Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Bạc Liêu là vùng đất giàu truyền thống lịch sử tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long với dân số tăng từ 724.211 người năm 1997 lên 907.236 người vào năm 2019. Địa phương sở hữu kho tàng di sản đồ sộ gồm 45 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng (trong đó có 10 di tích cấp quốc gia và 35 di tích cấp tỉnh), cùng sự giao thoa văn hóa đặc sắc của 3 dân tộc anh em Kinh, Khmer và Hoa. Bạc Liêu còn được biết đến là cái nôi của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ với bản Dạ cổ hoài lang bất hủ ra đời năm 1919 và cụm kiến trúc nhà Công tử Bạc Liêu có lịch sử hình thành tròn 100 năm.

Tuy nhiên, trong bối cảnh bùng nổ thông tin và chuyển đổi số, hoạt động truyền thông văn hóa truyền thống trên báo chí địa phương đang đối mặt với nhiều rào cản về phương thức tiếp cận và công nghệ thể hiện. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề nâng cao chất lượng và hiệu quả thông điệp truyền thông văn hóa trên báo chí Bạc Liêu nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập theo tinh thần Kế hoạch số 82-KH/TU của Tỉnh ủy Bạc Liêu và Chỉ thị số 19-CT/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy.

Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng nội dung và hình thức của 149 tác phẩm báo chí, từ đó chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và đề xuất giải pháp khả thi. Phạm vi khảo sát được giới hạn trong thời gian 24 tháng, từ tháng 01/2018 đến tháng 12/2019, trên 3 cơ quan báo chí chủ lực của tỉnh gồm Báo Bạc Liêu điện tử, Đài Phát thanh - Truyền hình Bạc Liêu và Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Bạc Liêu. Công trình có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao mức hưởng thụ văn hóa tinh thần cho người dân và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận truyền thông kinh điển kết hợp quan điểm văn hóa học mác-xít và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII. Về mặt truyền thông, luận văn áp dụng mô hình truyền thông một chiều 5W của Harold Lasswell nhằm bóc tách 5 yếu tố cấu thành hoạt động báo chí gồm nguồn phát, thông điệp, kênh truyền, công chúng và hiệu quả tác động. Đồng thời, tác giả kết hợp mô hình truyền thông hai chiều của Claude Shannon và mô hình tương tác mở rộng của các học giả báo chí Việt Nam để phân tích luồng thông tin phản hồi và hiện tượng nhiễu trong quá trình tiếp nhận.

Khung khái niệm của đề tài được xây dựng dựa trên các định nghĩa chuẩn mực:

  • Truyền thông đại chúng: Hoạt động truyền đạt thông điệp hướng đến các nhóm xã hội rộng lớn thông qua các phương tiện kỹ thuật và công nghệ hiện đại.
  • Giá trị văn hóa truyền thống: Các thành tựu vật chất và tinh thần được hình thành trong lịch sử, kết tinh qua các di tích, lễ hội, nghệ thuật dân gian, tập quán xã hội và ẩm thực theo Luật Di sản văn hóa năm 2001 và Nghị định số 98/2010/NĐ-CP.
  • Báo chí địa phương: Hệ thống cơ quan báo chí cấp tỉnh chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thực hiện song song nhiệm vụ chính trị và phản ánh đời sống dân sinh.
  • Hiệu quả truyền thông: Mức độ chuyển biến về nhận thức, thái độ và hành vi của công chúng sau khi tiếp nhận thông điệp văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiến hành khảo sát toàn diện nguồn dữ liệu sơ cấp gồm 149 tác phẩm báo chí chuyên đề văn hóa được xuất bản trong giai đoạn 2 năm (2018 - 2019). Cỡ mẫu khảo sát phân bổ cụ thể:

  • 53 tác phẩm trên Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Bạc Liêu (đơn vị xuất bản định kỳ 2 kỳ/tháng, phát hành bình quân 25 tin bài mỗi số với gần 40.000 cuốn trong nhiệm kỳ 2015 - 2020).
  • 32 chương trình và phóng sự phát sóng trên Đài Phát thanh - Truyền hình Bạc Liêu (đơn vị vận hành 25 chuyên đề và 38 chuyên mục định kỳ hàng tháng).
  • 64 bài viết trên Báo Bạc Liêu điện tử (thuộc cơ quan Báo Bạc Liêu có tiền thân từ năm 1946).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập các tác phẩm phản ánh trực diện 9 nhóm giá trị văn hóa tiêu biểu của Bạc Liêu trong các chuyên mục cố định như Đất và Người Bạc Liêu hay chuyên trang Văn hóa - Nghệ thuật. Về phương pháp phân tích, tác giả sử dụng phương pháp phân tích nội dung kết hợp định tính và định lượng để thống kê tần suất chủ đề, thể loại và ngôn ngữ thể hiện.

Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đo lường chính xác cơ cấu đề tài và mức độ hấp dẫn của thông điệp. Bên cạnh đó, phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện đối với 2 nhóm khách thể chính gồm 48 cán bộ phóng viên, biên tập viên trực tiếp tác nghiệp và nhóm các nhà quản lý văn hóa, nghệ nhân, nghệ sĩ dân gian tại địa phương nhằm bảo đảm tính khách quan và chiều sâu khoa học cho các kết luận nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả khảo sát 149 tác phẩm báo chí Bạc Liêu giai đoạn 2018 - 2019 cho thấy bức tranh phân bố đề tài có sự chênh lệch rõ nét:

  • Đề tài Đờn ca tài tử giữ vị trí áp đảo tuyệt đối với tổng cộng 46 tác phẩm, chiếm 30,87% dung lượng truyền thông toàn tỉnh. Tỷ lệ này thể hiện rõ trên từng cơ quan báo chí: chiếm 40,6% (13/32 tác phẩm) trên sóng truyền hình của Đài Phát thanh - Truyền hình Bạc Liêu, chiếm 28,3% (15/53 tác phẩm) trên Tạp chí Văn hóa - Văn nghệ Bạc Liêu và chiếm 28,1% (18/64 tác phẩm) trên Báo Bạc Liêu điện tử.
  • Các mảng đề tài về di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật và nghệ thuật trình diễn dân gian khác (nói thơ Bạc Liêu, nhạc ngũ âm, múa Khmer) cùng đạt mức 20 tác phẩm mỗi loại, tương đương 13,42% tổng số sản phẩm khảo sát.
  • Mảng đề tài lễ hội truyền thống và ẩm thực địa phương lần lượt đạt 15 tác phẩm mỗi loại, chiếm tỷ trọng 10,07%.
  • Các chủ đề có tần suất xuất hiện rất thấp gồm: Giai thoại Công tử Bạc Liêu có 7 tác phẩm (4,70%), Danh lam thắng cảnh có 7 tác phẩm (4,70%), và Làng nghề thủ công truyền thống chỉ có 6 tác phẩm (chiếm 4,03%).
  • Mức độ tương tác và phản hồi của công chúng còn rất hạn chế: Tạp chí in chỉ ghi nhận 2 sản phẩm có ý kiến bạn đọc (3,8%), Đài Truyền hình có 1 sản phẩm (3,2%), và Báo điện tử chỉ đạt 4 sản phẩm (6,25%).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn trực quan qua bảng thống kê cơ cấu 9 nhóm đề tài và biểu đồ tròn thể hiện mức độ ưu tiên truyền thông, trong đó mảng Đờn ca tài tử chiếm gần một phần ba tổng dung lượng phát sóng và trang in. Sự vượt trội này hoàn toàn phù hợp với vị thế cái nôi của nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ, nơi có huyện Hồng Dân tự hào với 69 câu lạc bộ và 300 cộng tác viên hoạt động sôi nổi.

Tuy nhiên, biểu đồ cột so sánh mức độ tương tác giữa 3 cơ quan báo chí chỉ ra một điểm nghẽn lớn khi tỷ lệ phản hồi của công chúng trung bình chỉ đạt khoảng 4,7%. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc Báo Bạc Liêu với 39 cán bộ (gồm 20 phóng viên, 7 biên tập viên) và Đài Phát thanh - Truyền hình Bạc Liêu với 89 nhân sự (gồm 28 phóng viên, 19 biên tập viên) vẫn chủ yếu vận hành theo phương thức báo chí truyền thống.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại Đài Phát thanh - Truyền hình Thừa Thiên Huế hay Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh, báo chí Bạc Liêu còn thiếu vắng các định dạng báo chí số hiện đại như Megastory, Infographic tương tác hoặc video ngắn trên mạng xã hội. Hạn chế này dẫn đến tình trạng thông tin bị trùng lặp tiêu đề, thiếu các chỉ dẫn dịch vụ du lịch và chưa có nhiều bài viết phản biện đa chiều về những mặt trái trong công tác bảo tồn di sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng truyền thông văn hóa địa phương:

  • Đổi mới phương thức sản xuất và đa dạng hóa hình thức thể hiện: Ban Biên tập Báo Bạc Liêu và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh cần chuyển đổi mô hình sang tòa soạn hội tụ, phấn đấu đạt mục tiêu 100% tác phẩm báo điện tử về di sản được tích hợp định dạng đa phương tiện (Emagazine, Podcast, Clip ngắn) trong thời gian 12 tháng tới.
  • Cơ cấu lại nội dung và cân bằng tỷ trọng đề tài: Lãnh đạo 3 cơ quan báo chí chỉ đạo các phòng ban chuyên môn nâng tỷ lệ phủ sóng mảng làng nghề thủ công và giai thoại lịch sử từ mức dưới 5% hiện nay lên tối thiểu 15% tổng thời lượng tuyên truyền, duy trì chỉ tiêu xuất bản định kỳ 2 bài chuyên sâu mỗi tháng trong giai đoạn 2021 - 2023.
  • Nâng cao trình độ công nghệ và kỹ năng số cho đội ngũ người làm báo: Sở Thông tin và Truyền thông phối hợp với Hội Nhà báo tỉnh tổ chức 4 khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng báo chí dữ liệu và đo lường tương tác mạng xã hội cho 48 phóng viên, biên tập viên của tỉnh trong vòng 18 tháng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tương tác của độc giả lên mức 20%.
  • Hoàn thiện cơ chế đặt hàng và chính sách kinh tế báo chí: Ủy ban nhân dân tỉnh Bạc Liêu cùng Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch xây dựng cơ chế ngân sách đặt hàng truyền thông di sản hàng năm với mức tăng trưởng dự toán từ 10% đến 15%/năm bắt đầu từ năm 2021, tạo nguồn lực tài chính bền vững cho các tuyến bài điều tra, bảo tồn văn hóa quy mô lớn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan tham mưu chính sách: Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch Bạc Liêu sử dụng hệ thống số liệu khảo sát 149 tác phẩm làm căn cứ khoa học để hoàn thiện quy hoạch báo chí và xây dựng các đề án phát triển du lịch văn hóa giai đoạn mới.
  • Lãnh đạo các cơ quan báo chí và đội ngũ phóng viên: Ban Biên tập và phóng viên các báo, đài cấp tỉnh áp dụng trực tiếp 4 nhóm giải pháp đổi mới quy trình biên tập, khắc phục 3 hạn chế cốt lõi về trùng lặp đề tài và nâng cao tính tương tác cho tác phẩm báo chí.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Báo chí - Truyền thông: Người học có thể khai thác khung lý thuyết mô hình truyền thông di sản và phương pháp phân tích nội dung định lượng 24 tháng như một tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực cho các đề tài nghiên cứu truyền thông vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
  • Doanh nghiệp du lịch và các nhà sáng tạo nội dung: Các đơn vị lữ hành khai thác dữ liệu về 45 di tích và các giá trị phi vật thể đặc sắc của 3 dân tộc Kinh - Khmer - Hoa để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm và chiến dịch truyền thông quảng bá điểm đến.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao nghệ thuật Đờn ca tài tử lại chiếm tỷ trọng cao nhất trong các đề tài văn hóa trên báo chí Bạc Liêu?
    Đờn ca tài tử chiếm tới 30,87% (46/149 sản phẩm) vì Bạc Liêu là cái nôi của nghệ thuật này với bản Dạ cổ hoài lang lừng danh ra đời năm 1919. Sau khi được UNESCO vinh danh năm 2013, báo chí địa phương đã tập trung nguồn lực tuyên truyền nhằm khẳng định thương hiệu văn hóa đặc trưng của tỉnh.

  • Hạn chế lớn nhất trong công tác truyền thông văn hóa trên báo chí Bạc Liêu giai đoạn 2018 - 2019 là gì?
    Hạn chế lớn nhất là sự mất cân đối về dung lượng giữa các chủ đề và tỷ lệ phản hồi của công chúng còn rất thấp, chỉ dao động từ 3,2% đến 6,25%. Nhiều bài viết còn trùng lặp nội dung, thiếu vắng các định dạng đồ họa tương tác và chưa phản ánh sâu sắc nguy cơ mai một làng nghề.

  • Luận văn sử dụng mô hình truyền thông nào làm khung phân tích chủ đạo?
    Luận văn kết hợp mô hình 5W của Harold Lasswell và mô hình hai chiều của Claude Shannon để xây dựng mô hình truyền thông giá trị văn hóa truyền thống gồm 6 yếu tố: nguồn phát, thông điệp di sản, kênh truyền thông đại chúng, công chúng tiếp nhận, yếu tố nhiễu và mạch phản hồi hiệu quả xã hội.

  • Sự giao thoa văn hóa của 3 dân tộc Kinh, Khmer, Hoa được báo chí địa phương phản ánh ra sao?
    Báo chí Bạc Liêu đã phản ánh sinh động các nét văn hóa đặc trưng thông qua 15 tác phẩm về lễ hội (như Tết Chol Chnăm Thmây, lễ Nghinh Ông, tục cúng Thanh Minh) và 15 tác phẩm ẩm thực, góp phần thắt chặt khối đại đoàn kết cho hơn 907.000 người dân trong tỉnh.

  • Cơ quan báo chí cần làm gì để thu hút giới trẻ quan tâm đến các giá trị văn hóa truyền thống?
    Báo chí Bạc Liêu cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, phát triển kênh thông tin trên YouTube và mạng xã hội, sản xuất video ngắn và xây dựng các diễn đàn mở để kết nối hơn 300 cộng tác viên văn nghệ dân gian trẻ tuổi tại các địa phương trong tỉnh.

Kết luận

  • Luận văn đã hoàn thành việc khảo sát và lượng hóa toàn diện 149 tác phẩm truyền thông văn hóa trên cả 3 loại hình báo in, truyền hình và báo điện tử tại Bạc Liêu giai đoạn 2018 - 2019.
  • Khẳng định vai trò nòng cốt của báo chí địa phương trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa của 3 dân tộc anh em Kinh - Khmer - Hoa, đặc biệt là nghệ thuật Đờn ca tài tử chiếm 30,87% tổng dung lượng.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ và sự thiếu hụt định dạng đa phương tiện của đội ngũ 128 cán bộ, phóng viên thuộc Báo Bạc Liêu và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh.
  • Đóng góp hệ thống cơ sở dữ liệu thực chứng 24 tháng và đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm hiện đại hóa hoạt động báo chí địa phương.
  • Xác định lộ trình hành động đến năm 2025 với mục tiêu nâng tỷ lệ tương tác công chúng lên trên 20% và tăng trưởng nguồn thu đặt hàng truyền thông di sản từ 10% đến 15% mỗi năm.

Công trình là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác quản lý và tác nghiệp báo chí. Các cơ quan báo chí địa phương và nhà nghiên cứu văn hóa cần nhanh chóng triển khai các giải pháp chuyển đổi số để lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa những giá trị văn hóa truyền thống Bạc Liêu đến công chúng trong nước và quốc tế.