT ở Việt Nam những năm gần đây: Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia cho hay, theo báo cáo của Cục cảnh sát Giao thông (Bộ Công an) và Cục Hàng hải Việt Nam (Bộ Giao thông vận tải), trong 5 năm (tính từ 16/11/2010 đến 15/10/2015), toàn quốc xảy ra 158.125 vụ tai nạn giao thông (không xảy ra tai nạn giao thông hàng không) làm chết 48.015 người, bị thương 162.
Trung bình, mỗi ngày có gần 30 người tử nạn vì tai nạn giao thông. Riêng đường bộ đã xảy ra hơn 155.