Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH HƯỚNG GIÁ TRỊ NGHỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI CỦA NHÂN VIÊN XÃ HỘI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vấn đề giá trị, định hướng giá trị và vấn đề định hướng giá trị nghề ngiệp đang là vấn đề mang tính thời sự cấp bách và được nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Sơ lược những nghiên cứu liên quan đến giá trị và định hướng giá trị Vấn đề về giá trị, định hướng giá trị đã có từ rất lâu và được nhiều nước trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau: * Trên thế giới: Từ năm 1968 - 1974, Viện nghiên cứu thanh niên ở Đức đã tiến hành nghiên cứu ở 1000 học sinh phổ thông và 2000 sinh viên đại học để tìm hiểu định hướng giá trị.
Trong những năm 1977 - 1978, Trung tâm nghiên cứu khoa học về thanh niên ở Bungari nghiên cứu về vấn đề giáo dục đạo đức cho thanh niên, trong đó có đề cập đến vấn đề giá trị, đặc biệt là sự khác biệt trong thang giá trị của thanh niên so với thế hệ cha ông [23, tr. Năm 1983, Viện nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã chú trọng nghiên cứu thanh niên của 11 quốc gia lứa tuổi từ 18 – 24 tuổi. Tiếp theo đó, Viện khảo sát xã hội Châu Âu nghiên cứu trên thanh niên ở 10 nước Châu Âu. Cả hai cuộc điều tra này đều đề cập đến về vấn đề định hướng giá trị của thanh niên nhằm giúp họ chuẩn bị bước vào cuộc sống [21, tr.23] Năm 1986 - 1987, UNESCO đã đề nghị Câu lạc bộ Rome tiến hành điều tra quốc tế về giá trị đạo đức của con người chuẩn bị bước vào thế kỷ XXI trong tình hình có nhiều biến đổi đang ảnh hưởng đến xã hội vào những năm cuối thế kỷ XX [21,tr.25] 5 z Hơn 10 năm trở lại đây, các nước Châu Á và Đông Nam Á đã có nhiều cuộc hội thảo về vấn đề nghiên cứu giá trị và giáo dục giá trị.
Các chương trình giáo dục giá trị đã được đưa vào trong trường phổ thông và cộng đồng ở một số nước như: Indonesia, Phillippin, Singapore, Malaysia và Thái Lan. Tóm lại, các công trình nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị ở đây đã chỉ ra được những khác biệt trong thang giá trị của thanh niên, xây dựng bộ dụng cụ để đo đạc và kiểm chứng cho nghiên cứu thực tế. Ngoài ra các công trình nghiên cứu còn được ứng dụng vào trong các trường học và cộng đồng dân cư. * Ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị ở Việt Nam tương đối mới mẻ hơn so với các nước trên thế giới.
Tuy nhiên, kể từ thập niên 90 trở lại đây đã có rất nhiều tác giả tập trung nghiên cứu về vấn đề này. Điển hình: Năm 1987 - 1988, ban Lý luận giáo dục và giáo dục chuyên nghiệp thực hiện đề tài: “Nghiên cứu và điều tra về xu hướng nhân cách của sinh viên” [6]. Đề tài đã chỉ ra những xu hướng nhân cách của sinh viên và đề cập đến vấn đề giá trị sống của sinh viên với những đặc trưng nhất định. Năm 1991 - 1995, chương trình Khoa học công nghệ cấp Nhà nước mã số KX - 07: “Con người Việt nam - mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế xã hội” [2] đã được thực hiện, nhiều nhánh đề tài xuất phát từ đây đã nghiên cứu lý luận và thực tiễn về định hướng giá trị của con người Việt Nam Đề tài mã số KX - 07 - 04 do tác giả Nguyễn Quang Uẩn làm chủ nhiệm, nghiên cứu: “Giá trị - Định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị” [33].
Dựa trên những giá trị được người Việt Nam quan tâm, đề tài chỉ ra xu hướng phát triển nhân cách người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và mở cửa. Năm 1996, nghiên cứu: “Định hướng giá trị của thanh niên sinh viên trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam” của tác giả Dương Tự Đam [5] đã nêu ra một số biểu hiện đặc trưng, xu hướng phát triển và sự chuyển đổi định hướng giá trị trong sinh viên. Trên cơ sở đó đề tài đưa ra những giải pháp nhằm giáo dục định hướng giá trị cho thanh niên sinh viên theo yêu cầu của công cuộc đổi mới. 6 z Cùng năm 1996, Nguyễn Thị Khoa với đề tài “Định hướng giá trị chất lượng cuộc sống gia đình của nữ trí thức hiện nay” [15] đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về giá trị, định hướng giá trị và nêu ra những đặc trưng và xu thế định hướng giá trị chất lượng cuộc sống gia đình của nữ trí thức, từ đó xây dựng những chuẩn giá trị gia đình Việt Nam hiện đại.
Đầu năm 2002, Đỗ Ngọc Hà với nghiên cứu “Định hướng giá trị của thanh niên, sinh viên hiện nay trước sự chuyển đổi về kinh tế, xã hội của đất nước” [6] đã cho thấy những giá trị nào điều tiết được cuộc sống hàng ngày và hành vi xã hội của sinh viên, trên cơ sở đó xây dựng biểu định hướng giá trị của sinh viên Việt Nam. Gần đây nhất một số đề tài về định hướng giá trị đạo đức, lối sống được quan tâm, như: “Thực trạng định hướng giá trị đạo đức của sinh viên sư phạm thành phố Hồ Chí Minh” ,“Định hướng giá trị lối sống sinh viên ở một số trường đại học tại thành phố Hồ Chí Minh” [23]. Cả 2 đề tài trên cơ sở nghiên cứu lý luận và hệ thống câu hỏi mở để lấy ý kiến các nhà giáo dục, các chuyên gia, sinh viên… nêu ra hệ thống giá trị đạo đức, lối sống. Trên cơ sở nghiên cứu cả hai tác giả đều nhận định đa số sinh viên đều có định hướng giá trị đạo đức tích cực, lối sống đúng đắn.
Ngoài những đề tài nghiên cứu, còn có một số bài viết và báo cáo về giá trị và định hướng giá trị được đăng trên các tạp chí khoa học. Nhìn chung các đề tài tập trung nghiên cứu và làm sáng tỏ nhiều vấn đề cả tích cực lẫn tiêu cực của những thay đổi về định hướng giá trị của người Việt Nam. Sơ lược những nghiên cứu định hướng giá trị nghề nghiệp 1. Nghiên cứu về định hướng giá trị nghề nghiệp ở nước ngoài Ở Pháp năm 1849 đã xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề”.
Đầu thứ kỷ XX, ở Đức, Mỹ, Anh đã có những tổ chức đầu tiên là phòng tư vấn chỉ dẫn cho thanh niên tìm việc làm. Đến các phòng này, thanh niên học sinh được tư vấn về việc lựa chọn nghề nghiệp cho tương lai của họ [2, tr. 7 z Năm 1977 – 1978, trung tâm nghiên cứu khoa học về thanh niên Bungari, trong công trình nghiên cứu về vấn đề giáo dục đạo đức cho thanh niên cũng đã đề cập đến nhiều vấn đề định hướng giá trị cho thanh niên cũng như so sánh sự khác biệt giữa thang giá trị của thanh niên hiện nay với thế hệ cha ông trước đó [12, tr. Năm 1983, Việc nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã chỉ đạo phòng nghiên cứu thanh niên, lấy mẫu chung thanh niên ở lứa tuổi 18 – 24 của 11 nước như: Nhât, Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Thụy Sỹ, Thụy Điển, Nam Tư, Philippin, Hàn Quốc, Braxin…, còn viện khảo sát xã hội châu Âu điều tra thanh niên ở lứa tuổi 15 – 25 ở 10 nước Châu Âu: Pháp, Bỉ, Hà Lan, Italia, Đức, Lucxambua, Đan Mạch, Ailen, Anh và Hy Lạp.
Mục đích chung của cả hai cuộc điều tra trên là đều đề cập đến vấn đề giá trị và định hướng giá trị nghề nghiệp của thanh niên, nhằm chuẩn bị cho họ sẵn sàng bước vào cuộc sống [12, tr. Từ các công trình nghiên cứu về định hướng giá trị nghề nghiệp trên, có thể thấy ở các nước công nghiệp phát triển, vai trò và tầm quan trọng của định hướng giá trị nghề nghiệp luôn được đánh giá cao và có sự quan tâm nghiên cứu đúng mức. Nghiên cứu định hướng giá trị nghề nghiệp ở Việt Nam Ở Việt Nam, chúng ta có thể kể tới một số đề tài, công trình nghiên cứu về những vấn đề có liên quan đến định hướng giá trị nghề nghiệp sau: Năm 2009, tác giả Lã Thị Thanh Thủy với đề tài “Hứng thú nghề nghiệp của tri thức hiện nay” đã chỉ ra vai trò hết sức quan trọng của hứng thú nghề nghiệp trong việc thúc đẩy tri thức tích cực trong hoạt động nghề nghiệp đồng thời chỉ ra mối tương quan giữa hứng thú nghề nghiệp và mức độ ổn định trong công việc[27]. Cũng đi sâu về vấn đề hứng thú nghề nghiệp, năm 2009 tác giả Nguyễn Thị Hoa với công trình nghiên cứu “Một số biểu hiện của hứng thú nghề nghiệp ở học sinh nông thôn Việt Nam hiện nay” đã cho rằng, khi học sinh có hứng thú nghề nghiệp là khi các em có mối quan hệ đặc biệt với một nghề nào đó, thể hiện tình cảm yêu thích của các em với một nghề, qua thái độ tích cực của chúng đối với việc lựa chọn nghề đó [12].
8 z Tác giả Nguyễn Thị Thu Hà với công trình nghiên cứu “Định hướng giá trị việc làm và tính năng động trong công việc của lao động nữ” đã tập trung phân tích định hướng giá trị việc làm, tính năng động và mối liên hệ giữa hai nhân tố này của lao động, trong đó, các giá trị việc làm ổn định, ít rủi ro, đúng nghề được đào tạo, làm việc gần nhà được đa số phụ nữ lựa chọn. Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng cho thấy, không có sự khác biệt quá lớn trong định hướng giá trị việc làm và tính năng động trong công việc giữa lao động nam và lao động nữ. Đề tài “Nhận thức về nghề nghiệp của sinh viên ngành công tác xã hội” (2013) của tác giả Nguyễn Thị Hiền đã cho thấy hầu hết các em sinh viên nhận thức về giá trị nghề, các lĩnh vực hoạt động của nghề và đối tượng phục vụ của nghề công tác xã hội còn mơ hồ [10]. Theo nghiên cứu “Định hướng giá trị của người lao động trong một số doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội” của tác giả Nguyễn Hữu Thụ thì định hướng giá trị đối với công việc, nghề nghiệp là một trong những biểu hiện trong định hướng giá trị của người lao động.
Nó được thể hiện trong việc lựa chọn các giá trị, lợi ích việc làm, nhận thức về vai trò của người lao động, thái độ với trả lương và sự yên tâm của người lao động đối với công việc đang làm [25].