đặt vấn đề riêng vì vậy có những ý kiến khác nhau xung quanh thuật ngữ này. GVHD: Hồ Thị Xuân Quỳnh 13 SVTH: Đoàn Thị Kiều Diễm Những đóng góp của Khái Hưng trong tiểu thuyết phong tục Đầu thế kỉ XX, tiểu thuyết phong tục đã có mặt trên văn đàn văn học Việt Nam vì vậy trong một số sách lí luận văn học, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã nhắc đến cụm từ Tiểu thuyết phong tục, tuy nhiên cách hiểu vẫn chưa có sự thống nhất. Trong cuốn Khảo về tiểu thuyết của Phạm Quỳnh được Vương Trí Nhàn sưu tầm và biên soạn do Hội Nhà văn xuất bản, ông chia tiểu thuyết thành ba loại: tiểu thuyết ngôn tình, tiểu thuyết tả thực, tiểu thuyết truyền kì. Ông cho rằng: “Tiểu thuyết tả thực – loại này tiếng Tây gọi là tiểu thuyết về phong tục (romans de moeurs), nghĩa là cốt tả cái tình trạng trong xã hội theo như thói ăn cách ở của người đời, thứ nhất là người đương thời; cho nên cũng có thể gọi là tiểu thuyết tả thực được, vì cứ theo như cái cảnh thực ở trước mắt mà diễn tả ra.
Nhưng trong cách diễn tả ấy thường thường bao giờ cũng có ý bao biếm, ý khuyên răn ở đó, dẫu nhà làm sách không lập tâm khen chê răn dạy gì ai, mà cái ý khuyên răn bao biếm bao giờ cũng có ngụ ở trong. Năm 1942, trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, nhóm tiểu thuyết phong tục có các nhà văn như: Khái Hưng, Trần Tiêu, Mạnh Phú Tứ, Bùi Hiển và Thiết Can. Ở Khái Hưng thì ông cho rằng: “Nếu đọc các văn phẩm của ông, từ Hồn Bướm Mơ Tiên cho đến những tập gần đây nhất của ông, như Hạnh, người ta thấy ông mới đầu chú trọng vào lí tưởng, rồi dần dần ông lưu tâm đến thực tế và viết rặt những tiểu thuyết tả thực về phong tục, lấy sự chân xác làm điều cốt yếu… Những tiểu thuyết ấy điều là những bài học rất hay cho những người bảo thủ thái quá vì nếu muốn cho quốc gia mạnh, không thể nào để cho gia đình mục nát được. Người Việt Nam trong nửa thế kỉ gần đây đã tiến hóa rất nhiều, vậy mọi sự thiết lập trong gia đình và ngoài xã hội cũng phải cho phải cho xứng hợp.
Không ai đi mặc áo lên ba cho người hăm mốt tuổi”. Còn ở nhà văn Trần Tiêu thì Vũ Ngọc Phan nhận xét: “ông là một nhà tiểu thuyết chuyên viết về dân quê. Người ta đã tưởng ông viết riêng về cách sinh hoạt, về sự sống của người Việt Nam ở nơi đồng ruộng, nhưng đọc kĩ những tiểu thuyết của ông, người ta mới thấy ông chuyên chú vào phong tục người dân quê nhiều hơn là vào cuộc sống nghèo nàn và không tổ chức của họ. Tiểu thuyết của ông thuộc vào loại tiểu thuyết phong tục thôn quê hơn là thuộc vào loại tiểu thuyết xã hội.
Trong bài Khái Hưng – từ tiểu thuyết lí tưởng, phong tục đến tiểu thuyết tâm lí. Bạch Năng Thi cho rằng: “Thừa Tự cũng như Gia Đình là tiêu biểu cho loại tiểu GVHD: Hồ Thị Xuân Quỳnh 14 SVTH: Đoàn Thị Kiều Diễm Những đóng góp của Khái Hưng trong tiểu thuyết phong tục thuyết phong tục. Loại tiểu thuyết này chưa có nhiều ở nước ta vì người viết phải am hiểu tường tận phong tục trong nước, phải chú ý tới các phong tục ấy để quan sát; một truyện về phong tục lại dễ khô khan, tẻ nhạt, không hấp dẫn đối với một số lớn độc giả. Tuy nhiên, ta thấy Khái Hưng vẫn giữ vững giá trị của mình trong loại tiểu thuyết này.
Năm 1942, trong cuốn tiểu thuyết Việt Nam thế hệ 1932-1945 của Thanh Lãng. Ông khẳng định: “Việt Nam chúng ta, cho đến 1945, chưa có tiểu thuyết phong tục theo quan niệm mới mà chỉ có tiểu thuyết phong tục theo quan niệm cổ điển mà thôi. Khuynh hướng phong tục cổ điển này thường được gọi là khuynh hướng xã hội. Trong các cuốn Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết Việt Nam thế hệ 1932-1945 đều có nhận xét về tiểu thuyết phong tục của Việt Nam giai đoạn này.
Đó là những ý kiến về đóng góp mà các nhà văn viết về phong tục hay những ý kiến đánh giá về tình hình chung của tiểu thuyết phong tục Việt Nam nhưng không trực tiếp xác lập lí thuyết bàn về tiểu thuyết phong tục. Năm 1965, bài viết Xây dựng tác phẩm tiểu thuyết của Nguyễn Văn Trung trong cuốn Bàn về tiểu thuyết của Bùi Việt Thắng. Ông đã xếp những tác phẩm mô tả phong tục vào nhóm quan niệm tiểu thuyết là một phong cảnh: “Tiểu thuyết là một quang cảnh mà nhà văn dàn cảnh dựng lên cho khán giả là độc giả xem. Người đọc và người viết đều đứng ngoài, đứng trước quan cảnh để ngắm nhìn, nghĩa là khác, không phải là nhân vật, cuộc đời mô tả trong truyện.
Dĩ nhiên, người đọc có thông cảm với những nhân vật (hoặc là ghét hoặc là yêu). Nhưng thông cảm mà vẫn không từ chối vị trí của mình… Vậy phải xác định quan điểm từ đó mà tác giả, độc giả đứng để nhìn nhân vật tình cảm như một khách bàng quang. Tóm lại: có nhiều ý kiến, quan điểm về khái niệm tiểu thuyết phong tục nhưng vẫn chưa có sự thống nhất, trên cơ sở tiếp thu ý kiến của lớp người đi trước về tiểu thuyết phong tục cùng với quá trình nghiên cứu đề tài này. Chúng tôi sẽ khái quát một số đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết phong tục của Việt Nam.
Theo chúng tôi thì tiểu thuyết phong tục là phản ánh những thói quen, tục lệ đã ăn sâu vào đời sống xã hội được mọi người công nhận và bắt buộc con người phải tuân theo. Phong tục giúp con người sống gắn bó, hòa hợp với nhau, bên trong suy nghĩ của mỗi người đều có quan niệm về tâm linh luôn tin tưởng và làm theo. Họ GVHD: Hồ Thị Xuân Quỳnh 15 SVTH: Đoàn Thị Kiều Diễm Những đóng góp của Khái Hưng trong tiểu thuyết phong tục nghĩ rằng nếu làm ngược lại thì sẽ không gặp may mắn. Tiểu thuyết phong tục muốn phản ánh một cánh sinh động bắt buộc nhà văn phải am hiểu tường tận phong tục của dân tộc mình và khả năng phản ánh một cách trung thực, sinh động từ cuộc sống.
Còn các nhân vật trong tiểu thuyết thường đại diện cho những lớp người trong xã hội có quan niệm riêng cho lớp người của mình. Những sáng tác này do đó tái hiện được đầy đủ về cách thức sinh hoạt của con người trong một thời kì lịch sử nhất định. Người đọc tiểu thuyết phong tục vì vậy dễ rút ra được nhiều bài học ứng xử quý báu cho cuộc sống của mình. Khi viết về tiểu thuyết phong tục, nhà văn cần phải thể hiện vấn đề một cách mới mẻ để người đọc không bị nhàm chán mà vẫn phản ánh được cuộc sống một cách sinh động.
Đề tài này sẽ góp phần đấu tranh chống lại những hủ tục không còn phù hợp với đời sống mới và phát huy những bản sắc tốt đẹp của dân tộc.3 VÀI NÉT VỀ TIỂU THUYẾT PHONG TỤC GIAI ĐOẠN 1930-1945 Cùng với sự thay đổi có tính chất bước ngoặt của dân tộc, văn học Viêt Nam đầu thế kỉ XX cũng có bước chuyển mình mang tầm vóc thế kỉ, từ một nền văn học trung đại mang tính chất cổ điển kéo dài trong suốt hơn mười thế kỉ sang nền văn học hiện đại. Đến nay, văn học Việt Nam đã nhanh chóng gia nhập vào tiến trình văn học thế giới. Diện mạo nền văn học nước nhà đang dần thay đổi và vận động theo hướng hiện đại hóa. Sau hai cuộc khai thác thuộc địa và những chính sách kinh tế mới của thực dân Pháp, xã hội Việt Nam đã biến đổi một cách sâu sắc và toàn diện.
Từ một mô hình xã hội phong kiến phương Đông, Việt Nam đã căn bản chuyển sang xã hội thực dân nửa phong kiến. Chính quyền trong nước nằm trong tay bọn thực dân Pháp, bộ máy cai trị được tổ chức lại bị thực dân chi phối toàn diện mọi mặt đời sống xã hội. Kết quả của việc đưa ra một loạt các chính sách kinh tế mới là chế độ thực dân nửa phong kiến được hình thành. Xã hội lúc này xuất hiện nhiều đô thị với các nhà máy, đồn điền mọc lên nhanh chóng.
Cũng chính từ đây trong xã hội đã hình thành nhiều giai cấp tầng lớp mới. Xã hội thực dân nửa phong kiến hình thành trong quá trình đấu tranh giữa nước ta và thực dân, giữa sự tranh chấp của cái cũ và cái mới. Thực dân tìm mọi cách để du nhập văn hóa Pháp vào Việt Nam nhằm đẩy lùi, thay thế văn hóa truyền thống của ta. Sự thay đổi về mặt chính trị, kinh tế, xã hội đã tác động đến cuộc sống GVHD: Hồ Thị Xuân Quỳnh 16 SVTH: Đoàn Thị Kiều Diễm Những đóng góp của Khái Hưng trong tiểu thuyết phong tục tinh thần, trong cách suy nghĩ của dân ta.
Mỗi giai cấp, mỗi tầng lớp lại có nhu cầu thưởng thức văn hóa khác nhau vì vậy đời sống văn học của ta ngày càng phong phú và hỗn loạn phức tạp; cũng chính từ đây hình thành nên đội ngũ những người sáng tác văn chương ngày càng đa dạng. Hoàn cảnh về mặt chính trị - xã hội tác động đến sự ra đời của tiểu thuyết phong tục 1930-1945: được sự bảo hộ của Pháp, ai giàu lại càng giàu, ai nghèo lại càng nghèo, người đua nhau, chen nhau để tồn tại cả ở thành thị lẫn nông thôn. Người ta tranh nhau một chỗ đứng, chỗ ngồi giữa chốn đình trung. Các cuộc mua danh bán tước diễn ra thường xuyên, công khai.
Như vậy về ý thức xã hội, hiện thực đời sống người dân, cùng lúc tác động mạnh đến sự ra đời của tiểu thuyết phong tục. Tác phẩm về tiểu thuyết phong tục xuất hiện ở đầu thế kỉ XX đến đầu những năm 30 thì có bước phát triển. Ban đầu những tác phẩm đó chỉ là niềm trăn trở của các nhà văn về sự thay đổi phong tục văn hóa, xã hội như các tiểu thuyết: Ai Làm Được, Tiền Bạc Bạc Tiền của Hồ Biểu Chánh… Sau những tác phẩm này, đề tài phong tục được mở rộng từ gia đình ra ngoài thôn xã, từ cá nhân đến cộng đồng, từ người giàu đến người nghèo, tranh chấp mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình… và số lượng tiểu thuyết viết về phong tục ra đời trong giai đoạn này ngày càng phong phú đã góp phần tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh về văn hóa, xã hội Việt Nam những năm 1930-1945.