CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG THANH TRA ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG 1. Khái niệm hoạt động thanh tra tại chỗ đối với các tổ chức tín dụng 1. Các khái niệm về hoạt động thanh tra 1. Khái niệm về thanh tra Thanh tra (Inspectare) có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ sự kiểm tra, xem xét từ bên ngoài vào hoạt động của một đối tượng nhất định; “là sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh tra” [16- tr203].
Theo từ điển tiếng Việt: “Thanh tra là kiểm soát, xem xét tại chỗ của địa phương, cơ quan, xí nghiệp” [17- trang 822]. Với nghĩa này, thanh tra là kiểm soát nhằm phát hiện và ngăn chặn những gì trái với quy định. Thanh tra thường đi kèm với một chủ thể nhất định như đoàn thanh tra, người làm nhiệm vụ thanh tra. Trong văn bản pháp luật và thực tiễn hoạt động của nước ta, cụm từ “thanh tra, kiểm tra” được sử dụng để chỉ một hoạt động không thể thiếu của quản lý nhà nước nhằm hướng đối tượng theo những mục tiêu nhất định.
Thanh tra là một trong ba yếu tố cấu thành của hoạt động quản lý nhà nước, đó là: (i) Ban hành các quyết định quản lý, (ii) Tổ chức triển khai, thực hiện các quyết định đã ban hành và (iii) Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện các quyết định quản lý. Mặc dù là khâu cuối cùng của quá trình quản lý nhưng thanh tra đóng vai trò rất quan trọng, và thiếu nó không thể có quá trình quản lý hoàn chỉnh. Thanh tra góp phần tăng cường pháp chế và kỷ cương xã hội. Thông qua công tác thanh tra, các cơ quan quản lý nhà nước kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật của tổ chức, cá nhân.
Thanh tra cung cấp thông tin phản hồi - nhu cầu không thể thiếu trong quá trình quản lý - để cấp có thẩm quyền nắm bắt được quyết định quản lý đã ban hành đã được thực hiện ra sao, còn phù hợp thực tiễn hay không và cần phải sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới như thế nào… 1. Khái niệm về hoạt động thanh tra ngân hàng Thanh tra ngân hàng là thanh tra nhà nước chuyên ngành về ngân hàng, kiểm tra hoạt động của các tổ chức tín dụng nhằm kết luận đúng sai đánh giá ưu điểm, 11 khuyết điểm, phòng ngừa và xử lý những vi phạm, tăng cường pháp chế, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng gửi tiền và sử dụng các dịch vụ ngân hàng. Theo quy định tại Điều 6, Luật Ngân hàng Nhà nước: “Thanh tra ngân hàng là hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nước đối với các đối tượng thanh tra ngân hàng trong việc chấp hành pháp luật về tiền tệ và ngân hàng” [18- tr25]. Khái niệm về hoạt động thanh tra tại chỗ đối với các TCTD Hiện nay, chưa có một khái niệm chính thức nào về hoạt động thanh tra tại chỗ đối với các TCTD được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật.
Tuy nhiên, qua thực tiễn có thể khái quát hoạt động thanh tra tại chỗ đối với TCTD là việc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) định kỳ hoặc đột xuất cử các nhân viên là các thanh tra viên tới làm việc tại TCTD. Trên cơ sở xem xét trực tiếp các hoạt động thực tế diễn ra tại các TCTD và các tài liệu do TCTD cung cấp, các thanh tra viên sẽ đưa ra những đánh giá, khuyến nghị về từng mặt hoặc toàn bộ hoạt động của TCTD. Theo Luật thanh tra, thanh tra tại chỗ thực hiện theo hai hình thức đó là thanh tra theo chương trình kế hoạch và thanh tra đột xuất [8- Điều37]. Thanh tra theo chương trình, kế hoạch được tiến hành theo chương trình, kế hoạch đã được phê duyệt.
Thanh tra đột xuất được tiến hành khi phát hiện cơ quan, tổ chức, cá nhân có dấu hiệu vi phạm pháp luật, theo yêu cầu giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc do Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền giao. Vai trò của hoạt động thanh tra tại chỗ đối với các tổ chức tín dụng 1. Bảo đảm an toàn hệ thống các TCTD Từ khi chuyển sang cơ chế thị trường, hệ thống ngân hàng ở nước ta đã hình thành và có bước phát triển mạnh mẽ, xuất hiện nhiều hoạt động mới của các TCTD. Các NHTM không ngừng mở rộng thêm mạng lưới chi nhánh, đa dạng hóa hoạt động ngân hàng và thành lập nhiều công ty con.
Các chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài cũng như các TCTD phi ngân hàng cũng ngày một nhiều cùng với nhiều dịch vụ ngân hàng mới. Việc mở rộng quy mô hoạt động, mức độ phức tạp và đa dạng của các dịch vụ ngân hàng sẽ dẫn đến những rủi ro tiềm ẩn đối với các TCTD và hệ thống ngân hàng. Trước sự 12 phát triển và đa dạng hóa các loại hình TCTD đã đặt ra yêu cầu phải tăng cường tổ chức và hoạt động thanh tra của NHNN để giữ an toàn hệ thống bởi các TCTD có mối quan hệ mật thiết với nhau, với nền kinh tế. Khi một TCTD mất ổn định sẽ ảnh hưởng dây chuyền đến các TCTD khác, từ đó ảnh hưởng đến toàn hệ thống ngân hàng.
Thông qua việc thanh tra tại các TCTD, thanh tra ngân hàng sẽ phát hiện các tiêu cực tại các TCTD, từ đó có những biện pháp cụ thể phòng ngừa và hạn chế các tiêu cực đó giúp cho TCTD hoạt động một cách an toàn và có hiệu quả, đảm bảo sự phát triển lành mạnh của các TCTD và hệ thống ngân hàng. Tăng cường quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng đồng thời phục vụ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia NHNN là đơn vị có vị trí rất quan trọng trong quản lý nhà nước và điều hành chính sách vĩ mô vì NHNN nắm giữ những công cụ chính sách tiền tệ quan trọng. Hoạt động quản lý của NHNN có ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế quốc dân. NHNN sử dụng các công cụ của mình để điều hành thị trường tiền tệ như lãi suất, dự trữ bắt buộc, nghiệp vụ thị trường mở để kiểm soát và điều tiết khối lượng tiền cung ứng cho nền kinh tế nhằm mục tiêu tăng trưởng kinh tế, đảm bảo công ăn việc làm, giảm thất nghiệp, giảm lạm phát, ổn định giá trị tiến tệ và cân bằng cán cân thanh toán.
Các công cụ này của NHNN được thực hiện thông qua các TCTD. Tác động của các công cụ chính sách tiền tệ của NHNN đến hệ thống ngân hàng phụ thuộc rất nhiều vào việc thực hiện nghiêm túc, thống nhất và đồng bộ của các TCTD đối với các chính sách của NHNN. Để các công cụ chính sách tiền tệ của NHNN phát huy hiệu quả và có tác động tích cực đến hệ thống ngân hàng từ đó góp phần ảnh hưởng tích cực đến nền kinh tế, đòi hỏi phải tăng cường hoạt động thanh tra tại chỗ nhằm đảm bảo việc tuân thủ đúng các quy định pháp luật cũng như việc chấp hành các quy định NHNN của các TCTD. Bên cạnh đó, hoạt động thanh tra còn gắn bó một cách hữu cơ với các cơ quan quản lý nhà nước.
Thông qua hoạt động thanh tra sẽ giúp cơ quan quản lý kiểm tra tính đúng đắn của các quyết định quản lý, góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách, khắc phục những sơ hở thiếu sót trong quản lý, giữ vững kỷ cương pháp 13 luật bảo vệ lợi ích của nhà nước và quyền lợi hợp pháp của nhân dân. Hoạt động thanh tra còn phát hiện, ngăn ngừa và xử lý theo thẩm quyền, kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền xử lý vi phạm pháp luật về tiền tệ và hoạt động ngân hàng; Kiến nghị các cơ quan quản lý Nhà nước về các biện pháp bảo đảm thi hành pháp luật về tiền tệ và các hoạt động ngân hàng. Qua đó, hoạt động quản lý nhà nước về lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng sẽ ngày càng được tăng cường. Góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính và nền kinh tế Hoạt động thanh tra tại chỗ có vai trò quan trọng trong việc góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính và nền kinh tế, điều này được thể hiện ở việc: Thông qua hoạt động thanh tra tại chỗ, thanh tra ngân hàng sẽ đánh giá tình hình chấp hành pháp luật và các quy định trong hoạt động kinh doanh của đối tượng thanh tra trong một thời kỳ nhất định nhằm phát hiện và ngăn ngừa các vi phạm pháp luật về tiền tệ, hoạt động ngân hàng của TCTD.
Các TCTD có dấu hiệu vi phạm pháp luật sẽ bị xử lý theo đúng quy định pháp luật. Qua đó, đảm bảo hoạt động của các TCTD được an toàn, hiệu quả và tuân thủ đúng quy định pháp luật. Do mỗi TCTD có mối quan hệ hữu cơ, mật thiết với các TCTD khác, với các các tổ chức kinh tế, dân cư trong nền kinh tế, khi một ngân hàng đổ vỡ sẽ tác động tiêu cực, thậm chí gây đổ vỡ dây chuyền đến các TCTD khác, đến hệ thống ngân hàng và ảnh hưởng đến sự ổn định của nền kinh tế. Vì vậy, việc đảm bảo an toàn trong hoạt động của từng TCTD sẽ góp phần đảm bảo an toàn đối với toàn hệ thống ngân hàng, từ đó góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính và nền kinh tế.
Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền Trong hoạt động ngân hàng, các TCTD là trung gian tài chính giữa người cho vay và người đi vay thông qua đó để hưởng lợi nhuận. Bằng cách huy động tiền gửi đa dạng và phong phú từ các TCTD khác, tổ chức kinh tế và dân cư, TCTD có được nguồn vốn để cho vay lại đối với các doanh nghiệp, các tổ chức và người tiêu dùng. Do hoạt động ngân hàng của các TCTD có tính hệ thống, điều này được thể hiện ở việc, để đáp ứng nhu cầu về vốn của khách hàng, ngoài nguồn tiền gửi của các tổ chức kinh tế và dân cư các tổ chức tín dụng còn huy động vốn từ các TCTD 14 khác, một tổ chức cá nhân có thể vay tiền của nhiều TCTD và ngược lại một TCTD có thể cho nhiều cá nhân vay vốn để phục vụ nhu cầu riêng, vì thế nếu một khách hàng rủi ro có thể sẽ ảnh hưởng tới TCTD và ngược lại. Do đó, một TCTD không ổn định hoặc đổ vỡ sẽ ảnh hưởng tới các TCTD khác từ đó ảnh hưởng dây truyền đến nền tài chính tiền tệ của quốc gia.