Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn và phát triển cây sâm lai châu panax vietnamensis var fuscidiscus k komatsu s zhu s q cai tại huyện tam đường tỉnh lai châu

Nghiên cứu giải pháp bảo tồn và phát triển cây sâm Lai Châu panax vietnamensis var fuscidiscus tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu.

• Tác giả: Trương Trọng Khôi
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Cây Sâm Lai Châu Tại Huyện Tam Đường
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tên gọi, phân loại và đặc điểm hình thái loài Sâm lai châu
• 1.3. Đặc điểm sinh thái và phân bố
• 1.4. Giá trị sử dụng
• 1.5. Nghiên cứu bảo tồn và phát triển
• 1.6. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6.1. Tên gọi, phân loại và đặc điểm hình thái của cây Sâm lai châu
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Đánh giá thực trạng và tiềm năng phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.3.2. Đánh giá mức độ thích hợp và xác định vùng trồng tiềm năng cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.3.3. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.3.4. Đề xuất giải pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra, đánh giá thực trạng và tiềm năng phát triển cây Sâm lai châu
• 2.4.3. Phương pháp đánh giá mức độ thích hợp và xác định vùng trồng tiềm năng cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.4.5. Phương pháp đề xuất kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 2.4.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.5. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.5.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá thực trạng bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.2. Đặc điểm lâm phần có phân bố cây Sâm lai châu trong tự nhiên
• 3.3. Thực trạng gây trồng Sâm lai châu trên địa bàn huyện Tam Đường
• 3.4. Thực trạng về nguồn gen (nguồn giống trồng) cây Sâm lai châu
• 3.5. Đánh giá mức độ thích hợp và xác định vùng trồng tiềm năng cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.5.1. Mức độ thích hợp trồng cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.5.2. Xác định vùng trồng tiềm năng cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.6. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.6.1. Ảnh hưởng của độ tàn che rừng tự nhiên đến sinh trưởng, phát triển cây Sâm lai châu
• 3.6.2. Ảnh hưởng của cường độ ánh sáng đến sinh trưởng, phát triển của cây Sâm lai châu
• 3.6.3. Ảnh hưởng của phân bón đến khả năng sinh trưởng, phát triển cây Sâm lai châu
• 3.7. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển Sâm lai châu tại huyện Tam Đường
• 3.7.1. Giải pháp kỹ thuật phát triển nguồn gen cây Sâm lai châu
• 3.7.2. Giải pháp kỹ thuật trồng cây Sâm lai châu
• 3.7.3. Giải pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu
• 3.7.4. Giải pháp phát triển thực trạng trồng cây Sâm lai châu
• 3.7.5. Một số giải pháp về kinh tế xã hội nhằm hạn chế sự tác động tiêu cực đến cây Sâm lai châu và môi trường sống của loài
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. Tồn tại và khuyến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cây Sâm Lai Châu Giá Trị Tiềm Năng

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, trong đó có nhiều loài quý hiếm như Sâm Lai Châu. Loài sâm này, có tên khoa học Panax vietnamensis var. Cai, thuộc họ Ngũ Gia Bì, và có phân bố hẹp tại tỉnh Lai Châu, đặc biệt là tại huyện Tam Đường. Sâm Lai Châu được đánh giá cao về công dụng bồi bổ, tăng cường sức khỏe, giảm đau, và chống lão hóa (giá trị sâm Lai Châu). Nghị định 84/2021/NĐ-CP đã xếp Sâm Lai Châu vào nhóm IIA, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với loài cây này. Chính phủ và tỉnh Lai Châu đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm xây dựng và phát triển các loài sâm Việt Nam, trong đó có Sâm Lai Châu. Quyết định 611/2024/QĐ-TTg phê duyệt chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, với mục tiêu biến sâm thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao. Mục tiêu là tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Tại huyện Tam Đường, sâm Lai Châu phân bố tự nhiên ở độ cao 1400-2300m trên dãy núi cao như Tả Lèng, Phu Sam Cáp tại các xã như Khun Há, Bản Giang, Tà Lèng, Hồ Thầu (Phạm Quang Tuyến, 2019).

1.1. Nguồn Gốc và Đặc Điểm Nhận Dạng Của Sâm Lai Châu

Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus) được biết đến với các tên gọi khác như Tam Thất rừng, Tam Thất đen. Phan Kế Long và cộng sự (2014) xác định rằng nó gần gũi với thứ Sâm Lai Châu (P. Cai), một thứ mới của loài sâm Việt. Loài sâm này đang bị đe dọa nghiêm trọng (CR) do khai thác quá mức và tác động tiêu cực đến môi trường sống, ví dụ như việc chặt phá rừng để trồng Thảo quả. Sâm Lai Châu là một cây thảo sống lâu năm, cao từ 40 đến 80 cm. Thân và lá rụng vào mùa đông, chồi mới mọc lên từ thân rễ vào mùa xuân năm sau (Phan Kế Long, 2013; Phạm Quang Tuyến, 2016). Cần có thêm nghiên cứu để mô tả đầy đủ các giai đoạn phát triển của Sâm Lai Châu, đặc biệt là hình thái quả và hạt khi chín.

1.2. Giá Trị Dược Liệu và Kinh Tế Của Sâm Lai Châu

Theo y học cổ truyền Trung Quốc, củ Sâm Lai Châu có tác dụng bồi bổ, phục hồi sức khỏe, và chữa các bệnh về suy nhược cơ thể, thần kinh, thổ huyết, và chảy máu do tổn thương. Lá cây cũng được sử dụng để làm trà. Zhu Shu và cộng sự (2004) đã xác định rằng thành phần chính của Sâm Lai Châu là saponin khung dammaran. Bằng phương pháp HPLC, nhóm nghiên cứu đã phát hiện các hợp chất ginsenosid quan trọng như Rb1, Rc, Rd, Re, Rg1, notoginsenosid R2, majonoid R2 và vết ginsenosid Ro trong thân rễ (Phạm Quang Tuyến, 2016). Các hoạt chất dược liệu như ginsenoside, polysaccharide, polyacetylene, peptide và amino acid cũng được tìm thấy. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu chiết tách và phân lập các hợp chất tinh khiết từ loài này.

II. Thách Thức Bảo Tồn Sâm Lai Châu Tại Tam Đường Phân Tích

Mặc dù có giá trị cao, nguồn gen của cây sâm Lai Châu trong tự nhiên đang suy giảm do môi trường sống bị suy thoái và khai thác quá mức (khai thác sâm Lai Châu). Các nghiên cứu về bảo tồn sâm Lai Châu và phát triển loài cây này còn nhiều hạn chế so với các loài sâm khác. Tại huyện Tam Đường, Sâm Lai Châu thường phân bố ở độ cao lớn, nhưng diện tích rừng tự nhiên phù hợp đang bị thu hẹp do hoạt động sản xuất nông nghiệp và khai thác lâm sản. Người dân địa phương khai thác sâm tự nhiên để bán, gây áp lực lớn lên quần thể sâm. Quyết định 1976/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh sự cần thiết của việc quy hoạch các vùng rừng có dược liệu quý, có nguy cơ tuyệt chủng. Do đó, việc nghiên cứu để đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát triển Sâm Lai Châu hiệu quả là vô cùng cấp thiết.

2.1. Tình Trạng Khai Thác Quá Mức và Mất Môi Trường Sống Sâm Lai Châu

Nguồn gen cây Sâm Lai Châu trong tự nhiên đang suy giảm nhanh chóng. Việc khai thác quá mức thân rễ để bán sang Trung Quốc làm thuốc quý là một trong những nguyên nhân chính. Môi trường sống của cây cũng bị tác động nghiêm trọng do các hoạt động như chặt phá rừng để khai thác gỗ, làm nương rẫy, và đặc biệt là trồng Thảo quả. Việc này dẫn đến mất môi trường sống tự nhiên của sâm và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của loài. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn để ngăn chặn khai thác trái phép và bảo vệ môi trường sống của cây sâm.

2.2. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu và Ứng Dụng Kỹ Thuật Bảo Tồn Sâm

So với các loài sâm khác như Sâm Ngọc Linh, Tam Thất hoang, nghiên cứu về bảo tồn và phát triển Sâm Lai Châu còn hạn chế. Chưa có nhiều nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống, trồng trọt, và chăm sóc sâm hiệu quả. Điều này gây khó khăn cho việc phát triển sâm Lai Châu thành một nguồn dược liệu bền vững. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu hơn về các khía cạnh sinh học, sinh thái, và kỹ thuật trồng trọt của cây sâm để đưa ra các giải pháp phù hợp.

III. Hướng Dẫn Kỹ Thuật Trồng Sâm Lai Châu Tam Đường Chi Tiết

Để phát triển sâm Lai Châu bền vững tại huyện Tam Đường, cần có các giải pháp kỹ thuật phù hợp. Việc lựa chọn địa điểm trồng thích hợp là yếu tố then chốt. Theo nghiên cứu, Sâm Lai Châu phát triển tốt ở độ cao từ 1400-2300m, dưới tán rừng có độ che phủ vừa phải. Đất trồng cần tơi xốp, giàu mùn, và thoát nước tốt. Quan trọng là việc nhân giống. Có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng thân rễ. Kỹ thuật chăm sóc bao gồm tưới nước, bón phân, và phòng trừ sâu bệnh. Việc bón phân hữu cơ giúp tăng cường sức khỏe cây và chất lượng củ sâm. Để nâng cao năng suất và chất lượng sâm, cần áp dụng các biện pháp khoa học kỹ thuật tiên tiến, đồng thời tuân thủ các quy trình canh tác bền vững (quy trình trồng sâm Lai Châu).

3.1. Lựa Chọn Địa Điểm và Chuẩn Bị Đất Trồng Sâm Lai Châu Hiệu Quả

Địa điểm trồng Sâm Lai Châu cần đáp ứng các yêu cầu về độ cao, độ dốc, và độ che phủ. Vùng núi cao từ 1400-2300m thường là lựa chọn tốt. Độ dốc vừa phải giúp thoát nước tốt và tránh xói mòn. Đất trồng cần được làm tơi xốp, bón lót phân hữu cơ, và đảm bảo thoát nước tốt. Có thể sử dụng các loại phân hữu cơ như phân chuồng ủ hoai, phân xanh, hoặc phân vi sinh. Đảm bảo đất trồng không bị ô nhiễm bởi hóa chất hoặc kim loại nặng. Cần khảo sát kỹ địa điểm trồng trước khi tiến hành trồng sâm.

3.2. Kỹ Thuật Nhân Giống Trồng và Chăm Sóc Cây Sâm Lai Châu

Có hai phương pháp nhân giống Sâm Lai Châu chính: nhân giống bằng hạt và nhân giống bằng thân rễ. Nhân giống bằng hạt đòi hỏi thời gian lâu hơn nhưng giúp tạo ra cây giống khỏe mạnh và có khả năng thích nghi tốt. Nhân giống bằng thân rễ nhanh chóng hơn nhưng cần chọn cây mẹ khỏe mạnh và không bị bệnh. Kỹ thuật trồng bao gồm tạo hố trồng, đặt cây giống, và lấp đất. Cần đảm bảo khoảng cách trồng phù hợp để cây có đủ ánh sáng và không gian phát triển. Chăm sóc cây bao gồm tưới nước, bón phân, làm cỏ, và phòng trừ sâu bệnh. Cần sử dụng các loại phân bón hữu cơ và các biện pháp phòng trừ sâu bệnh sinh học để đảm bảo an toàn cho cây và môi trường.

3.3. Các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại sâm Lai Châu

Để phòng trừ các sâu bệnh hại, bà con cần thường xuyên thăm nom vườn sâm để phát hiện bệnh kịp thời. Sử dụng các loại thuốc BVTV có nguồn gốc sinh học và tuân thủ nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian cách ly. Thực hiện biện pháp canh tác phù hợp, đảm bảo vườn luôn được thông thoáng, tránh bị ẩm thấp, tạo điều kiện cho nấm bệnh phát triển. Ngoài ra có thể sử dụng các chế phẩm sinh học như nấm trichoderma để phòng ngừa bệnh nấm cho sâm

IV. Giải Pháp Phát Triển Nguồn Gen Cây Sâm Lai Châu Bền Vững

Bảo tồn đa dạng sinh học sâm là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững sâm. Cần có các biện pháp bảo vệ quần thể sâm tự nhiên khỏi nguy cơ tuyệt chủng. Xây dựng vườn bảo tồn giống sâm Lai Châu là một giải pháp hiệu quả. Nghiên cứu và phát triển các giống sâm có năng suất và chất lượng cao cũng là một hướng đi quan trọng (giải pháp kỹ thuật phát triển nguồn gen cây Sâm Lai Châu). Đồng thời, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của sâm Lai Châu và tầm quan trọng của việc bảo tồn. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát triển sâm sẽ giúp tạo ra sự đồng thuận và đảm bảo tính bền vững.

4.1. Xây Dựng Vườn Bảo Tồn Giống Sâm Lai Châu Mô Hình Tiêu Biểu

Xây dựng vườn bảo tồn giống Sâm Lai Châu là một biện pháp quan trọng để bảo vệ nguồn gen của loài cây này. Vườn bảo tồn cần được đặt ở vị trí phù hợp với điều kiện sinh thái của sâm, có diện tích đủ lớn để chứa đựng các quần thể sâm đa dạng. Các cây sâm trong vườn bảo tồn cần được chăm sóc và theo dõi thường xuyên để đảm bảo sức khỏe và khả năng sinh sản. Cần thu thập và lưu giữ hạt giống để bảo tồn lâu dài. Vườn bảo tồn cũng có thể được sử dụng để nghiên cứu và phát triển các giống sâm mới.

4.2. Nghiên Cứu và Phát Triển Các Giống Sâm Lai Châu Năng Suất Cao

Nghiên cứu và phát triển các giống Sâm Lai Châu có năng suất và chất lượng cao là một hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị kinh tế của loài cây này. Các nhà khoa học cần tập trung vào việc lai tạo các giống sâm có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích nghi với điều kiện khí hậu địa phương, và cho năng suất cao. Việc sử dụng các kỹ thuật chọn giống tiên tiến như chọn lọc marker (marker-assisted selection) có thể giúp rút ngắn thời gian và nâng cao hiệu quả của quá trình chọn giống.

V. Phát Triển Thị Trường và Sinh Kế Từ Sâm Lai Châu Giải Pháp

Để sinh kế từ sâm Lai Châu, cần phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm sâm. Xây dựng thương hiệu sâm Lai Châu là một bước quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm và thu hút người tiêu dùng (thị trường sâm Lai Châu). Phát triển các sản phẩm chế biến từ sâm, như trà sâm, viên nang sâm, và mỹ phẩm sâm, sẽ giúp đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống phân phối hiệu quả để đưa sản phẩm sâm đến tay người tiêu dùng. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động sản xuất và chế biến sâm sẽ giúp tạo ra nhiều việc làm và tăng thu nhập. Để giá trị kinh tế sâm Lai Châu ngày càng được nâng cao.

5.1. Xây Dựng Thương Hiệu Sâm Lai Châu Nâng Cao Giá Trị Sản Phẩm

Xây dựng thương hiệu Sâm Lai Châu là một yếu tố then chốt để nâng cao giá trị sản phẩm và cạnh tranh trên thị trường. Thương hiệu cần được xây dựng dựa trên chất lượng sản phẩm, nguồn gốc xuất xứ, và các giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Lai Châu. Cần có các hoạt động quảng bá và marketing hiệu quả để giới thiệu thương hiệu đến người tiêu dùng. Việc đăng ký bảo hộ thương hiệu sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người sản xuất và ngăn chặn hàng giả, hàng nhái.

5.2. Phát Triển Các Sản Phẩm Chế Biến Từ Sâm Lai Châu Đa Dạng Hóa

Phát triển các sản phẩm chế biến từ Sâm Lai Châu là một hướng đi quan trọng để đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường. Các sản phẩm chế biến có thể bao gồm trà sâm, viên nang sâm, mỹ phẩm sâm, thực phẩm chức năng từ sâm, và các sản phẩm quà tặng từ sâm. Việc phát triển các sản phẩm chế biến cần dựa trên các nghiên cứu khoa học về tác dụng dược lý và các công thức chế biến phù hợp. Cần đảm bảo chất lượng và an toàn của các sản phẩm chế biến để đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Sâm Lai Châu Tam Đường Tổng Quan

Để phát triển sâm Lai Châu hiệu quả, cần có sự hỗ trợ từ các chính sách bảo tồn sâm Lai Châu của nhà nước và địa phương. Các chính sách có thể bao gồm hỗ trợ vốn, kỹ thuật, và thị trường cho người dân và doanh nghiệp tham gia vào hoạt động sản xuất và chế biến sâm. Khuyến khích các hoạt động nghiên cứu và phát triển khoa học công nghệ trong lĩnh vực sâm. Tăng cường hợp tác giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, và người dân để tạo ra một hệ sinh thái sâm bền vững. Các giải pháp phát triển thực trạng trồng cây Sâm lai Châu cần phải có sự tham gia của nhiều bên.

6.1. Hỗ Trợ Vốn và Kỹ Thuật Cho Người Trồng Sâm Lai Châu Chi Tiết

Người trồng Sâm Lai Châu cần được hỗ trợ về vốn để đầu tư vào sản xuất và chế biến. Có thể cung cấp các khoản vay ưu đãi, trợ cấp giống, phân bón, và các vật tư nông nghiệp khác. Ngoài ra, cần cung cấp các khóa đào tạo và tập huấn về kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc, và chế biến sâm cho người dân. Chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới nhất để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan Mô Hình Thành Công

Cần tăng cường hợp tác giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, và người dân để tạo ra một hệ sinh thái sâm bền vững. Nhà nước có vai trò xây dựng chính sách, quy hoạch, và kiểm soát chất lượng. Nhà khoa học có vai trò nghiên cứu và phát triển các giống sâm mới, các quy trình canh tác tiên tiến, và các sản phẩm chế biến chất lượng cao. Doanh nghiệp có vai trò đầu tư vào sản xuất, chế biến, và tiêu thụ sản phẩm. Người dân có vai trò tham gia vào quá trình sản xuất và bảo vệ môi trường. Sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên sẽ giúp phát huy tối đa tiềm năng của ngành sâm Lai Châu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. Cai) là một loài dược liệu quý hiếm, có giá trị kinh tế và y học cao, phân bố hẹp chủ yếu tại tỉnh Lai Châu, đặc biệt là huyện Tam Đường. Theo báo cáo của ngành, diện tích rừng có cây Sâm lai châu tự nhiên tại huyện Tam Đường trải dài ở độ cao từ 1500 đến 2200m, với mật độ cây phân bố dao động từ 674 đến 1271 cây/ha. Tuy nhiên, nguồn gen tự nhiên của loài này đang bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác quá mức và suy thoái môi trường sống. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng, tiềm năng phát triển, mức độ thích hợp và xác định vùng trồng tiềm năng, đồng thời đề xuất các giải pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường trong giai đoạn 2022-2023. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ nguồn gen quý hiếm, phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững và nâng cao đời sống người dân địa phương, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Kết quả nghiên cứu dự kiến sẽ hỗ trợ xây dựng các chính sách phát triển dược liệu phù hợp, góp phần thực hiện các chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh thái học rừng, quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Mô hình đánh giá mức độ thích hợp trồng cây sử dụng các chỉ tiêu sinh thái như độ cao, nhiệt độ trung bình năm, độ dốc và độ ẩm, được phân loại theo thang điểm từ rất thích hợp đến không thích hợp. Các khái niệm chính bao gồm:

• Nguồn gen quý hiếm: tập hợp các cá thể có giá trị di truyền cao, cần bảo tồn để duy trì đa dạng sinh học.
• Mức độ thích hợp sinh thái: khả năng của môi trường đáp ứng các yêu cầu sinh trưởng của cây trồng.
• Phân tích SWOT: công cụ đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong phát triển cây Sâm lai châu.
• Kỹ thuật nhân giống và gây trồng: phương pháp hom tách chồi và gieo hạt nhằm tăng tỷ lệ sống và sinh trưởng cây.
• Phân tích thống kê: sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu, phân tích phương sai và kiểm định Duncan nhằm xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm thí nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu điều tra thực địa tại 12 tuyến và 24 ô tiêu chuẩn trên địa bàn 4 xã của huyện Tam Đường, kết hợp với dữ liệu kế thừa từ đề tài cấp Bộ và các tài liệu chuyên ngành. Cỡ mẫu thí nghiệm gồm 360 cây Sâm lai châu được trồng dưới các điều kiện tàn che, cường độ ánh sáng và phân bón khác nhau, mỗi điều kiện được lặp lại 3 lần. Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên có kiểm soát nhằm đảm bảo tính đại diện và khách quan. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 26, áp dụng phân tích phương sai một nhân tố và kiểm định Duncan với mức ý nghĩa α = 0,05. Thời gian nghiên cứu từ tháng 6/2022 đến tháng 12/2023, bao gồm khảo sát thực địa, thí nghiệm kỹ thuật và xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phân bố tự nhiên: Cây Sâm lai châu phân bố chủ yếu trong các trạng thái rừng từ nghèo kiệt đến giàu, với mật độ cây từ 674 đến 1271 cây/ha, chiều cao trung bình tầng cây cao dao động từ 9,3 đến 12,5m. Độ tàn che rừng tự nhiên ảnh hưởng tích cực đến sinh trưởng cây, với mức độ tàn che từ 0,4 đến 0,7 phù hợp cho phát triển Sâm lai châu.

2. Thực trạng gây trồng: Diện tích trồng Sâm lai châu tại huyện Tam Đường khoảng 13,262 ha, tập trung ở 4 xã chính với hơn 30.000 cây. Tỷ lệ sống cây hom tách chồi đạt 82,89%, cao hơn so với cây gieo hạt (64,74%). Các doanh nghiệp và hợp tác xã đã đầu tư bài bản, nâng cao chất lượng cây giống và kỹ thuật chăm sóc.

3. Đánh giá mức độ thích hợp và vùng trồng tiềm năng: Qua phân tích các yếu tố sinh thái, vùng trồng rất thích hợp chiếm khoảng 12 điểm trở lên theo thang điểm đánh giá, tập trung ở các khu vực có độ cao 1600-2300m, nhiệt độ trung bình 15-20°C, độ ẩm khoảng 80%, độ dốc 15-20 độ. Diện tích đất tiềm năng để phát triển Sâm lai châu tại huyện Tam Đường được xác định khoảng hàng trăm ha, phù hợp với quy hoạch phát triển dược liệu của tỉnh.

4. Ảnh hưởng của các yếu tố kỹ thuật:

• Độ tàn che rừng tự nhiên từ 0,4 đến 0,6 cho kết quả sinh trưởng tốt nhất về chiều cao và đường kính thân cây sau 24 và 30 tháng tuổi.
• Cường độ ánh sáng giảm 50-70% qua lưới che giúp cây phát triển lá và củ lớn hơn so với ánh sáng trực tiếp.
• Phân bón vi sinh và hỗn hợp đạm, lân, kali cải thiện đáng kể kích thước củ và khối lượng củ, với phân bón vi sinh Sông Gianh cho hiệu quả cao nhất.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy điều kiện sinh thái tự nhiên tại huyện Tam Đường phù hợp với yêu cầu sinh trưởng của Sâm lai châu, đặc biệt là độ cao và độ ẩm cao, phù hợp với các nghiên cứu trước đây về sinh thái loài Panax. Tỷ lệ sống và sinh trưởng cây hom tách chồi vượt trội so với cây gieo hạt, phù hợp với các nghiên cứu nhân giống cây dược liệu quý khác. Việc áp dụng kỹ thuật che bóng và bón phân vi sinh giúp tăng năng suất và chất lượng củ, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực của ánh sáng trực tiếp và thiếu dinh dưỡng. So sánh với các nghiên cứu về Sâm ngọc linh và Tam thất hoang, Sâm lai châu có tiềm năng phát triển tương đương nếu được quản lý và kỹ thuật trồng phù hợp. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ sinh trưởng chiều cao, đường kính thân và khối lượng củ theo từng điều kiện thí nghiệm, giúp minh họa rõ ràng hiệu quả các biện pháp kỹ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy hoạch vùng trồng Sâm lai châu: Định hướng phát triển vùng trồng tại các khu vực có độ cao 1600-2300m, độ ẩm cao và độ dốc phù hợp, nhằm tối ưu hóa năng suất và chất lượng cây trồng. Thời gian thực hiện trong 3 năm tới, do UBND tỉnh và Sở Nông nghiệp chủ trì.

2. Phát triển nguồn giống chất lượng cao: Khuyến khích áp dụng kỹ thuật hom tách chồi để nâng cao tỷ lệ sống và sinh trưởng cây, đồng thời xây dựng các cơ sở sản xuất giống tập trung, đảm bảo nguồn gen sạch và đồng nhất. Thời gian triển khai trong 2 năm, do các doanh nghiệp và hợp tác xã thực hiện.

3. Áp dụng kỹ thuật trồng và chăm sóc tiên tiến: Sử dụng lưới che bóng giảm 50-70% cường độ ánh sáng và bón phân vi sinh kết hợp phân đạm, lân, kali theo tỷ lệ khoa học để tăng trưởng cây và chất lượng củ. Hướng dẫn kỹ thuật cho người dân và doanh nghiệp trong vòng 1 năm.

4. Tăng cường công tác bảo tồn và quản lý rừng tự nhiên: Kiểm soát khai thác tự nhiên, bảo vệ môi trường sống của Sâm lai châu, đồng thời phát triển mô hình trồng xen dưới tán rừng tự nhiên nhằm duy trì đa dạng sinh học và nguồn gen. Thực hiện liên tục, phối hợp giữa Ban quản lý rừng phòng hộ và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phát triển dược liệu bền vững, quy hoạch vùng trồng và bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

2. Doanh nghiệp và hợp tác xã trồng dược liệu: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế.

3. Nhà nghiên cứu và học viên ngành lâm nghiệp, dược liệu: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu sinh thái và kỹ thuật bảo tồn phát triển cây Sâm lai châu để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

4. Người dân địa phương và cộng đồng dân tộc thiểu số: Nắm bắt kiến thức về kỹ thuật trồng, chăm sóc và bảo vệ cây Sâm lai châu, góp phần nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Sâm lai châu có đặc điểm sinh thái như thế nào?
   Cây phân bố ở độ cao 1500-2200m, ưa bóng râm dưới tán rừng kín, đất tơi xốp, độ ẩm cao khoảng 80%, nhiệt độ trung bình 15-20°C. Điều kiện này giúp cây phát triển tốt về chiều cao và kích thước củ.

2. Phương pháp nhân giống nào hiệu quả nhất cho Sâm lai châu?
   Hom tách chồi có tỷ lệ sống cao hơn (82,89%) so với gieo hạt (64,74%), đồng thời cây hom có sinh trưởng nhanh và tán lá rộng hơn, phù hợp để nhân giống quy mô lớn.

3. Ảnh hưởng của ánh sáng đến sinh trưởng cây ra sao?
   Cường độ ánh sáng giảm 50-70% qua lưới che giúp cây phát triển tốt hơn, tăng kích thước lá và củ, tránh tác hại của ánh sáng trực tiếp gây stress cho cây.

4. Phân bón nào thích hợp cho cây Sâm lai châu?
   Phân vi sinh kết hợp phân đạm, lân, kali theo tỷ lệ 30g đạm, 20g lân, 20g kali cho mỗi bầu cây giúp tăng trưởng chiều cao, đường kính thân và kích thước củ hiệu quả.

5. Làm thế nào để bảo tồn nguồn gen Sâm lai châu tự nhiên?
   Cần kiểm soát khai thác, bảo vệ rừng tự nhiên, phát triển mô hình trồng xen dưới tán rừng và xây dựng các khu bảo tồn nguồn gen nhằm duy trì đa dạng sinh học và nguồn gen quý hiếm.

Kết luận

• Cây Sâm lai châu phân bố tự nhiên chủ yếu ở độ cao 1500-2200m với mật độ từ 674 đến 1271 cây/ha, thích nghi tốt dưới tán rừng kín và đất mùn tơi xốp.
• Tỷ lệ sống và sinh trưởng cây hom tách chồi vượt trội so với cây gieo hạt, phù hợp cho nhân giống quy mô lớn.
• Vùng trồng tiềm năng tại huyện Tam Đường được xác định dựa trên các tiêu chí sinh thái, với diện tích đất thích hợp đáng kể cho phát triển cây dược liệu.
• Kỹ thuật che bóng và bón phân vi sinh kết hợp phân hóa học giúp tăng năng suất và chất lượng củ Sâm lai châu.
• Đề xuất các giải pháp quy hoạch vùng trồng, phát triển nguồn giống, áp dụng kỹ thuật trồng và bảo tồn rừng tự nhiên nhằm phát triển bền vững cây Sâm lai châu tại huyện Tam Đường.

Tiếp theo, cần triển khai các mô hình thí điểm theo đề xuất, đồng thời tăng cường đào tạo kỹ thuật cho người dân và doanh nghiệp. Mời các nhà quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cùng phối hợp để phát huy tối đa tiềm năng của cây Sâm lai châu, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững và bảo tồn nguồn gen quý hiếm của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Tên gọi, phân loại và đặc điểm hình thái loài Sâm lai châu Panax vietnamensis var. Cai là phân bậc dưới loài P.

vietnamensis Ha et Grushv., thuộc chi Nhân sâm (Panax L.), họ Ngũ gia bì (Araliaceae). Đây là loài cây lần đầu tiên được ghi nhận ở Vân Nam, Trung Quốc và công bố bởi Zhu và cộng sự (2003). Các tác giả đã mô tả đó là một thứ mới của Sâm ngọc linh (P. vietnamensis Ha et Grushv.

Thứ mới này được lấy tên là P. Theo tác giả, thứ mới này khác với thứ chuẩn P. vietnamensis về 4 vị trí các nucleotide trên gen matK. Dựa trên việc phân tích cơ sở dữ liệu về gen trnK và 18S-rRNA cho thấy 2 thứ của loài P.

vietnamensis kể trên có mối quan hệ di truyền chung nhánh và khá gần với P. zingiberensis có nguồn gốc ở Vân Nam, Trung Quốc (Zhu và cộng sự, 2003) (dẫn theo Phạm Quang Tuyến, 2016). Kỹ thuật giải trình tự gen với đặc tính ổn định, có độ chính xác đang được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu phân loại, đa dạng di truyền và phát sinh hệ thống của một số loài thực vật. (Zhu và cộng sự, 2003b) trên cơ sở phân tích dữ liệu gen trnK và 18S-rRNA cho thấy hai thứ của loài sâm Việt (P.

vietnamensis Ha & Grushv): thứ Sâm lai châu (P. Cai), thứ Sâm Langbiang (P. langbiamensis) phân bố ở núi Lang Biang (Lâm Đồng) có mối quan hệ gần gũi và chung nhánh với P. zingiberensis có nguồn gốc ở tỉnh Vân Nam.

Sâm lai châu cùng loài với Sâm Ngọc Linh (P. vietnamensis Ha et Grushv.), thuộc chi Nhân Sâm (Panax), họ Ngũ gia bì (Araliaceae). Đây là 4 loài lần đầu tiên được ghi nhận ở Vân Nam, Trung Quốc (Zhu và cộng sự, 2003a). Các tác giả đã mô tả đó là một thứ mới của Sâm Việt Nam (P.

Thứ mới này được đặt tên là P. Theo tác giả, thứ mới này không có sự khác biệt với thứ chuẩn P. vietnamensis mà chỉ khác về 4 vị trí các nucleotide trên gen matK (Zhu và cộng sự, 2003b). Đặc điểm sinh thái và phân bố Seemann (1868) ghi nhận chi Panax chỉ xuất hiện ở Bắc bán cầu, kéo dài từ vùng rừng núi giáp bờ biển phía Đông của Bắc Mỹ bao gồm Bắc Hoa Kỳ và Tây Nam Canada (có 2 loài P.

trifoliatus); vùng Đông Bắc Á (gồm Viễn Đông Nga, Đông Bắc Trung Quốc, Bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản) có hai loài là P. Trung tâm phân bố của chi Panax có thể từ vùng Tây Nam Trung Quốc xuống phía Bắc Việt Nam. Thực chất khu vực này gồm 2 tỉnh biên giới kề nhau là Vân Nam (Trung Quốc) và Lào Cai (Việt Nam), ở đây đang có tới 7 loài và dưới loài (thứ) mọc tự nhiên và 2 loài trồng là P. Đây có thể coi là trung tâm phân bố của chi Sâm (Panax) của thế giới.

Ở Bắc Mỹ hiện có 3 loài (P. Giới hạn cuối cùng về phía Nam của chi Panax là Sâm việt nam (P. vietnamensis) phân bố ở Miền Trung của Việt Nam, tại 14°15’ vĩ độ Bắc. Các nghiên cứu về sinh thái các loài trong chi Panax cho thấy, Sâm mọc tự nhiên dưới tán rừng có độ cao từ 1500 m trở lên, nhiệt độ trung bình từ 20°C đến 25°C, tổng tích ôn từ 7.

Nhiệt độ tối thấp 5°C và nhiệt độ tối cao 33°C, độ ẩm không khí và độ ẩm đất tương đối cao từ 80% đến 90%. Chế độ ánh sáng trực xạ chiếm 10% và tán xạ chiếm 90% là ánh sáng được xem là thích hợp nhất cho sinh trưởng của cây. Cây Sâm phát triển 5 tốt dưới tán rừng, nơi đất đai tơi xốp, có lớp mùn dày, đủ ẩm và thông thoáng tốt (dẫn theo Trần Thị Liên, 2011). Giá trị sử dụng Theo y học cổ truyền Trung Quốc, cây Sâm lai châu có củ làm thuốc bổ, phục hồi sức khỏe và chữa các bệnh về suy nhược cơ thể, thần kinh, thổ huyết, chảy máu do tổn thương.

Lá dùng làm trà uống (dẫn theo Phạm Quang Tuyến, 2016). Zhu Shu và cộng sự (2004) đã xác định được thành phần chính của Sâm lai châu là saponin khung dammaran. Bằng phương pháp HPLC, nhóm nghiên cứu này đã xác định sơ bộ sự có mặt của các hợp chất ginsenosid Rb1 (6,15-15,59 mg/g), Rc (0,83-2,25 mg/g), Rd (0,18-5,97 mg/g), Re (0,96-3,67 mg/g), Rg1 (23,05-56,70 mg/g), notoginsenosid R2 (0,66-1,72 mg/g), majonoid R2 (57,80-84,77 mg/g) và vết ginsenosid Ro trong thân rễ của loài này (dẫn theo Phạm Quang Tuyến, 2016). Thành phần hóa học chính của các loài thuộc chi Panax L.

là saponin, polysacharid, polyacetylen, flavonoid, tinh dầu,. Trong đó, saponin là nhóm hợp chất chính và được quan tâm nhiều nhất. Hiện nay, đã có hơn 300 saponin được phân lập từ chi Panax L. Các saponin trong chi Panax được phân loại theo khung genin thành hai nhóm chính là dammaran và olean.

Khung dammaran gồm các saponin dẫn chất của (S)-protopanaxadiol, (S)- protopanaxatriol và dẫn chất ocotillol. Khung oleanan gồm saponin ginsenosid Ro, các chiketsusaponin,…. dẫn chất của acid oleanolic. Đến nay, các nhà khoa học đã xác định rất nhiều hoạt chất dược thuộc các nhóm ginsenoside, polysaccharide, polyacetylene, peptide và amino acid ở các loài Nhân sâm thuộc chi Panax.

Tuy nhiên, thành phần dược dùng chủ yếu được quan tâm là các triterpen saponin (ginsenoside), trong đó nhóm saponin dammarane và oleane là quan trọng nhất. Chính thành phần và hàm lượng của 6 nhóm hoạt chất này quyết định giá trị dược dụng của các taxon cũng như chất lượng dược liệu (Yang và cộng sự, 2014; Florence, 1992). Trong một nghiên cứu khác, Zhang Guang-Hui và cộng sự (2015) đã tìm thấy sự có mặt của các hợp chất saponin chính trong thân rễ loài này bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao sử dụng detector ELSD gồm majonosid R2, ginsenosid Rg1, Rb1, Rd và notoginsenosid R1 lần lượt là 68 mg/g, 52,7 mg/g, 17,9 mg/g, 3,2 mg/g và 17,8 mg/g. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu kết luận dựa trên sắc ký lỏng hiệu năng cao, chưa nghiên cứu chiết tách phân lập các hợp chất tinh khiết từ loài này.

Nghiên cứu bảo tồn và phát triển Trên thế giới chưa có nhiều nghiên cứu sâu về bảo tồn loài Sâm lai châu. Nó được coi là những cây thuốc đang bị đe dọa tuyệt chủng ở Trung Quốc và Việt Nam. Việc nghiên cứu trồng bảo tồn và phát triển loài Sâm lai châu ở Trung Quốc cũng mới chỉ dừng lại ở mức đề xuất mà chưa có các nghiên cứu gây trồng và phát triển cụ thể. Đây cũng chính là một trong những tồn tại trong nghiên cứu nhân giống, gây trồng trên thế giới nhằm bảo tồn cũng như phát triển nguồn gen loài Sâm lai châu (dẫn theo Phan Kế Long, 2014).

Qua các nghiên cứu về phân loại, đặc điểm sinh thái, phân bố, giá trị sử dụng cũng như khả năng nhân gây trồng và bảo tồn loài Sâm lai châu trên thế giới còn rất nhiều vấn đề tồn tại cần giải quyết. Sâm lai châu là cây có giá trị sử dụng nhưng do là loài cây có phân bố hẹp tại Lai Châu và vùng Jinping, Vân Nam nên việc nghiên cứu về loài cây này cũng gặp rất nhiều hạn chế. Do đó, nghiên cứu sinh thái, nhân giống để bảo tồn và phát triển Sâm lai châu còn là một khoảng trống. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1.

Tên gọi, phân loại và đặc điểm hình thái của cây Sâm lai châu Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus) có tên gọi khác là 7 Tam thất rừng, Tam thất đen. Sâm lai châu một loài cây thuốc mới, ít được biết đến ở Việt Nam đã được Phan Kế Long và cộng sự (2014) xác định gần nhất với thứ Sâm lai châu (P. Cai), một thứ mới cho khoa học của loài sâm Việt.

Sâm lai châu hiện được liệt kê ở thứ hạng Bị tuyệt chủng trầm trọng (CR) vì đáp ứng các tiêu chí A2a, B2b (ii, iii, v); C2a (i); E (tiêu chuẩn IUCN, 2010). Nguyên nhân là do nạn khai thác quá mức thân rễ để xuất sang Trung Quốc làm thuốc quý và môi trường sống bị con người tác động nghiêm trọng (chặt phá rừng để khai thác gỗ, làm nương rẫy và nhất là trồng Thảo quả Amomum tsaoko) (Phan Kế Long, 2014). Sâm lai châu (P. fuscidiscus) thuộc chi Panax L.

có tên gọi địa phương khác là “Tam thất hoang Mường Tè”, “Tam thất rừng”, “Tam thất đen” (Phạm Quang Tuyến và cộng sự, 2017). Việc gọi tên khác nhau giữa các địa phương là một trong những tồn tại ảnh hưởng đến nhận biết, quản lý, thống kê, kiểm kê tài nguyên rừng, tài nguyên dược liệu và báo cáo khoa học. Sâm lai châu là cây thảo, sống nhiều năm, cao đến 40 - 80 cm. Thân mang lá lụi hàng năm vào mùa đông, chồi mới mọc lên từ đầu thân rễ vào đầu mùa xuân năm sau (Phan Kế Long, 2013; Phạm Quang Tuyến, 2016).

Trong nghiên cứu năm 2013, Phan Kế Long và cộng sự đã mô tả đặc điểm hình thái lá, thân, rễ, hoa, quả về cơ bản cây có các đặc điểm giống với Sâm ngọc linh. Tuy nhiên, trong tài liệu mô tả tác giả mới chỉ mô tả đặc điểm hình thái quả xanh mà chưa thu được mẫu và mô tả đặc điểm hình thái hạt khi chín. Do đó, việc nghiên cứu về hình thái Sâm lai châu cần được mô tả theo dõi qua nhiều giai đoạn để làm rõ hơn. Năm 2016, Phạm Quang Tuyến trong hội thảo “Bảo tồn và phát triển Sâm lai châu tại huyện Mường Tè” trong báo cáo về đặc điểm sinh thái cây 8 Sâm lai châu về cơ bản thống nhất với những mô tả về hình thái lá, hoa và hạt của Phan Kế Long và cộng sự (2013).

Nhưng tác giả có bổ sung đặc điểm quan trọng để nhận biết cây Sâm lai châu và phân biệt với các loài cùng chi Panax đó là: quả khi chín có màu đỏ chấm đen ở đầu. Đây là đặc điểm dễ nhận biết để phân biệt Sâm lai châu (P. fuscidiscus) với Tam thất hoang (P. stipuleanatus) và Sâm vũ diệp (P.

bipinnatifidus) khi chín hạt chỉ có màu đỏ. Đặc điểm sinh thái và phân bố Sâm lai châu phân bố hẹp trên dãy núi Pu Si Lung và lân cận (Mường Tè và Tây Sìn Hồ, giáp biên giới với Trung Quốc) và dãy núi Pu Sam Cáp nằm giữa các huyện Sìn Hồ và Tam Đường với thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu. Sâm lai châu bị người dân bản địa khai thác, sử dụng làm thuốc và bán sang Trung Quốc, đang bị đe dọa tuyệt chủng ở mức độ trầm trọng (CR) (Phan Kế Long và cộng sự, 2014).