Luận án tiến sĩ đổi mới kinh tế hợp tác xã trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở thành phố hồ chí minh từ 1986 đến 2015

Luận án tiến sĩ phân tích đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2015, góp phần vào phát triển kinh tế thị trường.

• Người hướng dẫn: PGS. Hà Minh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP.HCM (1986-2015)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ĐẠNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lý luận
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp lịch sử
• 2.2.2. Phương pháp logic
• 2.2.3. Các phương pháp khác
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP

Đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP.HCM từ năm 1986 đến 2015 đã diễn ra trong bối cảnh chuyển mình mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam. Hợp tác xã (HTX) đã trở thành một phần quan trọng trong cơ cấu kinh tế, góp phần tạo ra thu nhập ổn định cho người lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Sự chuyển đổi từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho các HTX. Việc nghiên cứu thực trạng và triển vọng của HTX trong giai đoạn này là cần thiết để hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong nền kinh tế hiện đại.

1.1. Khái niệm và vai trò của kinh tế hợp tác xã

Kinh tế hợp tác xã là một hình thức tổ chức kinh tế tập thể, nơi mà các thành viên cùng nhau hợp tác để sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. HTX không chỉ giúp tăng cường sức mạnh kinh tế cho các thành viên mà còn đóng góp vào sự phát triển bền vững của cộng đồng. Vai trò của HTX trong việc tạo ra việc làm và cải thiện đời sống cho người dân là rất quan trọng.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của HTX tại TP.HCM

HTX tại TP.HCM đã có một lịch sử dài, bắt đầu từ những năm đầu sau thống nhất đất nước. Tuy nhiên, từ năm 1986, khi chính sách đổi mới được thực hiện, HTX đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Sự ra đời của Luật Hợp tác xã năm 1996 đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các HTX kiểu mới.

II. Thực trạng kinh tế hợp tác xã tại TP

Giai đoạn 1986-2002 là thời kỳ đầy thách thức cho các HTX tại TP.HCM. Nhiều HTX gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động do thiếu vốn và chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh. Tuy nhiên, một số HTX đã tìm ra hướng đi mới, áp dụng các mô hình sản xuất kinh doanh hiệu quả hơn. Sự chuyển mình này đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho sự phát triển của HTX trong giai đoạn tiếp theo.

2.1. Những khó khăn và thách thức trong giai đoạn đầu đổi mới

Trong giai đoạn này, các HTX phải đối mặt với nhiều khó khăn như thiếu vốn, thiếu nguyên liệu và sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp tư nhân. Điều này đã dẫn đến sự suy giảm về số lượng và chất lượng của các HTX.

2.2. Những mô hình HTX kiểu mới xuất hiện

Một số HTX đã áp dụng mô hình sản xuất mới, kết hợp giữa sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, giúp tăng cường hiệu quả kinh tế. Những HTX này đã trở thành hình mẫu cho sự phát triển của các HTX khác trong thành phố.

III. Đổi mới và phát triển kinh tế hợp tác xã tại TP

Giai đoạn 2002-2015 đánh dấu sự phục hồi và phát triển mạnh mẽ của kinh tế HTX tại TP.HCM. Sự ra đời của Nghị quyết 13-NQ/TW đã tạo động lực cho các HTX phát triển. Nhiều HTX đã chuyển mình thành những đơn vị kinh tế độc lập, tự chủ và có khả năng cạnh tranh cao hơn. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của thành phố.

3.1. Sự ra đời của Nghị quyết 13 NQ TW và tác động đến HTX

Nghị quyết 13-NQ/TW đã tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho sự phát triển của HTX. Các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước đã giúp các HTX có thêm nguồn lực để đầu tư và mở rộng hoạt động.

3.2. Các mô hình HTX kiểu mới và hiệu quả kinh tế

Nhiều HTX kiểu mới đã xuất hiện với các mô hình sản xuất kinh doanh đa dạng, từ nông nghiệp đến dịch vụ. Những mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập cho thành viên mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

IV. Những thách thức và bài học kinh nghiệm trong phát triển HTX

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng kinh tế HTX tại TP.HCM vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Việc duy trì sự gắn bó của các thành viên, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường là những vấn đề cần được giải quyết. Những bài học kinh nghiệm từ các HTX thành công có thể giúp các HTX khác cải thiện hoạt động và phát triển bền vững.

4.1. Những thách thức trong việc duy trì hoạt động của HTX

Nhiều HTX gặp khó khăn trong việc duy trì sự gắn bó của các thành viên do thiếu lợi ích rõ ràng. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ cũng là một thách thức lớn.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các HTX thành công

Các HTX thành công đã biết cách tạo ra giá trị cho thành viên thông qua việc cải tiến quy trình sản xuất và mở rộng thị trường. Họ cũng chú trọng đến việc đào tạo và nâng cao năng lực cho thành viên.

V. Triển vọng phát triển kinh tế hợp tác xã tại TP

Triển vọng phát triển kinh tế HTX tại TP.HCM trong tương lai là rất khả quan. Với sự hỗ trợ từ chính sách của Nhà nước và nhu cầu ngày càng cao của thị trường, các HTX có thể phát triển mạnh mẽ hơn. Việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất sẽ giúp các HTX nâng cao hiệu quả kinh tế và cạnh tranh hơn.

5.1. Cơ hội từ chính sách hỗ trợ của Nhà nước

Chính phủ đang có nhiều chính sách hỗ trợ cho HTX, từ việc cung cấp vốn đến đào tạo nguồn nhân lực. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các HTX trong tương lai.

5.2. Xu hướng phát triển bền vững và ứng dụng công nghệ

Các HTX cần chú trọng đến phát triển bền vững và ứng dụng công nghệ mới trong sản xuất. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm.

VI. Kết luận về đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP

Đổi mới kinh tế hợp tác xã tại TP.HCM từ năm 1986 đến 2015 đã tạo ra những thay đổi tích cực trong cơ cấu kinh tế. HTX đã chứng minh được vai trò quan trọng của mình trong việc phát triển kinh tế địa phương và nâng cao đời sống cho người dân. Những bài học kinh nghiệm từ quá trình này sẽ là nền tảng cho sự phát triển bền vững của HTX trong tương lai.

6.1. Tóm tắt những thành tựu đạt được

Trong suốt quá trình đổi mới, HTX đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, từ việc tăng cường hiệu quả kinh tế đến việc cải thiện đời sống cho thành viên.

6.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển của HTX trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và ứng dụng công nghệ mới để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình chuyển dịch mô hình kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từ năm 1986 là một cuộc chuyển đổi thể chế sâu sắc và toàn diện. Trong tiến trình đó, Thành phố Hồ Chí Minh đóng vai trò là đô thị đầu tàu kinh tế, trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi khởi xướng các mũi "xé rào" mang tính lịch sử đặt nền móng cho đường lối Đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 9.13 / 9229013) với đề tài "Đổi mới kinh tế hợp tác xã trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1986 đến 2015" đã tái hiện và phân tích toàn diện tiến trình lịch sử 30 năm cải tạo, chuyển đổi và tái thiết khu vực kinh tế tập thể mà trọng tâm là mô hình hợp tác xã (HTX) kiểu mới tại một đô thị công nghiệp - dịch vụ đặc thù.

flowchart TD
    A["Kinh tế tập thể trước 1986<br/>(Kế hoạch hóa tập trung, bao cấp)"] -->|Khủng hoảng & Trì trệ| B["Giai đoạn 1986 - 2002<br/>(Chuyển đổi & Luật HTX 1996)"]
    B -->|Nghị quyết 13-NQ/TW & Luật HTX 2003, 2012| C["Giai đoạn 2002 - 2015<br/>(HTX kiểu mới, Đa ngành & Chuỗi giá trị)"]
    C --> D["Mô hình kinh tế tự chủ<br/>Bình đẳng & Đa sở hữu"]
    C --> E["Đóng góp an sinh xã hội<br/>Tạo việc làm & Giảm nghèo bền vững"]

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một công trình sử học kinh tế khảo sát mang tính hệ thống, đa tầng và liên ngành về sự biến đổi của kinh tế HTX đô thị trong toàn bộ chu kỳ 30 năm Đổi mới (1986–2015). Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận HTX dưới góc độ kinh tế học thuần túy hoặc lát cắt ngắn hạn nông thôn. Luận án đặt ra hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế chính sách và sự vận động nội tại của kinh tế HTX tại Thành phố Hồ Chí Minh đã diễn ra như thế nào trong giai đoạn chuyển đổi thể chế 1986–2002 khi phải giải thể mô hình cũ và bước đầu kiến tạo HTX kiểu mới?

• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tác động của Nghị quyết 13-NQ/TW (2002) cùng các Luật Hợp tác xã (1996, 2003, 2012) đã định hình cấu trúc tổ chức, phương thức sản xuất - kinh doanh và sự tham gia vào chuỗi giá trị của HTX giai đoạn 2002–2015 ra sao?

• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những quy luật lịch sử, thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm nào có thể rút ra nhằm khẳng định tính tất yếu khách quan của kinh tế tập thể trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự chuyển đổi của HTX từ cơ chế hành chính bao cấp sang mô hình tự chủ kinh tế không làm triệt tiêu bản chất xã hội nhân văn của HTX mà ngược lại, giải phóng sức sản xuất và khôi phục niềm tin của người lao động.

• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tại một trung tâm kinh tế - công nghiệp lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, kinh tế HTX không suy thoái theo quy luật kinh tế tư bản cổ điển mà trở thành cấu phần cân bằng cấu trúc thị trường, thúc đẩy an sinh xã hội đa tầng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng kinh tế Hồ Chí Minh, lý luận về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng các học thuyết hợp tác xã quốc tế. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (bao gồm cả nội thành và 5 huyện ngoại thành: Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ) xuyên suốt khung thời gian 1986–2015, định lượng sự chuyển biến từ mức tăng trưởng GDP thành phố 2,7%/năm giai đoạn 1976–1985 lên mức tăng trưởng bình quân hai con số giai đoạn 1991–2010 và xấp xỉ 10%/năm giai đoạn 2011–2015, đưa GDP bình quân đầu người từ 700 USD (1995) vượt mốc 5.000 USD (2014).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu phản ánh sự phân hóa lý luận và các dòng học thuyết đa chiều về kinh tế tập thể và mô hình hợp tác xã cả trong nước lẫn quốc tế.

Dòng lý thuyết cội nguồn bắt đầu từ tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng của Robert Owen (1814, 1844) với mô hình công xã tự quản, xóa bỏ tư hữu bóc lột, và Charles Fourier (1808, 1829) với học thuyết về các "Phalanges" (hiệp hội sản xuất nông - công nghiệp tự nguyện), nơi thống nhất lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể trong "chế độ xã hội được bảo đảm". V.I. Lênin đã kế thừa và phát triển thành "Kế hoạch hợp tác hóa", nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện, quá độ dần dần và hỗ trợ của nhà nước chuyên chính vô sản. Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về HTX được định hình từ tác phẩm Đường Kách mệnh (1927): "Hợp tác xã là góp gạo thổi cơm chung, cho khỏi hao của tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ", và tiếp tục được khẳng định trong Thư gửi điền chủ nông gia Việt Nam ngày 11/4/1946: "Hợp tác xã là hợp vốn, hợp sức với nhau. Vốn nhiều, sức mạnh thì khó nhọc ít mà lợi ích nhiều".

Trong nghiên cứu đương đại, các học giả phân hóa thành nhiều luồng quan điểm:

graph LR
    subgraph "Trường phái Thể chế & Chuyển đổi"
        A1["Viện Harvard (1994)<br/>Ổn định kinh tế vĩ mô & Hội nhập"]
        A2["Đặng Phong (2015)<br/>Hiện tượng 'Phá rào' & Chuyển biến tư duy"]
    end
    subgraph "Trường phái Nông nghiệp & Xã hội học"
        B1["Kerkvliet Ben (1998)<br/>Kháng cự ngầm & Hợp tác hóa hình thức"]
        B2["Vũ Trọng Khải (2002)<br/>Quyền sở hữu tư & Động lực kinh tế hộ"]
    end
    subgraph "Trường phái An sinh & Mô hình mới"
        C1["Nguyễn Minh Ngọc (2012)<br/>Hệ thống an sinh 5 tầng của HTX"]
        C2["Nguyễn Minh Tú (2011)<br/>Chuyển đổi HTX sang dịch vụ thành viên"]
    end

1. Dòng nghiên cứu cải cách thể chế và lịch sử kinh tế: Viện Phát triển Quốc tế Harvard (1994) khi nghiên cứu cải cách kinh tế Việt Nam đã chỉ ra giai đoạn tiền cải cách cuối thập niên 1970 và mốc bước ngoặt 1989 trong ổn định vĩ mô, tự do hóa thương mại và dỡ bỏ bao cấp. Đồng quan điểm về tính lịch sử, Đặng Phong (2015) mô tả bức tranh kinh tế Việt Nam 1975–1989 như một "cuộn chỉ rối", làm bật lên các mũi đột phá "phá rào" tại Thành phố Hồ Chí Minh (bột giặt Viso, dệt Phong Phú, dệt Thành Công, bia Sài Gòn, xí nghiệp thuốc lá Vĩnh Hội) đã buộc các nhà hoạch định chính sách Trung ương phải thay đổi tư duy quản lý.
2. Dòng nghiên cứu mâu thuẫn nội tại và hạn chế của mô hình HTX kiểu cũ: Kerkvliet Ben (1998) khi phân tích quá trình hợp tác hóa nông nghiệp tại miền Bắc Việt Nam đã vạch rõ tình trạng gò ép hành chính, "đánh trống ghi tên", khiến xã viên chỉ làm việc trung bình 92 ngày/năm cho HTX, thời gian còn lại tập trung cho kinh tế gia đình. Vũ Trọng Khải (2002) chỉ ra sai lầm cốt tử của mô hình cũ là không tôn trọng quyền sở hữu riêng của tiểu nông, tập thể hóa tư liệu sản xuất một cách duy ý chí trước khi nền sản xuất hàng hóa kịp phát triển.
3. Dòng nghiên cứu HTX kiểu mới và hệ thống an sinh xã hội: Nguyễn Minh Ngọc và cộng sự (2012) phân tích vị thế HTX qua mô hình an sinh 5 tầng, chỉ ra quy mô xã viên ngày càng tăng là minh chứng cho chức năng giảm nghèo và tạo việc làm. Phan Huy Đường (2009) khẳng định bản chất tương trợ và 7 vai trò then chốt của HTX trong việc làm cầu nối tiêu thụ nông sản, hạ giá thành lưu thông. Nguyễn Minh Tú (2011) và Lương Xuân Quỳ (1999) dự báo xu thế tất yếu của HTX kiểu mới là chuyển dịch triệt để sang cung cấp dịch vụ phục vụ kinh tế thành viên.

So với các nghiên cứu quốc tế về chuyển đổi hậu xã hội chủ nghĩa tại Đông Âu hay các mô hình hợp tác xã của Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA), luận án đã định vị sự phát triển của HTX tại Thành phố Hồ Chí Minh là một hiện tượng đặc thù: sự cộng sinh linh hoạt giữa bản chất kinh tế tập thể xã hội chủ nghĩa với động lực năng động của kinh tế thị trường đô thị, khắc phục triệt để sự thất bại của cơ chế bao cấp mà không làm tư nhân hóa toàn phần nguồn lực cộng đồng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc bổ sung và hoàn thiện lý luận kinh tế chính trị học về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại các quốc gia đang phát triển:

• Tái định nghĩa bản chất kinh tế HTX kiểu mới: Khác với quan niệm cũ coi HTX là một cấp hành chính nối dài của Nhà nước, luận án làm rõ HTX kiểu mới là một thực thể kinh tế tự chủ, đồng sở hữu, vận hành theo cơ chế thị trường, phân phối theo lao động kết hợp với tỷ lệ vốn góp và mức độ sử dụng dịch vụ.
• Lý thuyết hóa mối quan hệ biện chứng giữa Kinh tế Nhà nước và Kinh tế Tập thể: Luận án chứng minh nhận định trong Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011 của Đảng: "Kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển. Kinh tế Nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân". Kinh tế tập thể tại Thành phố Hồ Chí Minh không đối lập mà là đối tác tương hỗ của kinh tế nhà nước trong việc can thiệp, bình ổn thị trường tiêu dùng và bảo vệ nhóm yếu thế.
• Khái quát hóa mô hình chuyển đổi ba giai đoạn:
  1. Mệnh lệnh hành chính (1975–1985): Sở hữu tập thể tuyệt đối, phân phối bình quân, triệt tiêu động lực cá nhân.
  2. Phá vỡ rào cản và thích ứng bước đầu (1986–2002): Tinh giản số lượng, tái lập quyền tự chủ theo Luật HTX 1996.
  3. Phát triển chuyên sâu theo chuỗi giá trị (2002–2015): Hoàn thiện cấu trúc doanh nghiệp xã hội theo Luật HTX 2003 và 2012, liên kết đa ngành và hội nhập quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Thể chế kinh tế (Institutional Economics), Lý thuyết Kinh tế thị trường định hướng XHCN, và Học thuyết Vốn xã hội (Social Capital Theory) trong phong trào HTX của ICA.

graph TD
    subgraph "Khung phân tích tích hợp"
        T1["Lý thuyết Thể chế Kinh tế<br/>(Cơ chế chính sách, Luật HTX)"]
        T2["Lý thuyết Kinh tế Thị trường XHCN<br/>(Tự chủ, Đa sở hữu, Cạnh tranh)"]
        T3["Lý thuyết Vốn Xã hội & ICA<br/>(Tương trợ, Dân chủ, An sinh)"]
    end
    
    T1 & T2 & T3 --> MA["Ma trận phân tích lịch sử - logic"]
    
    MA --> L1["Cấp độ Vĩ mô (Macro):<br/>Chủ trương Đảng, Luật HTX 1996, 2003, 2012"]
    MA --> L2["Cấp độ Trung mô (Meso):<br/>Chính sách đặc thù của Thành ủy & UBND TP.HCM"]
    MA --> L3["Cấp độ Vi mô (Micro):<br/>Hiệu quả sản xuất kinh doanh & Lợi ích xã viên"]

Khung tiếp cận này đặt ra các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: chỉ khảo sát các tổ chức kinh tế tập thể có đăng ký hợp pháp, có tư cách pháp nhân hoạt động trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, đặt trong tương quan so sánh với khu vực Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Lập trường nhận thức luận (epistemological stance) kết hợp giữa chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) và phương pháp lịch sử cụ thể, bảo đảm đánh giá sự vật, hiện tượng trong sự vận động, biến đổi không ngừng của bối cảnh kinh tế - xã hội.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa hai phương pháp trụ cột của sử học:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện trung thực, chi tiết tiến trình vận động liên tục của kinh tế HTX qua hai mốc thời gian lớn (1986–2002 và 2002–2015), phản ánh đầy đủ tác động của các cú sốc thể chế và các văn kiện chính sách then chốt.
• Phương pháp logic: Trừu tượng hóa các sự kiện lịch sử để làm sáng tỏ bản chất bên trong, quy luật chuyển hóa từ mô hình tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường, chỉ ra tính quy luật của sự ra đời các HTX kiểu mới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation):

graph TD
    D1["Văn bản Thể chế<br/>(NQ 13-NQ/TW, Luật HTX 1996, 2003, 2012,<br/>Văn kiện Đảng bộ TP.HCM)"]
    D2["Dữ liệu Thống kê Lưu trữ<br/>(Cục Thống kê TP.HCM, Sở Công thương,<br/>Sở NN&PTNT, Liên minh HTX TP.HCM)"]
    D3["Khảo sát Thực địa & Chuyên gia<br/>(HTX Vận tải 19/5, HTX Môi trường Liên Minh,<br/>HTX Phú Hòa Đông, HTX Phú Lộc)"]
    
    D1 & D2 & D3 --> TR["Tam giác hóa Dữ liệu (Triangulation)"]
    TR --> EV["Bằng chứng Khoa học Lịch sử Đáng tin cậy"]

1. Dữ liệu văn bản pháp quy và lưu trữ Đảng - Nhà nước: Các văn kiện Đại hội Đảng VI đến XII; Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX (Nghị quyết 13-NQ/TW ngày 18/3/2002); các Luật Hợp tác xã năm 1996, 2003, 2012; hệ thống Chỉ thị, Nghị quyết, Thông tri của Thành ủy, Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Dữ liệu thống kê thứ cấp: Báo cáo định kỳ từ Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, Liên minh Hợp tác xã Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Công thương Thành phố Hồ Chí Minh.
3. Khảo sát điền dã thực địa (Fieldwork): Nghiên cứu sinh tiếp cận trực tiếp cơ sở sản xuất và phỏng vấn sâu lãnh đạo cùng thành viên tại các HTX tiêu biểu đại diện cho các ngành kinh tế trọng điểm:
   • Lĩnh vực dịch vụ - môi trường: Hợp tác xã Môi trường Liên Minh.
   • Lĩnh vực giao thông - vận tải: Hợp tác xã Vận tải 19/5.
   • Lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp - làng nghề: Hợp tác xã Làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông (Củ Chi).
   • Lĩnh vực nông nghiệp kỹ thuật cao: Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Lộc.
4. Phương pháp chuyên gia: Tổ chức trao đổi học thuật, tham vấn chuyên sâu với các chuyên gia sử học kinh tế, các nhà quản lý thuộc Liên minh Hợp tác xã và lãnh đạo các cơ quan tham mưu chính sách kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh.

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian lịch sử, so sánh đồng đại và lịch đại. Luận án xây dựng hệ thống các biểu bảng đối sánh toàn diện, tiêu biểu là Biểu 3.1: Số lượng HTX, liên hiệp HTX trên địa bàn qua các năm và Biểu 3.2: Vốn của HTX so với các loại hình doanh nghiệp. Độ tin cậy của các nhận định lịch sử được kiểm chứng chéo thông qua sự tương đồng giữa số liệu lưu trữ ngành với các tài liệu tổng kết 30 năm Đổi mới của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh và số liệu phát triển kinh tế của các tỉnh lân cận thuộc vùng Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự suy giảm số lượng là bước thanh lọc tất yếu để tái lập chất lượng: Trong giai đoạn 1986–2002, số lượng HTX kiểu cũ sụt giảm nghiêm trọng do mất bao cấp và mất thị trường truyền thống. Tuy nhiên, đây là quá trình đào thải quy luật, dọn đường cho việc hình thành các HTX kiểu mới thực chất theo Luật Hợp tác xã 1996 và 2003. Từ chỗ là các đơn vị thụ động, HTX đã chủ động hoàn toàn về vốn, phương án kinh doanh và phương thức phân phối.
2. Đóng góp đột phá vào hệ thống an sinh xã hội đô thị và giảm nghèo: Luận án làm nổi bật vai trò an sinh xã hội của HTX thông qua số liệu định lượng cụ thể:
   • Thu nhập từ HTX chiếm 38,51% tổng thu nhập của gia đình xã viên (và chiếm trên 50% đối với những hộ gia đình không có hoạt động kinh tế phụ).
   • Khu vực kinh tế hợp tác giải quyết và tạo ra gần 45% việc làm cho gia đình các thành viên.
   • 58% xã viên được HTX hỗ trợ, khuyến khích tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế tự nguyện/bắt buộc.
   • 31% thành viên được thụ hưởng các chính sách ưu đãi xã hội, đền ơn đáp nghĩa; 50% nhận trợ cấp đột xuất khi gặp rủi ro sản xuất và 12% nhận trợ cấp thường xuyên (Nguyễn Minh Ngọc và cs., 2012).
3. Sự bứt phá của HTX thương mại dịch vụ và mô hình bán lẻ hiện đại: Khác với các địa phương thuần nông, tại Thành phố Hồ Chí Minh, HTX thương mại - dịch vụ phát triển vượt bậc. Điển hình là sự ra đời và lớn mạnh của Liên hiệp Hợp tác xã Thương mại Thành phố Hồ Chí Minh (Saigon Co.op), đưa mô hình HTX trở thành trụ cột của hạ tầng bán lẻ văn minh, chiếm lĩnh thị phần nội địa với doanh thu hàng năm tăng trưởng bình quân 15–25% (Sở Công thương TP.HCM, 2017).
4. Hình thành chuỗi giá trị nông nghiệp công nghệ cao ngoại thành: Tại 5 huyện ngoại thành (Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Nhà Bè, Cần Giờ), các HTX nông nghiệp đã thoát ly mô hình trồng lúa đơn thuần sang sản xuất rau an toàn, hoa lan cây cảnh, bò sữa và thủy sản, chủ động ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn với các siêu thị và doanh nghiệp chế biến lớn, bảo đảm đầu ra ổn định cho nông dân.

graph TD
    F1["Phát hiện 1: Thanh lọc Thể chế<br/>Đào thải mô hình bao cấp để tái sinh HTX tự chủ"]
    F2["Phát hiện 2: Đệm đỡ An sinh Xã hội<br/>Tạo 45% việc làm, đóng góp 38.51% thu nhập hộ"]
    F3["Phát hiện 3: Đột phá Thương mại Đô thị<br/>Saigon Co.op & HTX dịch vụ tăng trưởng 15-25%/năm"]
    F4["Phát hiện 4: Chuỗi Giá trị Nông sản<br/>Nông nghiệp công nghệ cao 5 huyện ngoại thành"]

    F1 & F2 & F3 & F4 --> IMP["HỆ THỐNG HÀM Ý ĐA CHIỀU"]
    IMP --> I1["Lý luận: Hoàn thiện Thể chế Kinh tế Thị trường XHCN"]
    IMP --> I2["Thực tiễn: Nâng cao năng lực quản trị HTX kiểu mới"]
    IMP --> I3["Chính sách: Khung ưu đãi vốn, đất đai & chuỗi liên kết"]

Implications đa chiều

• Hàm ý lý luận: Nghiên cứu khẳng định kinh tế hợp tác xã không phải là tàn tích của thời kỳ bao cấp cần xóa bỏ, mà là một thành phần kinh tế tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, giữ vai trò cân bằng xã hội, khắc phục những khuyết tật phân hóa giàu nghèo của kinh tế thị trường tự do.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp một khung phân tích lịch sử kinh tế đa cấp độ (vĩ mô - trung mô - vi mô), kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghiên cứu sử liệu văn bản với điều tra điền dã thực tế, có thể nhân rộng để nghiên cứu lịch sử kinh tế tại các đô thị khác.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  1. Chính sách đất đai và mặt bằng sản xuất: Cần tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý về quyền sử dụng đất và tài sản trên đất của HTX để tạo điều kiện thế chấp vay vốn ngân hàng.
  2. Chính sách tài chính - tín dụng: Mở rộng quy mô hoạt động của hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân và Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX, hỗ trợ bù lãi suất cho các dự án chuyển đổi công nghệ cao.
  3. Phát triển nguồn nhân lực: Xây dựng chương trình đào tạo chuẩn hóa chức danh quản trị HTX tương đương giám đốc điều hành doanh nghiệp vừa và nhỏ, khắc phục tình trạng cán bộ quản lý cao tuổi, thiếu kiến thức kinh tế số.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp khoa học to lớn, luận án có một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn mốc thời gian: Nghiên cứu dừng lại ở mốc năm 2015. Các tác động mới của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, kinh tế số và Luật Hợp tác xã sửa đổi năm 2023 chưa nằm trong phạm vi khảo sát thực chứng của đề tài.
2. Giới hạn dữ liệu lưu trữ giai đoạn đầu: Các dữ liệu thống kê kế toán của các HTX giải thể trong giai đoạn 1986–1995 có sự phân tán và thiếu đồng bộ do chuyển đổi cơ chế quản lý và thay đổi đơn vị hành chính.
3. Phương pháp định lượng: Luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ lịch sử - logic và thống kê mô tả chuyên ngành sử học, chưa ứng dụng sâu các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như hồi quy đa biến hay SEM) để kiểm định độ nhạy tác động của từng chính sách cụ thể.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu mô hình HTX số hóa, ứng dụng thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc nông sản bằng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn từ 2016 đến nay.
• Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với các HTX nông nghiệp và thủy sản tại các vùng trũng thấp như Nhà Bè, Cần Giờ.
• Phân tích cấu trúc liên kết vùng giữa HTX Thành phố Hồ Chí Minh với các HTX thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và đồng bằng sông Cửu Long.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực, cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử xác thực cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Lịch sử kinh tế, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Kinh tế phát triển và Quản trị kinh doanh.
• Tác động chuyển đổi ngành: Cung cấp luận cứ thực tiễn giúp hệ thống Liên minh Hợp tác xã Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam tái cấu trúc các HTX thành viên theo hướng liên hiệp HTX quy mô lớn, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho Thành ủy và Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh trong việc ban hành các chính sách đặc thù theo cơ chế thí điểm (như Nghị quyết 54/2017/QH14 và Nghị quyết 98/2023/QH15 của Quốc hội) nhằm hỗ trợ đất đai, khoa học công nghệ và xúc tiến thương mại cho kinh tế tập thể.

Đối tượng hưởng lợi

mindmap
  root((Đối tượng thụ hưởng))
    Nghiên cứu sinh & Giới học thuật
      Khoảng trống nghiên cứu lịch sử kinh tế
      Khung phương pháp luận Lịch sử - Logic chuẩn mực
      Tài liệu tham khảo chuyên ngành Lịch sử Việt Nam
    Cơ quan Hoạch định Chính sách
      Cơ sở dữ liệu hoạch định chính sách KTTT
      Giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn đất đai & tín dụng
      Tổng kết bài học 30 năm Đổi mới kinh tế đô thị
    Lãnh đạo HTX & Doanh nghiệp
      Mô hình quản trị HTX kiểu mới tự chủ
      Chiến lược liên kết chuỗi giá trị và bán lẻ
      Bài học thích ứng thị trường từ Saigon Co.op
    Xã hội & Cộng đồng
      Mô hình tạo sinh kế cho lao động nghèo
      Bảo đảm an sinh xã hội & bình ổn thị trường
      Phát triển nông thôn mới ngoại thành bền vững

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu lịch sử được xác minh nghiêm ngặt, phương pháp luận nghiên cứu lịch sử kinh tế liên ngành và các bài học kinh nghiệm về chuyển đổi thể chế.
2. Cơ quan Hoạch định Chính sách (Ban Kinh tế Trung ương, Thành ủy, UBND TP.HCM, Liên minh HTX Việt Nam): Sử dụng các phát hiện thực chứng và bài học kinh nghiệm để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế tập thể trong kỷ nguyên mới.
3. Lãnh đạo các Hợp tác xã và Doanh nghiệp liên kết: Rút ra các mô hình tổ chức bộ máy tinh gọn, phương thức quản trị vốn và kinh nghiệm liên kết chuỗi giá trị từ các trường hợp điển hình trong luận án.
4. Cộng đồng xã hội và người lao động: Thụ hưởng các chính sách an sinh, tạo việc làm và môi trường tiêu dùng lành mạnh khi kinh tế HTX trên địa bàn được củng cố và phát triển bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận chứng và khẳng định sự biến đổi bản chất của HTX từ "đơn vị hành chính thực hiện kế hoạch nhà nước" sang "tổ chức kinh tế tự chủ mang tính xã hội sâu sắc" trong môi trường đô thị. Luận án đã mở rộng lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và lý thuyết hợp tác hóa của Lênin trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, chứng minh kinh tế tập thể và kinh tế tư nhân không loại trừ nhau mà cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau trong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các công trình kinh tế học thuần túy của Nguyễn Minh Tú (2011) hay nghiên cứu xã hội học nông thôn của Kerkvliet Ben (1998), luận án tạo đột phá bằng việc kết hợp phương pháp phục dựng lịch sử toàn diện (Historical Reconstruction) với khảo sát điền dã thực địa trực tiếp tại 4 mô hình HTX tiêu biểu ở cả nội thành và ngoại thành. Việc sử dụng kỹ thuật tam giác hóa giữa văn kiện lưu trữ, số liệu thống kê chuỗi 30 năm và phỏng vấn nhân chứng lịch sử bảo đảm tính khách quan và chiều sâu khoa học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự thích ứng vượt bậc của loại hình HTX thương mại - dịch vụ tại một siêu đô thị. Trái với nhận định phổ biến cho rằng HTX chỉ phù hợp với sản xuất nông nghiệp lạc hậu, tại Thành phố Hồ Chí Minh, HTX thương mại (tiêu biểu là Saigon Co.op) đã vươn lên cạnh tranh sòng phẳng và vượt qua nhiều tập đoàn bán lẻ đa quốc gia, duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu 15–25%/năm, trở thành công cụ bình ổn giá thiết yếu của chính quyền thành phố.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình nghiên cứu chuẩn tắc gồm 5 bước: (1) Xác lập khung thời gian và tiêu chí phân kỳ lịch sử; (2) Thu thập và giải mã văn bản thể chế; (3) Khai thác và xử lý chuỗi số liệu thống kê kinh tế; (4) Khảo sát thực địa theo bảng hỏi bán cấu trúc tại cơ sở HTX; (5) Đối sánh, tam giác hóa dữ liệu và rút ra bài học quy luật. Quy trình này có thể áp dụng nguyên vẹn để nghiên cứu lịch sử phát triển kinh tế HTX tại các đô thị khác như Hà Nội, Đà Nẵng, Hải Phòng hay Cần Thơ.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Định hướng nghiên cứu tập trung vào 3 trục chính:

• Trục 1: Mô hình HTX nền tảng (Platform Cooperatives) và chuyển đổi số trong quản trị, phân phối hàng hóa.
• Trục 2: Vai trò của HTX trong chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải carbon tại các vành đai nông nghiệp đô thị.
• Trục 3: Thể chế hóa các chính sách đặc thù cho kinh tế tập thể trong bối cảnh các đô thị đặc biệt triển khai mô hình chính quyền đô thị.

Kết luận

1. Phục dựng toàn diện bức tranh lịch sử 30 năm Đổi mới kinh tế HTX: Luận án đã hệ thống hóa một cách khoa học, khách quan và chân thực toàn bộ chặng đường biến đổi của kinh tế HTX tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến 2015 qua hai giai đoạn bản lề: điều chỉnh - thử nghiệm (1986–2002) và phục hồi - bứt phá chiều sâu (2002–2015).
2. Khẳng định tính tất yếu khách quan của kinh tế tập thể: Nghiên cứu chứng minh kinh tế HTX là thành phần kinh tế cơ bản, truyền thống và thiết yếu trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam, xóa bỏ định kiến xem HTX là mô hình lỗi thời của thời kỳ bao cấp.
3. Làm sáng tỏ mô hình HTX kiểu mới: Đúc kết các tiêu chuẩn cốt lõi của HTX kiểu mới: tự nguyện, dân chủ, tự chủ tài chính, lấy phục vụ lợi ích thành viên làm mục tiêu tối thượng và xem kinh tế hộ gia đình là nền tảng bổ trợ chứ không triệt tiêu lẫn nhau.
4. Minh chứng vai trò an sinh xã hội vượt trội: Lượng hóa cụ thể đóng góp của HTX trong việc tạo 45% việc làm, cung cấp 38,51% thu nhập cho gia đình xã viên nghèo, bảo đảm an sinh xã hội, giảm áp lực phân hóa giàu nghèo tại đô thị lớn nhất cả nước.
5. Cung cấp hệ thống 7 bài học kinh nghiệm sâu sắc: Đúc kết các bài học mang tính quy luật về: tôn trọng quy luật thị trường, bảo đảm lợi ích thiết thực của thành viên, hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng và chính quyền, đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị và vận dụng sáng tạo kinh nghiệm quốc tế vào điều kiện đặc thù Việt Nam.
6. Đóng góp di sản khoa học và định hướng tương lai: Mở ra các hướng tiếp cận học thuật mới cho ngành Lịch sử kinh tế Việt Nam, đồng thời đặt nền tảng dữ liệu thực chứng phục vụ công tác hoạch định chính sách phát triển bền vững khu vực kinh tế tập thể trong giai đoạn hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Chương 2. Giai đoạn đầu đổi mới kinh tế hợp tác xã ở Thành Phố Hồ Chí Minh (1986-2002). Tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế hợp tác xã ở Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2002-2015.

Nhận xét, đánh giá quá trình đổi mới kinh tế hợp tác xã ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1986 đến 2015. 11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ề TÀI * 1. Một số khái niệm có liên quan đến kinh tế hợp tác xã Cơ chế kinh tế là một phương thức điều hành và định hướng phát triển nền kinh tế của Nhà nước, nó tác động sâu sắc, trực tiếp tới sự vận động của nền kinh tế quốc dân (Vũ Văn Hiến và Đinh Xuân Lý, 2004). Ở Việt Nam, khi công cuộc đổi mới diễn ra, thì việc xây dựng một cơ chế quản lý phù hợp với lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ là yêu cầu cấp bách.

Bắt đầu từ Đại hội VI (1986), vấn đề về kinh tế thị trường có sự quản lí của Nhà nước đã được đặt ra và chính thức ghi nhận trong Hiến pháp năm 1992 và trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước. Từ cơ chế kinh tế cũ - cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp trước đây với hai thành phần kinh tế là kinh tế Nhà nước và kinh tế tập thể (kinh tế tư bản, tư nhân không được thừa nhận), đến nay, trong nền kinh tế Việt nam đã có nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại và phát triển với những hình thức sở hữu khác nhau, trong đó, đáng chú ý là sự hiện diện của thành phần tư bản nước ngoài đang đầu tư kinh doanh tại Việt Nam. Nhà nước Việt Nam khuyến khích và bảo đảm bằng hệ thống pháp luật, chính sách để các thành phần kinh tế cùng có cơ hội phát triển trong một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Khái niệm kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa được chính thức sử dụng trong các văn kiện Đại hội IX của Đảng (tháng 4-2001); theo đó, “Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2001, tr.

Đại hội XII của Đảng (tháng 1-2016) tiếp tục bổ sung, phát triển: “Nền kinh 12 tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr. Trên thế giới, hợp tác xã được Liên minh Hợp tác xã quốc tế định nghĩa như sau: “Hợp tác xã là một hiệp hội dân chủ do các cá nhân tự nguyện liên kết với nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua việc hình thành doanh nghiệp do tập thể xã viên đồng sở hữu và quản lý dân chủ” (Nguyễn Minh Ngọc và những người khác, 2012). Ở Việt Nam, khái niệm HTX được Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc đến trong tác phẩm Đường Kách mệnh, Người đề cập: “Hợp tác xã là góp gạo thổi cơm chung, cho khỏi hao của tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr.

Năm 1946, Trong thư gửi điền chủ nông gia Việt Nam ngày 11/4/1946, Người viết: “Hợp tác xã là hợp vốn, hợp sức với nhau. Vốn nhiều, sức mạnh thì khó nhọc ít mà lợi ích nhiều” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr. Khái niệm HTX ở Việt Nam ngày càng được hoàn thiện và phù hợp với xu thế phát triển của HTX trên thế giới. Điều này thể hiện trong việc các khái niệm HTX được hoàn chỉnh thông qua việc sửa đổi, bổ sung ở Luật Hợp tác xã năm 1996, 2003 và 2012.

Luật Hợp tác xã năm 1996 xác định: Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản 13 xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 1996). Luật Hợp tác xã năm 2003 đã kế thừa những nội hàm cơ bản khái niệm HTX năm 1996 và khẳng định HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra để phát huy sức mạnh tập thể của từng thành vi ên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2003). Luật Hợp tác xã năm 2012 một lần nữa sửa đổi và hoàn chỉnh hơn định nghĩa về khái niệm HTX: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã” (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2012).

Khái niệm Liên hiệp HTX đã được định nghĩa trong các văn bản pháp luật của Việt Nam qua các giai đoạn khác nhau, trong đó, gần đây nhất, Luật Hợp tác xã năm 2012 xác định: “Liên hiệp hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 04 hợp tác xã tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu chung của hợp tác xã thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý liên hiệp hợp tác xã” (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2012). 14 Hợp tác xã kiểu mới là những HTX được thành lập từ sau năm 1986 hoặc là những HTX được thành lập từ trước năm 1986 nhưng được chuyển đổi hoạt động kinh doanh theo Luật Hợp tác xã phù hợp với từng giai đoạn. Hoạt động của HTX kiểu mới đảm bảo các nguyên tắc tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc thành lập và quá trình sản xuất, kinh doanh của HTX. Trong HTX kiểu mới, kinh tế hộ gia đình được tôn trọng, không bị “thui chột, mất động lực”, thậm chí còn gia tăng giá trị kinh tế của hộ gia đình (Nguyễn Cao, 2017).

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 1. Nhóm nghiên cứu về kinh tế thị trường và quá trình đổi mới kinh tế hợp tác xã ở Việt Nam Về kinh tế thị trường và quá trình đổi mới kinh tế ở Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau. Theo đó cho thấy, đổi mới là một tất yếu trong quá trình phát triển ở Việt Nam. Trong đó, tác giả Vũ Trọng Khải (2002), đã phân tích và chỉ ra nhiều bất cập của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp cũng như sự cần thiết phải đổi mới, tính ưu việt của đổi mới thông qua phân tích sự phát triển kinh tế nông nghiệp.

Tác giả phân tích rất chi tiết về mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp, trong đó nổi bật là phân tích, đánh giá chính sách của Nhà nước đối với sự phát triển của cây lương thực, cây công nghiệp trong HTX nông nghiệp như: thu mua, phân phối và quản lý thị trường nông sản. Tác giả cũng đã đặt ra vấn đề cơ giới hóa trong nông nghiệp rất có ý nghĩa đối với việc nâng cao năng suất lao động trong nông nghiệp và các biện pháp cơ bản để nâng cao năng suất lao động trong nông nghiệp. Tuy nhiên, việc thực hiện cơ giới hóa còn gặp nhiều khó khăn như: Tình trạng diện tích đất canh tác với nhiều loại khác nhau; Máy móc nhập từ nước ngoài nên không chủ động được và chưa phù hợp với điều kiện đất canh tác của Việt Nam; Sự phát triển của nông nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào 15 ngân sách của Nhà nước, chưa có sự chủ động về vốn; Ngành công nghiệp trong nước có trình độ còn thấp, chất lượng các phương tiện sản xuất trong nước để phục vụ cho nông nghiệp còn kém, giá thành lại quá cao… Từ những khó khăn đó, tác giả đã đưa ra các biện pháp để phát triển tốt hơn ngành nông nghiệp. Tác giả đã phân tích mô hình HTX Mỹ Thọ, như một minh chứng cho sự hiện thực hóa của chủ trương, chính sách phát triển nông nghiệp trên một số phương diện như: tổ chức sản xuất, tổ chức bộ máy quản lý, chế độ quản lý tài chính… Vũ Trọng Khải (2002 cũng đã phân tích để thấy được tư duy đổi mới của Đảng về phát triển ngành nông nghiệp trong kinh tế thị trường.

Cơ chế kinh tế mới cũng chưa hoàn thiện, còn có bất cập như: sự tác động của cơ chế quản lý kế hoạch tập trung bao cấp, chưa có thị trường theo đúng nghĩa, chưa có hệ thống pháp luật đầy đủ, có nhiều thành phần kinh tế nhưng còn thiếu bình đẳng. Đặc biệt, tác giả đã có những đánh giá đối với HTX nông nghiệp trong cơ chế kinh tế thị trường với những đặc điểm của nền sản xuất hàng hóa nhỏ ở Nam bộ nhưng đã tiến bộ hơn những vùng khác so với cả nước. Đây là thực trạng kinh tế ở Nam bộ trước khi tiến hành công tác xã hội hóa về sản xuất.