chương I của Nghị định 57/2018/NĐ - CP về cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn [21] thì khái niệm nông sản được quy định cụ thể như sau: “Nông sản là sản phẩm của các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, diêm nghiệp”. Nông sản hàng hóa hay hàng nông sản (cash crops) là khái niệm dùng để chỉ các loại nông sản mà người nông dân sản xuất ra với mục đích bán ra thị trường. Ngược với nông sản hàng hóa là nông sản phục vụ cho mục đích tự sản, tự tiêu [17]. Theo Hiệp định Nông nghiệp của WTO [15] nô ng sả n được xá c định là những loại hàng hoá có nguồn gốc từ hoạt động nông nghiệp: o Các sản phẩm nông nghiệp cơ bản như lúa gạo, lúa mỳ, bột mỳ, sữa, động vật sống, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, chè, rau quả tươi.
o Các sản phẩm phái sinh như bánh mỳ, bơ, dầu ăn, thịt. o Các sản phẩm được chế biến từ sản phẩm nông nghiệp như bánh kẹo, sản phẩm từ sữa, xúc xích, nước ngọt, rượu, bia, thuốc lá, bông xơ, da động vật thô. Từ điển kinh tế học đưa ra định nghĩa [17]: nông sản xuất khẩu (agricultural export) là các sản phẩm nông nghiệp được làm ra để xuất khẩu chứ không phải cho mục đích tự cung tự cấp hay cho thị trường trong nước. Do đó căn cứ vào điều 28, mục 1, chương 2 của Luật thương mại Việt Nam [6], ta có thể đưa ra định nghĩa về xuất khẩu hàng nông sản như sau: xuất khẩu hàng nông sản là hoạt động đưa hàng nông sản ra trao đổi ngoài lãnh thổ Việt Nam hoặc 11 đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.2 Xuất khẩu nông sản bền vững • Xác định vấn đề Trong mỗi lĩnh vực khác nhau lý thuyết về phát triển bền vững được áp dụng và biến đổi sao cho phù hợp với nội hàm và đặc điểm riêng của mỗi ngành cũng như lĩnh vực đó và hoạt động xuất khẩu hàng nông sản cũng không là ngoại lệ.
Theo quan niệm của tác giả bài báo “Phát triển xuất khẩu nông sản theo hướng bền vững” [28] xuất khẩu nói chung và xuất khẩu nông sản nói riêng theo quan điểm phát triển bền vững không phải là tìm cách tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bằng mọi giá mà sự tăng trưởng xuất khẩu đó phải luôn bảo đảm hài hòa giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, giữa lợi ích trước mắt cũng như lâu dài. Từ nội dung của phát triển bền vững ta xác định, xuất khẩu bền vững hàng nông sản là hoạt động xuất khẩu nông sản đảm bảo các tiêu chí sau: - Xuất khẩu hàng nông sản đem lại hiệu quả về mặt kinh tế. - Xuất khẩu hàng nông sản đem lại lợi ích lâu dài tích cực cho cộng đồng. - Xuất khẩu hàng nông sản đảm bảo dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên đồng thời bảo vệ môi trường.
• Nội dung của xuất khẩu nông sản bền vững a. Xuất khẩu hàng nông sản đem lại hiệu quả về mặt kinh tế Hoạt động xuất khẩu của Việt Nam hiện nói chung và xuất khẩu hàng nông sản nói riêng vẫn chủ yếu phát triển theo chiều rộng với mục tiêu gia tăng quy mô cũng như sản lượng, chưa chú trọng đầu tư chiều sâu nhằm sản xuất ra những sản phẩm nông sản đặc thù, chất lượng tốt đem lại giá trị gia tăng cao. Để có thể mang lại lợi ích lâu dài về kinh tế, hoạt động xuất khẩu hàng nông sản cần dựa trên các sản phẩm đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao của thị trường thế giới. Với tốc độ tăng dân số cũng như nhu cầu tiêu dùng, điều này sẽ làm tăng đáng kể yêu cầu vể khối lượng, chất lượng các sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là các sản phẩm lương thực, thực phẩm.
Do đó, có thể thấy rằng, thị trường thế giới 12 đang tạo ra cơ hội lớn cho các nhà xuất khẩu nông sản Việt Nam. Tuy vậy, cách doanh nghiệp xuất khẩu chỉ có thể tận dụng được lợi thế này khi đầu tư xuất khẩu các sản phẩm nông sản được đầu tư kỹ thuật tốt ngay từ giống, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản, vận chuyển cũng như kiểm soát chất lượng. Vì vậy cần có sự chuyển dịch cơ cấu các mặt hàng nông sản theo hướng hiện đại cập nhật về nhu cầu thị trường, áp dụng kỹ thuật chăm sóc, chế biến hiện đại, đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao của các thị trường khó tính. Hiện nay có tới hơn 60% lượng nông sản xuất khẩu của Việt Nam là xuất sang thị trường Trung Quốc, nơi không yêu cầu cao về chất lượng hay các tiêu chuẩn kỹ thuật, tuy nhiên đó là thị trường biến động rất lớn và có lại giá trị thặng dư thấp cho cả nhà sản xuất cũng như các nhà xuất khẩu.
Ngược lại các thị trường như Mỹ, Nhật Bản hay Liên minh Châu Âu … là các thị trường đòi hỏi khắt khe về chất lượng sản phẩm cũng như có nhiều rào cản về tiêu chuẩn kỹ thuật phức tạp nhưng sẽ mang lại giá trị cao cho sản phẩm nông sản Việt Nam. Để có thể xuất khẩu bền vững hàng nông sản thì việc tiếp cận và mở rộng thị phần tại các thị trường trên là điều kiên quyết đối với các nhà xuất khẩu hàng nông sản Việt Nam. Như vậy, hoạt động xuất khẩu hàng nông sản chỉ trở lên bền vững khi dựa trên việc tăng trưởng dựa trên khai thác các lợi thế cạnh tranh mà Việt Nam có được: vị trí địa lý, điều kiện về khí hậu, thổ nhưỡng thuận lợi cho sản xuất các sản phẩm nông sản chất lượng cao; yếu tố sẵn có về lượng lao động nông nghiệp; việc áp dụng kỹ thuật cao vào nông nghiệp cũng như chế biến, bảo quản đồng hiện đang được sự quan tâm lớn của chính phủ. Từ đó duy trì nhịp độ và chất lượng tăng trưởng xuất khẩu nông sản.
Xuất khẩu hàng nông sản đem lại lợi ích lâu dài tích cực cho cộng đồng. Việt Nam cơ bản vẫn là nước nông nghiệp nên xuất khẩu nông sản đóng vai trò đặc biệt quan trọng, tạo sự ổn định xã hội và nâng cao chất lượng sống cho người nông dân, góp phần phát triển kinh tế đất nước. Với những sản phẩm nông sản hiện có cùng tiềm năng về điều kiện tự nhiên cũng như xã hội, Việt Nam đang hướng tới top những nhà xuất khẩu nông sản lớn nhất trên thế giới. Theo báo cáo World Agriculture Towards [38] tầm nhìn 2030 - 2050 của Tổ chức lương thực thế giới, hoạt động thương mại nông sản trong tương lai 30 năm tới 13 vẫn trên đà tăng lên, đó là cơ hội cho Việt Nam trong việc gia tăng sản lượng cũng như giá trị xuất khẩu của hàng nông nghiệp.
Với những lợi thế sẵn có về điều kiện tự nhiên là lực lượng lao động dồi dào thì hoạt động nông nghiệp là cách tốt để có thể tận dụng được các điều kiện đó. Tác động của xuất khẩu nông sản đến đời sống được thể hiện qua rất nhiều mặt, trước hết sản xuất hàng xuất khẩu là nơi thu hút hàng triệu lao động vào làm việc và có thu nhập không thấp qua đó nâng cao đời sống vật chất tinh thần của nhân dân. Xuất khẩu còn tạo ra nguồn vốn để nhập khẩu vật phẩm tiêu dùng thiết yếu phục vụ đời sống và đáp ứng ngày một phong phú thêm nhu cầu tiêu dùng, góp phần tăng trưởng GDP, tăng thêm nguồn thu nhập quốc dân, kích thích tiêu dùng trong nước. Vì vậy, đầu tư mở rộng xuất khẩu hàng nông sản sẽ mang hiệu quả xã hội cao.
Tuy vậy, xuất khẩu hàng nông sản tăng trưởng với giá trị cao không đồng nhất với lợi ích tích cực đem lại cho xã hội, điều đó chỉ đạt được khi đồng thời mang lại những lợi ích thực tiễn và lâu dài cho cộng đồng. Trong một thời gian dài các sản phẩm nông sản của Việt Nam gặp tình trạng được mùa - mất giá đối với các sản phẩm tiêu thụ trong nước; và cũng xảy ra đối với nông sản xuất khẩu khi các thị thường nước ngoài có những biến động lớn. Điều này dẫn tới hiệu quả của ngành nông nghiệp cũng như hoạt động xuất khẩu hàng nông sản là chưa cao đối với cộng đồng, dẫn tới hiện nay đầu tư cho nông nghiệp trở thành hoạt động có giá trị gia tăng thấp cũng như tiểm ẩn nhiểu rủi ro. Xuất khẩu hàng nông sản đảm bảo dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên đồng thời bảo vệ môi trường.
Có thể thấy hoạt động nông nghiệp sử dụng một lượng lớn lao động cũng như nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên trong một khoảng thời gian và không gian dài vì vậy tạo lên tác động lớn tới môi trường. Để có tư liệu đất cho sản xuất nông nghiệp con người đã phá rừng, cải tạo các vùng đất ngập nước, xoá bỏ các khu dự trữ sinh quyển … đồng thời sử dụng một lượng lớn nước ngọt. Quá trình đó cũng cần một lượng lớn các chất hoá học từ thuốc trừ sâu tới phân bón và các chất bảo quản nông sản. Hiện nay, chất thải của hoạt động nông nghiệp trở thành vấn đề lớn đối với nhiều khu vực trên thế giới.
Tại các khu vực trồng trọt thâm canh lâu dài, sản xuất nông nghiệp đã trở thành nguyên nhân chính và quan trọng nhất dẫn tới ô nhiễm 14 đất, không khí và nước. Hàm lượng hóa chất quá mức trong sản phẩm nông nghiệp cũng ảnh hưởng đến an toàn vệ sinh thực phẩm, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khoẻ của cộng đồng cũng như hạn chế khả năng nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế. Trong thông cáo báo chí tháng 3/2018, Laura Tuck, phó chủ tịch về phát triển bền vững của Ngân hàng thế giới nhấn mạnh: Tăng trưởng nông nghiệp đi kèm với cái giá cao, dẫn đến ô nhiễm đất, nước và không khí chưa từng có. Đầu tư vào việc ngăn chặn và kiểm soát ô nhiễm là quan trọng nhằm đảm bảo rằng lợi ích thu được từ phát triển trong nông nghiệp là bền vững [37].
Vai trò của các nhà xuất khẩu hàng nông sản sẽ tác động tích cực nhằm thay đổi thực trạng ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất nông nghiệp gây ra. Xu hướng sử dụng các sản phẩm nông sản sạch, nông sản hữu cơ, vốn có giá cao hơn nhiều so với các sản phẩm thông thường, ngày càng phát triển trên thế giới đặc biệt tại các nước phát triển, vì vậy đó là cơ hội để các nhà sản xuất chuyển dịch cơ cấu sang các sản phẩm thân thiện hơn mới môi trường.
