Nghiên cứu giải pháp phát triển nông nghiệp kết hợp du lịch hộ gia đình tại An Giang

Luận văn nghiên cứu giải pháp phát triển nông nghiệp kết hợp du lịch hộ gia đình tại An Giang, đề xuất mô hình du lịch sinh thái bền vững cho địa phương.

• Tác giả: Trần Lệ Hằng
• Người hướng dẫn: Ts. Lê Minh Chính
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Những Giải Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Kết Hợp Du Lịch Quy Mô Hộ Gia Đình Trên Địa Bàn Tỉnh An Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP – NÔNG THÔN GẮN VỚI DU LỊCH
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1.1. Khái niệm du lịch
• 1.1.2. Các tác động của du lịch đối với kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường
• 1.1.2.1. Tác động về kinh tế
• 1.1.2.2. Tác động về văn hóa
• 1.1.2.3. Tác động về môi trường
• 1.1.2.4. Tác động về mặt xã hội
• 1.1.3. Các loại hình du lịch trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.3.1. Du lịch sinh thái
• 1.1.3.2. Du lịch bền vững
• 1.1.3.3. Du lịch văn hóa
• 1.1.3.4. Du lịch vì người nghèo
• 1.1.3.5. Du lịch sinh thái cộng đồng
• 1.1.3.6. Du lịch dựa vào cộng đồng
• 1.1.4. Điều kiện để phát triển du lịch
• 1.1.5. Các nguyên tắc và tiêu chí tham gia phát triển du lịch dựa vào cộng đồng
• 1.1.5.1. Các nguyên tắc phát triển du lịch dựa vào cộng đồng
• 1.1.5.2. Các tiêu chí tham gia phát triển du lịch dựa vào cộng đồng
• 1.2. THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP – NÔNG THÔN GẮN VỚI DU LỊCH
• 1.2.1. Cơ sở liên kết ngành
• 1.2.1.1. Quan hệ giữa lĩnh vực nông nghiệp với các lĩnh vực khác trong nền kinh tế
• 1.2.1.2. Sự phân cách kinh tế phát triển

Tóm tắt

I. Du lịch nông nghiệp An Giang Tiềm năng và cơ hội vàng

An Giang, tỉnh đầu nguồn sông Cửu Long, sở hữu những điều kiện tự nhiên và văn hóa đặc sắc, tạo nên một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của mô hình du lịch nông nghiệp An Giang. Vùng đất này không chỉ là vựa lúa lớn nhất cả nước mà còn có hệ sinh thái đa dạng từ rừng tràm Trà Sư đến vùng Bảy Núi huyền bí. Đây chính là những tài nguyên du lịch An Giang vô giá, chờ đợi được khai thác một cách bài bản và bền vững. Theo nghiên cứu của Trần Lệ Hằng (2012), An Giang với lợi thế về danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và đường biên giới với Campuchia, thu hút hơn 2 triệu lượt khách mỗi năm, tạo ra một thị trường tiềm năng cho các sản phẩm du lịch gắn liền với nông nghiệp. Sự kết hợp này mở ra cơ hội chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản địa phương. Các mô hình du lịch miệt vườn An Giang hay farmstay An Giang đang dần hình thành, hứa hẹn mang lại những trải nghiệm làm nông dân chân thực cho du khách. Việc phát triển loại hình du lịch này không chỉ đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn trực tiếp cải thiện sinh kế cho nông dân, góp phần ổn định và phát triển kinh tế nông thôn An Giang. Đây là một hướng đi chiến lược, tận dụng lợi thế so sánh của địa phương để tạo ra sự phát triển đột phá, biến thách thức của một tỉnh nông nghiệp thành cơ hội vàng trong bối cảnh mới. Việc nhận diện đúng tiềm năng và xây dựng lộ trình phát triển phù hợp là chìa khóa để mô hình này thành công.

1.1. Khám phá tài nguyên du lịch An Giang độc đáo

An Giang được thiên nhiên ưu đãi với hệ thống sông ngòi chằng chịt, những cánh đồng lúa bạt ngàn và dãy Thất Sơn hùng vĩ. Nguồn tài nguyên này là nền tảng để phát triển du lịch sinh thái An Giang. Các khu vực như rừng tràm Trà Sư, hồ Tà Pạ, hay các cù lao trên sông Tiền, sông Hậu đều là những điểm đến hấp dẫn. Bên cạnh đó, sự đa dạng văn hóa của bốn dân tộc Kinh, Khmer, Chăm, Hoa tạo nên một bản sắc riêng biệt, thể hiện qua các lễ hội truyền thống như Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, Hội đua bò Bảy Núi. Những yếu tố này tạo nên sức hút đặc biệt, cho phép xây dựng các sản phẩm du lịch kết hợp giữa khám phá thiên nhiên và bảo tồn văn hóa bản địa.

1.2. Thực trạng kinh tế nông thôn và đời sống người dân

Mặc dù là tỉnh nông nghiệp trọng điểm, kinh tế nông thôn An Giang vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Thu nhập của người dân chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp, một ngành vốn có nhiều rủi ro và bấp bênh. Nghiên cứu của Trần Lệ Hằng (2012) chỉ ra khoảng cách về đời sống kinh tế - xã hội giữa nông thôn và thành thị ngày càng gia tăng. Tình trạng thiếu việc làm, đặc biệt là thời gian nông nhàn, là một vấn đề lớn. Do đó, việc tạo ra các nguồn thu nhập mới ngoài nông nghiệp truyền thống là một đòi hỏi cấp thiết. Phát triển du lịch nông nghiệp được xem là một giải pháp hữu hiệu, giúp người nông dân có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống ngay trên chính mảnh đất quê hương, góp phần quan trọng vào công cuộc xóa đói giảm nghèo tại địa phương.

II. Thách thức đối với du lịch nông nghiệp An Giang là gì

Sự phát triển của du lịch nông nghiệp An Giang dù đầy tiềm năng nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là tình trạng "phân cách kinh tế" được đề cập trong luận văn của Trần Lệ Hằng (2012), thể hiện sự thiếu liên kết chặt chẽ giữa khu vực nông thôn và thành thị. Người nông dân, mặc dù tạo ra giá trị vật chất lớn, nhưng lại là thành phần hưởng lợi ít hơn trong chuỗi giá trị. Sự thiếu hụt về vốn, kỹ năng làm du lịch chuyên nghiệp và cơ sở hạ tầng còn hạn chế khiến việc triển khai các mô hình du lịch quy mô gặp nhiều khó khăn. Thêm vào đó, áp lực từ việc chạy theo năng suất nông nghiệp có thể dẫn đến việc lạm dụng hóa chất, gây suy thoái môi trường, làm mất đi chính yếu tố "xanh" và "sạch" vốn là cốt lõi của du lịch nông nghiệp. Việc khai thác tài nguyên du lịch An Giang một cách tự phát, thiếu quy hoạch có thể dẫn đến phá vỡ cảnh quan tự nhiên và làm mai một các giá trị văn hóa truyền thống. Nếu không có giải pháp đồng bộ, hoạt động du lịch có thể mang lại những tác động tiêu cực về mặt xã hội, như thương mại hóa văn hóa quá mức hay gây xáo trộn lối sống cộng đồng. Do đó, việc xây dựng một mô hình du lịch nông nghiệp bền vững đòi hỏi phải giải quyết được các thách thức này một cách toàn diện, từ chính sách vĩ mô đến nhận thức của từng người dân.

2.1. Áp lực cạnh tranh và bài toán cải thiện sinh kế cho nông dân

Thách thức cốt lõi là làm thế nào để du lịch nông nghiệp thực sự trở thành công cụ cải thiện sinh kế cho nông dân. Hiện nay, lợi ích từ du lịch có nguy cơ chỉ tập trung vào một số doanh nghiệp lớn hoặc các hộ có điều kiện, trong khi đại đa số nông dân vẫn đứng ngoài cuộc. Họ thiếu kỹ năng giao tiếp, nghiệp vụ du lịch, và khả năng kết nối với thị trường. Nếu không có sự hỗ trợ và định hướng, người nông dân có thể trở thành người làm thuê trên chính quê hương mình thay vì làm chủ dịch vụ. Bài toán đặt ra là cần có cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, các chương trình đào tạo thực tế và hỗ trợ vốn để cộng đồng địa phương có thể chủ động tham gia và hưởng lợi trực tiếp từ hoạt động du lịch.

2.2. Nguy cơ suy thoái tài nguyên và mai một văn hóa bản địa

Sự phát triển du lịch nếu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ gây áp lực lớn lên môi trường và văn hóa. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng thiếu quy hoạch có thể phá vỡ cảnh quan sinh thái. Lượng khách tăng đột biến có thể gây ô nhiễm nguồn nước, rác thải. Đặc biệt, việc bảo tồn văn hóa bản địa là một thách thức lớn. Các giá trị văn hóa có thể bị "sân khấu hóa" hoặc thương mại hóa quá mức để phục vụ du khách, làm mất đi tính nguyên bản và sự thiêng liêng. Theo WTO, các tác động tiêu cực về văn hóa như đánh mất lòng tự hào về nền văn hóa địa phương là một nguy cơ hiện hữu. Do đó, việc phát triển du lịch xanh phải đi đôi với các biện pháp bảo tồn nghiêm ngặt và nâng cao nhận thức cho cả cộng đồng và du khách.

III. Phương pháp liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp du lịch

Để giải quyết các thách thức và hiện thực hóa tiềm năng, giải pháp trọng tâm là xây dựng một cơ chế liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp - du lịch một cách chặt chẽ và hiệu quả. Mô hình này không chỉ dừng lại ở việc du khách đến tham quan vườn cây, mà là một hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn, nơi nông sản địa phương trở thành một phần không thể thiếu trong trải nghiệm du lịch. Theo hướng tiếp cận này, các sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao, đặc biệt là sản phẩm OCOP An Giang, sẽ được cung cấp trực tiếp cho các nhà hàng, khách sạn, và các điểm farmstay An Giang. Du khách có thể thưởng thức ẩm thực địa phương tươi ngon và mua nông sản sạch làm quà. Điều này giúp giải quyết bài toán đầu ra cho nông dân, tăng giá trị sản phẩm và giảm chi phí trung gian. Nghiên cứu của Trần Lệ Hằng (2012) nhấn mạnh, sự liên kết này giúp người nông dân giảm áp lực chạy theo sản lượng, thay vào đó tập trung vào chất lượng và canh tác bền vững. Hơn nữa, việc phát triển du lịch cộng đồng Bảy Núi hay các vùng khác sẽ tạo ra một mạng lưới dịch vụ do chính người dân địa phương cung cấp, từ homestay, hướng dẫn viên bản địa đến các hoạt động trải nghiệm làm nông dân. Đây là cách tiếp cận toàn diện, hướng tới một mô hình du lịch nông nghiệp bền vững, nơi lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường được cân bằng.

3.1. Mô hình du lịch nông nghiệp bền vững Hướng đi tất yếu

Một mô hình du lịch nông nghiệp bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa ba trụ cột: kinh tế - xã hội - môi trường. Về kinh tế, mô hình phải tạo ra thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Về xã hội, nó phải góp phần bảo tồn văn hóa bản địa và nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng. Về môi trường, các hoạt động du lịch phải giảm thiểu tác động tiêu cực, khuyến khích bảo tồn đa dạng sinh học. Điều này có nghĩa là ưu tiên các phương thức canh tác hữu cơ, sử dụng năng lượng tái tạo và quản lý chất thải hiệu quả. Đây không chỉ là một xu hướng mà là hướng đi tất yếu để phát triển du lịch sinh thái An Giang một cách lâu dài.

3.2. Chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng đa giá trị

Liên kết với du lịch đòi hỏi phải có sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp từ thuần nông sang đa giá trị. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng lúa, An Giang cần quy hoạch các vùng chuyên canh cây ăn trái đặc sản, rau màu sạch, và các loại cây trồng có giá trị cao gắn với câu chuyện văn hóa địa phương, ví dụ như cây thốt nốt. Việc chuyển đổi này không chỉ cung cấp nguyên liệu cho du lịch mà còn tạo ra cảnh quan nông thôn hấp dẫn. Các trang trại có thể được thiết kế lại để vừa sản xuất, vừa đón khách tham quan, tạo nên các mô hình nông nghiệp-du lịch tích hợp, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với canh tác truyền thống.

IV. Bí quyết phát triển du lịch sinh thái An Giang hiệu quả

Để phát triển du lịch sinh thái An Giang thành công, việc xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn là yếu tố then chốt. Cần tập trung vào việc tạo ra những trải nghiệm chân thực, khác biệt thay vì sao chép các mô hình đã có. Một trong những bí quyết là phát huy tối đa giá trị của nông sản địa phương. Các sản phẩm OCOP An Giang không nên chỉ được bán ở các phiên chợ, mà cần được tích hợp vào các tour du lịch. Du khách có thể tham gia vào quy trình sản xuất, từ thu hoạch đặc sản thốt nốt Tịnh Biên đến làm mắm Châu Đốc, sau đó mua chính sản phẩm do mình góp phần tạo ra. Đây là cách marketing hiệu quả nhất, biến mỗi du khách thành một đại sứ thương hiệu. Bên cạnh đó, việc phát triển các cơ sở lưu trú như farmstay An Giang hay homestay trong các làng Chăm, làng Khmer sẽ mang đến cho du khách cơ hội sống và sinh hoạt cùng người bản địa. Những trải nghiệm làm nông dân như tát mương bắt cá, cấy lúa, hay chèo xuồng trong rừng tràm sẽ là những kỷ niệm khó quên. Việc đầu tư vào hạ tầng số, xây dựng các câu chuyện hấp dẫn về văn hóa, lịch sử và quảng bá trên các nền tảng trực tuyến cũng là một yếu tố không thể thiếu để thu hút du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ và khách quốc tế.

4.1. Xây dựng sản phẩm OCOP An Giang thành quà tặng du lịch

Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là một nguồn tài nguyên quý giá. Cần nâng tầm sản phẩm OCOP An Giang bằng cách cải tiến bao bì, mẫu mã và xây dựng câu chuyện sản phẩm hấp dẫn. Các sản phẩm như đường thốt nốt, mắm thái, khô cá tra phồng cần được định vị là những món quà lưu niệm đặc trưng của An Giang. Việc tổ chức các không gian trưng bày và bán sản phẩm OCOP tại các khu du lịch trọng điểm, sân bay, và các điểm dừng chân sẽ giúp tăng khả năng tiếp cận của sản phẩm với du khách, qua đó nâng cao giá trị và thu nhập cho người sản xuất.

4.2. Đa dạng hóa trải nghiệm làm nông dân tại miệt vườn An Giang

Hoạt động trải nghiệm làm nông dân cần được thiết kế đa dạng và phù hợp với từng mùa, từng địa phương. Tại các vùng du lịch miệt vườn An Giang như Chợ Mới, du khách có thể tham gia thu hoạch xoài, nhãn, mận. Tại Tịnh Biên, trải nghiệm leo cây thốt nốt lấy nước là một hoạt động độc đáo. Các hoạt động này cần được tổ chức chuyên nghiệp, đảm bảo an toàn nhưng vẫn giữ được tính chân thực. Việc kết hợp các trải nghiệm này với các lớp học nấu ăn món địa phương sẽ làm tăng thêm sức hấp dẫn cho các tour du lịch nông nghiệp.

V. Mô hình du lịch cộng đồng Thực tiễn từ An Giang

Việc nghiên cứu các mô hình thực tiễn là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp nhân rộng. Luận văn của Trần Lệ Hằng (2012) đã tập trung khảo sát các mô hình du lịch cộng đồng tại xã Mỹ Hòa Hưng (TP. Long Xuyên) và xã Văn Giáo (huyện Tịnh Biên), đây là những địa bàn tiên phong trong việc phát triển du lịch nông nghiệp ở An Giang. Tại Mỹ Hòa Hưng, quê hương Chủ tịch Tôn Đức Thắng, mô hình du lịch gắn với tham quan di tích lịch sử và trải nghiệm cuộc sống trên cù lao đã được hình thành. Các hộ dân tham gia cung cấp dịch vụ homestay, ăn uống, và hướng dẫn khách tham quan vườn cây ăn trái. Tại Văn Giáo, nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống, mô hình du lịch cộng đồng Bảy Núi lại mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, với các hoạt động tham quan chùa Khmer, xem biểu diễn nghệ thuật truyền thống và tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm. Kết quả phân tích cho thấy, các mô hình này bước đầu đã mang lại những tác động tích cực, trực tiếp tạo ra nguồn thu nhập bổ sung, cải thiện sinh kế cho nông dân. Quan trọng hơn, nó giúp người dân nâng cao ý thức về việc giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo tồn văn hóa bản địa và phát huy các giá trị truyền thống của gia đình, làng xã. Đây là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của việc liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp - du lịch khi cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm.

5.1. Phân tích điển hình tại xã Mỹ Hòa Hưng và Văn Giáo

Nghiên cứu tình huống tại hai xã cho thấy những cách tiếp cận khác nhau. Tại Mỹ Hòa Hưng, mô hình phát triển dựa trên lợi thế về vị trí địa lý (cù lao) và giá trị lịch sử. Tại Văn Giáo, sức hấp dẫn đến từ bản sắc văn hóa Khmer độc đáo và cảnh quan vùng Bảy Núi. Điểm chung của cả hai mô hình là vai trò nòng cốt của cộng đồng. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những khó khăn như quy mô còn nhỏ lẻ, thiếu tính chuyên nghiệp trong cung cấp dịch vụ và sự liên kết giữa các hộ dân chưa thực sự chặt chẽ. Đây là những bài học kinh nghiệm quý báu để hoàn thiện và nhân rộng mô hình trong tương lai.

5.2. Tác động kinh tế xã hội đến đời sống người dân địa phương

Phân tích hồi quy trong nghiên cứu gốc cho thấy các hộ gia đình tham gia vào hoạt động du lịch có thu nhập cao hơn đáng kể so với các hộ chỉ thuần nông. Du lịch không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp mà còn tạo ra các tác động xã hội tích cực. Người dân, đặc biệt là phụ nữ, có thêm cơ hội việc làm, tăng sự tự tin và vai trò trong gia đình. Sự giao lưu với du khách giúp mở rộng nhận thức, thúc đẩy ý thức bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa. Đây chính là giá trị cốt lõi mà mô hình du lịch nông nghiệp bền vững hướng tới.

VI. Hướng đi tương lai cho du lịch xanh và bền vững ở An Giang

Tương lai của du lịch nông nghiệp An Giang phụ thuộc vào khả năng xây dựng một hệ sinh thái du lịch xanh và bền vững thực sự. Điều này đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn và sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Hướng đi sắp tới cần tập trung vào việc quy hoạch các vùng phát triển du lịch nông nghiệp một cách khoa học, tránh sự phát triển ồ ạt, tự phát. Cần có các chính sách ưu đãi cụ thể để thu hút đầu tư vào hạ tầng xanh, công nghệ xử lý chất thải và các mô hình canh tác hữu cơ. Việc xây dựng thương hiệu chung cho du lịch nông nghiệp An Giang, với cam kết về chất lượng, an toàn và thân thiện với môi trường, là vô cùng quan trọng. Công tác đào tạo nguồn nhân lực cần được đẩy mạnh, không chỉ về nghiệp vụ du lịch mà còn về kỹ năng mềm, ngoại ngữ và kiến thức về bảo tồn. Tương lai của ngành du lịch này không nằm ở những công trình hoành tráng, mà ở những trải nghiệm làm nông dân chân thực, ở giá trị của những sản phẩm OCOP An Giang và ở sự nồng hậu, mến khách của người dân địa phương. Khi mỗi người nông dân trở thành một đại sứ du lịch, khi mỗi sản phẩm nông nghiệp kể một câu chuyện văn hóa, khi đó phát triển du lịch sinh thái An Giang mới thực sự cất cánh một cách bền vững và mang lại lợi ích cho toàn xã hội.

6.1. Kiến nghị chính sách hỗ trợ phát triển du lịch bền vững

Để hiện thực hóa tầm nhìn, cần có một khung chính sách hỗ trợ mạnh mẽ. Chính quyền địa phương cần ban hành các quy hoạch chi tiết, bảo vệ các vùng cảnh quan nông nghiệp và các làng nghề truyền thống. Cần có chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi cho các hộ dân đầu tư làm homestay, cải tạo vườn tược theo hướng sinh thái. Đồng thời, cần thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã du lịch cộng đồng để tăng cường sự liên kết, chia sẻ kinh nghiệm và xây dựng sức mạnh chung trong việc đàm phán với các công ty lữ hành. Việc đơn giản hóa các thủ tục hành chính và tăng cường quảng bá, xúc tiến du lịch cũng là những nhiệm vụ cấp bách.

6.2. Dự báo xu hướng và tiềm năng chưa được khai phá

Trong tương lai, xu hướng du lịch trải nghiệm, du lịch chữa lành (wellness tourism) và du lịch có trách nhiệm sẽ ngày càng phát triển. An Giang có tiềm năng lớn để đón đầu các xu hướng này. Các khu vực như vùng Bảy Núi có thể phát triển các sản phẩm du lịch thiền, yoga kết hợp với ẩm thực chay và các bài thuốc dân gian của người Khmer. Các vùng cù lao có thể phát triển mô hình "digital detox" (cai nghiện kỹ thuật số), nơi du khách hòa mình hoàn toàn với thiên nhiên. Khai thác yếu tố tâm linh, kết hợp tour hành hương với khám phá văn hóa bản địa cũng là một tiềm năng lớn chưa được khai phá hết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP & PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP --------------------- TRẦN LỆ HẰNG NGHIÊN CỨU NHỮNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP KẾT HỢP DU LỊCH QUY MÔ HỘ GIA ĐÌNH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH AN GIANG LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Đồng Nai, 2012 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP & PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP --------------------- TRẦN LỆ HẰNG NGHIÊN CỨU NHỮNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP KẾT HỢP DU LỊCH QUY MÔ HỘ GIA ĐÌNH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH AN GIANG CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP MÃ SỐ: 60.10 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. LÊ MINH CHÍNH Đồng Nai, 2012 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1- Tính cấp thiết của đề tài Khoảng cách biệt về đời sống kinh tế và xã hội giữa thành thị và nông thôn đang ngày một tăng thêm và có nguy cơ rất khó giải quyết trong một tương lai gần do tình hình đầu tư, tình hình phát triển các cơ sở vật chất phục cho sự phát triển của khu vực nông thôn còn hạn chế, và hơn hết là do lĩnh vực hoạt động kinh tế truyền thống của khu vực này cùng với những điều kiện bất ổn vốn có của nó đã và đang làm cho thu nhập của người dân nông thôn sống bằng nghề nông rất bấp bênh và khó khăn trong việc cải thiện, làm cho khu vực nông thôn vẫn là một nơi chiếm giữ nhiều người nghèo nhất (hơn 90% tổng số). Phát triển nông nghiệp - nông thôn và nâng cao đời sống của người dân nông thôn là đòi hỏi bức bách nhằm tăng khả năng hòa nhập của người dân nông thôn trong làn sóng phát triển kinh tế của đất nước và tạo sự ổn định cho các giai đoạn phát triển tiếp theo. Tác giả đã chọn đề tài “ Nghiên cứu những giải pháp phát triển nông nghiệp kết hợp du lịch quy mô hộ gia đình trên địa bàn tỉnh An Giang” nhằm đề xuất giải pháp góp phần giải quyết vấn đề nêu trên và giải pháp được đề xuất trong đề tài là mô hình kết hợp phát triển nông nghiệp - nông thôn với hoạt động phục vụ du lịch. Mô hình này góp phần phục vụ cho công tác xóa đói, giảm nghèo tại khu vực nông thôn, nhất là những khu vực có điều kiện tự nhiên, truyền thống văn hóa, v.v… phù hợp cho phát triển các loại hình du lịch. Tỉnh An Giang được lựa chọn làm địa bàn cho việc phân tích mô hình này. Tỉnh An Giang là một tỉnh nông nghiệp nhưng lại có nhiều danh lam thắng cảnh, di tích văn hoá lịch sử, có đường biên giới giáp với Campuchia,… hàng năm thu hút hơn 2 triệu khách du lịch đến tham quan, mua sắm, cúng bái,… nên sẽ là nơi khá lý tưởng để có thể thực hiện việc liên kết phát triển theo mô hình này. 2 2-Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu tổng quát Phân tích các tác động có thể có của mô hình phát triển nông nghiệp – nông thôn gắn với du lịch đến các khía cạnh của đời sống của người dân nông thôn. Đề xuất những giải pháp nhằm phát triển nền kinh tế nông nghiệp theo hướng kết hợp với du lịch thông qua việc xây dựng mô hình phát triển du lịch sinh thái Nông nghiệp tạo ra một sản phẩm du lịch mới hấp dẫn nhằm phát huy những giá trị của hệ sinh thái sản xuất nông nghiệp, phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi, giải trí, học tập nghiên cứu của nhân dân, tạo thêm ngành nghề mới, giải quyết lao động việc làm và thu nhập cho cư dân địa phương, góp phần xây dựng và phát triển khu du lịch càng thêm bền vững. - Mục tiêu cụ thể + Xây dựng và phát triển mô hình du lịch nông nghiệp (du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái) tại tỉnh An Giang. + Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào việc quản lý, sử dụng, phát triển tài nguyên thực vật và động vật rừng, bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ cảnh quan bền vững. + Tuyên truyền chủ trương, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước đến nông dân và nhất là đồng bào dân tộc Khmer. + Phát triển ngành nghề nông thôn, giúp nông dân nghèo tổ chức tại sản xuất, giải quyết việc làm, tăng chất lượng sản phẩm nông nghiệp, tăng thu nhập góp phần xoá đói giảm nghèo ở địa phương. 3 - Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu của đề tài Đối tượng nghiên cứu của đề tài xoay quanh các hoạt động phục vụ du lịch có liên quan trực tiếp đến hoạt động nông nghiệp của người dân trên địa 3 bàn phân tích. Từ đó, một sự đánh giá về hiệu quả và mức độ tác động hiện tại của các hoạt động này đến các chủ thể có liên quan sẽ được đưa ra. Đề tài này chỉ khảo sát thực trạng về mô hình du lịch cộng đồng và tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển du lịch cộng đồng đồng thời xác định hiệu quả kinh tế của mô hình phát triển nông nghiệp - nông thôn gắn với du lịch. - Phạm vi nghiên cứu của đề tài + Phạm vi về nội dung: Phân tích đánh giá thực trạng và tiềm năng du lịch tại tỉnh An Giang từ đó đề xuất các giải pháp phát triển nền kinh tế nông nghiệp kết hợp du lịch. + Phạm vi về không gian: Địa bàn nghiên cứu của đề tài tập trung tại một số khu vực có tiềm năng về tự nhiên và tương đối thuận lợi cho việc thu hút du khách tham quan và nghỉ dưỡng, cụ thể là: Khu du lịch núi Sam núi Cấm, Khu du lịch núi Sập – Óc Eo, khu sinh thái rừng tràm Trà Sư,…. các dự án du lịch cộng đồng phục vụ người nghèo do sở Văn Hoá – Du lịch – Thể thao quản lý và dự án du lịch Nông nghiệp do Hội nông dân triển khai trên địa bàn các xã Mỹ Hoà Hưng, Châu Phong, Văn Giáo thuộc tỉnh An Giang. 4 – Phương pháp nghiên cứu a) Chọn vùng nghiên cứu Hiện nay mô hình du lịch cộng đồng ở tỉnh An Giang đã và đang được triển khai ở TP Long Xuyên và 3 huyện như Tân Châu, Tịnh Biên và An Phú. Mô hình du lịch cộng đồng ở Mỹ Hòa Hưng, TP Long Xuyên và Văn Giáo – Tịnh Biên là một trong những mô hình được triển khai và thành lập sớm nhất. Do giới hạn về thời gian và kinh phí nên nghiên cứu chỉ chọn 2 xã trên làm đại diện để nghiên cứu. b) Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu Số liệu sử dụng trong các phân tích và đánh giá bao gồm số liệu thứ cấp 4 và số liệu sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo, các dự án chuyên đề của nhiều tổ chức, tác giả. Số liệu sơ cấp được thu thập từ khảo sát thực tế ngẫu nhiên tại địa bàn nghiên cứu mô hình liên kết nông nghiệp - du lịch là xã Mỹ Hòa Hưng – TP Long Xuyên, xã Văn Giáo – huyện Tịnh Biên. c) Phương pháp xử lý số liệu Để trả lời cho mục tiêu của đề tài cũng như những câu hỏi đặt ra ở phần trên đề tài tập trung vào các phương pháp định tính và phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp phân tích tình huống, phương pháp phân tích hồi quy đa biến. 5 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP – NÔNG THÔN GẮN VỚI DU LỊCH 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN Du lịch nông nghiệp là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Du lịch nông nghiệp còn là hình thức phát triển mối giao hòa về mặt văn hóa con người giữa các vùng thông qua việc đến ở hoặc tham quan có mục đích nhằm hưởng thụ các sản vật địa phương.1 Khái niệm du lịch Theo tổ chức WTO (World Trade Organization – Tổ chức Thương mại Thế giới), du lịch bao gồm tất cả những hoạt động của cá nhân đi, đến và lưu lại ngoài nơi ở thường xuyên trong thời gian không dài (hơn một năm) với những mục đích khác nhau ngoại trừ mục đích kiếm tiền hàng ngày. Theo từ điển Bách Khoa Toàn Thư, du lịch là đi đến một nơi xa nơi thường trú để giải trí, nghỉ dưỡng, mở mang tầm nhìn trong thời gian nhàn rỗi. Hay nói cách khác, du lịch là tất cả những hoạt động của những người đi xa môi trường định cư hay những người du hành với nhiều mục đích khác nhau như: khám phá, tham quan, thử nghiệm trong thời gian liên tục không quá 1 năm. Pháp lệnh du lịch Việt Nam (1999) cho rằng du lịch là hoạt động của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm thoả mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định. Từ các khái niệm trên cho thấy, du lịch đã trở thành một trong những ngành kinh tế phát triển theo hướng khai thác có hiệu quả các lợi thế về truyền thống văn hóa, điều kiện tự nhiên.2 Các tác động của du lịch đối với kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường 1.1 Tác động về kinh tế Theo WTO cho rằng du lịch có tác động về kinh tế như: (1) cải thiện cán cân thương mại quốc tế; (2) tạo ra nhiều cơ hội việc làm; (3) quảng bá cho sản phẩm địa phương thông qua việc đáp ứng nhu cầu của du khách về các sản phẩm lương thực, thực phẩm, dụng cụ, đồ đạc, xây dựng; (4) tăng nguồn thu cho nhà nước (5) tạo ra điều kiện để phát triển các vùng đặc biệt - du lịch sẽ giúp tạo ra một môi trường thuận lợi cho các vùng có vấn đề khó khăn nhất định của một quốc gia; (6) khuyến khích nhu cầu nội địa. Tuy nhiên, du lịch cũng có xảy ra một số tiêu cực: tính thất nghiệp; lạm phát; lãng phí vốn đầu tư; trốn thuế; cạnh tranh không lành mạnh.2 Tác động về văn hóa Theo WTO cho rằng du lịch có những tác động như sau: (1) sự tương tác giữa du khách và dân cư địa phương; (2) khía cạnh văn hóa thông qua sự chi tiêu của du khách; (3) sự đánh giá nền văn hóa địa phương của du khách; (4) thương mại hóa các tác phẩm nghệ thuật và đồ thủ công, (5) đánh mất nhân cách và lòng tự hào về nền văn hóa địa phương.3 Tác động về môi trường Theo WTO cho rằng sự phát triển nhanh chóng của du lịch góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và nhiều địa phương nói riêng.