Chương I: Nghèo khổ con người : Lý luận, ý nghĩa nghiên cứu ở Việt Nam và các xã đặc biệt khó khăn Chương II. Thực trạng nghèo khổ con người ở các xã đặc biệt khó khăn tỉnh Hà Tĩnh Chương III. Giải pháp giảm tình trạng nghèo khổ con người cho các xã đặc biệt khó khăn của Hà Tĩnh. 4 CHƢƠNG I NGHÈO KHỔ CON NGƢỜI: LÝ LUẬN, Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM VÀ CÁC XÃ ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 1.
TỔNG QUAN VỀ NGHÈO KHỔ CON NGƢỜI 1. Quá trình hình thành và phát triển quan niệm nghèo khổ con ngƣời 1.1 Quan niệm về Nghèo khổ ở thập niên 70 Trong các nghiên cứu cơ bản về nghèo từ đầu những năm 70, nghèo chỉ được coi là sự nghèo khổ về tiêu dùng hay nghèo khổ vật chất, (nghèo khổ thu nhập), với tư tưởng cốt lõi và căn bản nhất để một người bị coi là nghèo đói, đó là sự "thiếu hụt" so với một mức sống nhất định, mà sự thiếu hụt này được xác định theo các chuẩn mực xã hội và phụ thuộc và không gian và thời gian. Đến tháng 9/1993, tại hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á Thái Bình Dương, tổ chức tại Băng cốc – Thái Lan, ESCAP đã đưa ra khái niệm về nghèo khổ thu nhập một cách hệ thống hơn, đó là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con người, mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của đất nước. Qua khái niệm trên, có thể thấy: (i) nghèo là tình trạng thiếu thốn ở nhiều phương diện, đó là thu nhập hạn chế, hoặc thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để bảo đảm tiêu dùng ở mức độ tối thiểu, đặc biệt là những lúc khó khăn, dễ bị tổn thương trước những đột biến bất lợi, ít có khả năng truyền đạt nhu cầu và những khó khăn tới những người có khả năng giải quyết, ít được tham gia vào quá trình ra quyết định, có cảm giác bị xỉ nhục, không được người khác tôn trọng.
Những người có múc thu nhập dành cho chi tiêu vật chất dưới ngưỡng này được coi là những người nghèo. (iii) Chuẩn nghèo là 5 một thước đo tương đối, nó được thay đổi theo các điều kiện phát triển kinh tế, xã hội và tập quán tiêu dùng dân cư, vì thế, chuẩn nghèo quốc gia sẽ thay đổi theo thời gian, theo vùng (thành thị, nông thôn, miền núi) và có xu hướng tăng lên theo sự phát triển kinh tế - xã hội. Nghèo khổ con người - sự hoàn thiện quan niệm nghèo khổ Trải qua thời gian và thực tế của cuộc sống, khái niệm nghèo khổ ngày càng được hoàn thiện và phù hợp với quan điểm mới về sự phát triển con người. Quan điểm này cho rằng, phát triển con người là quá trình tăng cường các cơ hội phát triển và năng lực của từng người và từng cộng đồng.
Quá trình này chính là môi trường làm cho khả năng sáng tạo, sống khoẻ mạnh, được học hành và trường thọ…của con người được tăng lên. Rõ ràng, việc đề cao con người, coi con người, chứ không phải là bất cứ một cái gì khác là mục tiêu của sự phát triển tỏ ra hợp lý hơn cả. Không phải ngẫu nhiên mà triết lý con người là trung tâm của sự phát triển lại làm thoã mãn được nhiều cộng đồng, nhiều giới chức xã hội: mọi nền văn hoá, mọi tôn giáo, mọi chính kiến…dù khác nhau đến mấy cũng đều phải thừa nhận giá trị con người và đều phấn đấu vì sự phát triển của chính con người. Để phù hợp với quan điểm này, khái niệm nghèo khổ cần phải được mở rộng hơn.
Khả năng tham gia đời sống chính trị, văn hoá, xã hội và khả năng bảo vệ, chống đỡ các rủi ro cần được đưa vào nội dung của khái niệm nghèo đói. Chính vì vậy, vào thập niên 90 của thế kỷ trước, lần đầu tiên xuất hiện về khái niệm nghèo khổ con người: “Khác với quan niệm nghèo khổ từ thu nhập, nghèo khổ tổng hợp đề cập đến sự phủ nhận các cơ hội và sự lựa chọn để đảm bảo một cuộc sống cơ bản nhất hoặc “có thể chấp nhận được”. Đến đầu thế kỷ thứ 21, khái niệm nghèo khổ con người có bước hoàn thiện mới. Trong báo cáo gần đây nhất của Liên hiệp quốc (năm 2003) về tình hình thực hiện mục tiêu thiên niên kỷ đưa ra khái niệm mới về nghèo khổ 6 tổng hợp đó là việc “con người không được hưởng các quyền lợi cơ bản của mình”.
Như vậy, khái niệm mới về nghèo khổ tổng hợp đã nhấn mạnh sự cần thiết đưa phương pháp tiếp cận "nghèo khổ" trên cơ sở “quyền lợi” cơ bản của con người. Trong đó, có quyền tự do: Con người có quyền có một cuộc sống không bị đói khổ và bị đe doạ do bạo lực, chống đối và bị thương tổn; Quyền bình đẳng: Mọi người có quyền tham gia, hưởng thụ và chia sẻ thành quả phát triển của xã hội; Sự khoan dung: Mọi người cần phải được tôn trọng bao gồm cả niềm tin, văn hoá và ngôn ngữ. Sự hoàn thiện tiếp tục của khái niệm nghèo khổ con người năm 2003 cho thấy những yêu cầu về phát triển con người đặt ra ngày càng cao hơn, nó không chỉ chú ý đến những thiệt thòi của con người về vật chất hay những nhu cầu cơ bản về phát triển con người mà còn chú trọng đến các khía cạnh về quyền con người, sự tự do, nhân quyền hay tiếng nói của người dân. Như vậy, có thể nói, nghèo khổ về vật chất là nấc thang đầu tiên tạo nên khái niệm nghèo khổ đa chiều, nghèo khổ con người.
Từ khái niệm nghèo khổ vật chất, các nhà nghiên cứu đã mở rộng ra khái niệm nghèo khổ con người và nghèo khổ về xã hội. Nội hàm nghèo khổ con người hiện nay Trải qua quá trình hoàn thiện trong quan niệm về nghèo khổ con người, đến nay với khái niệm hoàn chỉnh nhất (năm2003) có thể hệ thống hóa nội hàm của khái niệm nghèo khổ con người có thể xét đến 3 khái cạnh dưới đây: (1) Trước hết đó là sự nghèo khổ vật chất Là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con người, mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của đất nước. 7 (2) Sự thiếu hụt trong việc thỏa mãn nhu cầu cơ bản của con người. - Nghèo khổ được tính đến điều kiện khó khăn trong phát triển con người cơ bản, ví dụ như cuộc đời ngắn ngủi (tuổi thọ), thiếu giáo dục cơ bản và thiếu sự tiếp cận đến các nguồn lực tư nhân và của xã hội.
- Xoá nghèo là một khía cạnh của phát triển con người- một khái niệm được định nghĩa là “quá trình tăng thêm sự lựa chọn của con người”. (3) Sự thấp kém về địa vị và tiếng nói - Do sự thấp kém về địa vị và tiếng nói trong xã hội mà người nghèo đã không được hưởng những quyền lợi chính đáng của mình. Để khắc phục vấn đề này, các chính sách phát triển kinh tế cần hướng về người nghèo. Tăng trưởng kinh tế là cần thiết, song lợi ích từ tăng trưởng không tự động chuyển đến cho các hộ nghèo.
Người nghèo cần trở thành mục tiêu trong việc hoạch định và đánh giá tác động của các chính sách phát triển. -Với cách tiếp cận mới về nghèo khổ con người, các nhà nghiên cứu đã tập trung vào các chương trình cho phép người nghèo được sử dụng nguồn lực, giải pháp và sự sáng tạo của họ bằng cách tạo dựng một môi trường đảm bảo cũng như các nguồn lực quan trọng sẵn có bên ngoài. Đảm bảo quyền cho người nghèo được nhìn nhận là yếu tố thiết yếu của thành công trong xoá đói giảm nghèo. Ý nghĩa nghiên cứu nghèo khổ con ngƣời Nếu phát triển con người là tăng sự lựa chọn cho con người thì nghèo có nghĩa là việc không có được những cơ hội và sự lựa chọn cơ bản nhất cho sự phát triển con người.
Đó không chỉ bao gồm sự thiếu hụt những điều kiện vật chất thiết yếu cho một cuộc sống tốt đẹp mà còn bao gồm những điều kiện phi vật chất như: sức khoẻ, đời sống sáng tạo, tận hưởng chất lượng cuộc sống tốt, tự do, phẩm giá, tự trọng và được người khác coi trọng. Báo cáo Phát triển con người 1997 khi phân tích các xu hướng nghèo mang tính tổng hợp 8 đã tập trung vào các khả năng cơ bản, sự tham gia, an ninh con người và môi trường nhằm chỉ ra sự phát triển không ngang bằng giữa các khu vực và ở những giai đoạn khác nhau. Báo cáo khẳng định rằng các chính phủ và các tổ chức khác mong muốn giảm nghèo bằng việc tăng cường khả năng cho người nghèo để họ có thể đối mặt với những hoàn cảnh bất lợi như bệnh tật, khủng hoảng kinh tế, thiên tai, xung đột hoặc phân biệt đối xử. Cách tiếp cận mới về nghèo đói nhấn mạnh nhiều hơn tới “tài sản” theo nghĩa rộng.
Trước đây, người ta thường xác định tài sản đó là vật chất, tài chính nhưng tài sản trong bối cảnh nghèo mang tính nhân văn bao gồm một số loại nguồn lực khác về cá nhân, xã hội, chính trị và môi trường. Do đó, việc chống đói nghèo không chỉ đơn thuần là tăng thu nhập cho con người mà còn phải tăng cường những tài sản đó của họ, tập trung vào chính những tiềm năng và tài sản mà họ cần thiết để thoát khỏi đói nghèo. Hay nói cách khác, cách tiếp cận về nghèo khổ con đa chiều đã giúp cho người nghèo cách tự thoát nghèo. Đây không phải là sự hỗ trợ thoát nghèo đơn thuần về mặt kinh tế mà còn tạo cho người nghèo những điều kiện cơ bản để có thể tự phát triển kinh tế, tham gia vào đời sống kinh tế- xã hội.
Với Việt Nam, con người và giảm tình trạng nghèo khổ con người từ lâu đã là mối quan tâm của lớn của Đảng, Nhà nước và các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, trong các văn bản quốc gia, tư tưởng này mới chỉ thể hiện rõ khoảng hơn một thập niên gần đây. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng (1991), với quan điểm nhấn mạnh vai trò của con người trong đường lối phát triển kinh tế-xã hội, đã chỉ rõ: “Mục tiêu của chính sách xã hội thống nhất với mục tiêu phát triển kinh tế đều nhằm phát huy sức mạnh của nhân tố con người và vì con người.