Luận văn đổi mới chính sách đối với trí thức khoa học và công nghệ trong thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước

Luận văn phân tích đổi mới chính sách đối với trí thức khoa học và công nghệ trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

• Tác giả: Gs. Nguyễn Hữu Tăng
• Trường học: Ban Khoa Giáo Trung Ương
• Chuyên ngành: Chính sách khoa học và công nghệ
• Đề tài: Đổi mới chính sách đối với trí thức khoa học và công nghệ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng kết đề tài cấp nhà nước
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách đối với trí thức KH CN

Phần này phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách trí thức trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Trí thức, đặc biệt là trí thức khoa học công nghệ, được xem là lực lượng xung kích trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Tài liệu nhấn mạnh vai trò của chính sách đổi mới trong việc phát huy tiềm năng của đội ngũ trí thức, đồng thời đề cập đến kinh nghiệm quốc tế trong việc xây dựng và thực thi các chính sách này.

1.1. Khái niệm và vai trò của trí thức

Trí thức được định nghĩa là những người làm nghề lao động trí óc, có chức năng sáng tạo, phát triển và truyền bá văn hóa. Trong bối cảnh công nghiệp hóa hiện đại hóa, trí thức khoa học công nghệ đóng vai trò then chốt trong việc ứng dụng và phát triển các thành tựu khoa học vào thực tiễn. Tài liệu cũng nhấn mạnh rằng, chính sách nhân lực cần tập trung vào việc đào tạo và sử dụng hiệu quả đội ngũ này.

1.2. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách trí thức

Tài liệu phân tích kinh nghiệm của các nước như Trung Quốc và các quốc gia phát triển khác trong việc xây dựng chính sách phát triển đối với trí thức khoa học công nghệ. Các nước này đã thành công nhờ việc tạo môi trường thuận lợi, khuyến khích sáng tạo và đãi ngộ xứng đáng cho đội ngũ trí thức. Đây là bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình đổi mới chính sách.

II. Bối cảnh kinh tế xã hội và thực trạng đội ngũ trí thức KH CN

Phần này đánh giá bối cảnh kinh tế - xã hội và thực trạng đội ngũ trí thức khoa học công nghệ tại Việt Nam. Tài liệu chỉ ra rằng, mặc dù số lượng trí thức đã tăng đáng kể, nhưng hiệu quả sử dụng vẫn còn hạn chế. Chính sách đào tạo và chính sách sử dụng chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực.

2.1. Thực trạng đội ngũ trí thức KH CN

Đội ngũ trí thức khoa học công nghệ tại Việt Nam hiện nay có khoảng 2 triệu người, phân bố rộng khắp các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, cơ cấu ngành nghề chưa hợp lý, nhiều trí thức làm việc không đúng chuyên môn. Điều này làm giảm hiệu quả đóng góp của họ vào quá trình phát triển khoa học và công nghệ hiện đại.

2.2. Những hạn chế trong chính sách sử dụng trí thức

Các chính sách đãi ngộ và chính sách tôn vinh đối với trí thức còn nhiều bất cập. Môi trường làm việc chưa đủ điều kiện để phát huy tối đa năng lực sáng tạo. Điều này đòi hỏi cần có sự đổi mới chính sách mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong việc thu hút và giữ chân nhân tài.

III. Thực trạng các chính sách đối với trí thức KH CN từ khi đổi mới đến nay

Phần này đánh giá thực trạng các chính sách đối với trí thức khoa học công nghệ từ khi Việt Nam bắt đầu quá trình đổi mới. Tài liệu chỉ ra rằng, mặc dù đã có nhiều chính sách được ban hành, nhưng hiệu quả thực thi còn hạn chế. Các chính sách đào tạo, chính sách sử dụng và chính sách đãi ngộ chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực.

3.1. Chính sách đào tạo và bồi dưỡng trí thức

Các chính sách đào tạo hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Nhiều trí thức được đào tạo không phù hợp với yêu cầu công việc, dẫn đến tình trạng thất nghiệp hoặc làm việc trái ngành. Điều này đòi hỏi cần có sự điều chỉnh trong chính sách phát triển nhân lực.

3.2. Chính sách sử dụng và đãi ngộ trí thức

Các chính sách sử dụng và chính sách đãi ngộ đối với trí thức còn nhiều bất cập. Môi trường làm việc chưa đủ điều kiện để phát huy tối đa năng lực sáng tạo. Điều này đòi hỏi cần có sự đổi mới chính sách mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong việc thu hút và giữ chân nhân tài.

IV. Đổi mới chính sách đối với đội ngũ trí thức KH CN trong giai đoạn mới

Phần này đề xuất các giải pháp đổi mới chính sách đối với trí thức khoa học công nghệ trong giai đoạn mới. Tài liệu nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ, từ chính sách đào tạo, chính sách sử dụng đến chính sách đãi ngộ, nhằm phát huy tối đa tiềm năng của đội ngũ trí thức.

4.1. Giải pháp đổi mới chính sách đào tạo

Cần tập trung vào việc đào tạo trí thức khoa học công nghệ theo hướng đáp ứng nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, nhằm đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực.

4.2. Giải pháp đổi mới chính sách sử dụng và đãi ngộ

Cần cải thiện môi trường làm việc, tạo điều kiện thuận lợi để trí thức khoa học công nghệ phát huy tối đa năng lực sáng tạo. Đồng thời, cần có các chính sách đãi ngộ xứng đáng, nhằm thu hút và giữ chân nhân tài trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách đối với trí thức KH&CN II. Bối cảnh kinh tế-xã hội và thực trạng đội ngũ trí thức KH&CN của nước ta hiện nay III. Thực trạng các chính sách đối với trí thức KH&CN từ khi đổi mới đến nay IV.

Đổi mới chính sách đối với đội ngũ trí thức KH&CN trong giai đoạn mới Kết luận và kiến nghị 4 PHẦN I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI TRÍ THỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1. TRÍ THỨC, ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC VÀ TRÍ THỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Ngày nay, cách mạng KH&CN đang phát triển như vũ bão, tạo nên những biến đổi sâu sắc và từng bước làm thay đổi mọi mặt đời sống xã hội. Ở nước ta, đội ngũ trí thức nói chung và trí thức KH&CN nói riêng có vai trò là lực lượng xung kích, đi đầu trong sự nghiệp CNH, HĐH. Vì vậy, để xây dựng và phát triển đội ngũ trí thức KH&CN, hệ thống chính sách phát huy vai trò của họ cần phải được quan tâm đúng mức và kịp thời.

Đó là cơ sở nâng cao nhận thức để mỗi người phải tự rèn luyện cho mình năng lực trí tuệ sắc bén, có tư duy năng động, linh hoạt, đủ sức giải quyết những vấn đề mà cuộc sống không ngừng đặt ra. Ông cha ta đã từng đánh giá rằng, hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí mạnh thì quốc gia hưng thịnh, nguyên khí yếu thì quốc gia suy vong. Người cầm quyền phải thường xuyên chăm lo phát triển, bồi dưỡng và trọng đãi hiền tài, đó là điều hệ trọng không được sao nhãng.

“Phi trí bất hưng” là một tổng kết và cảnh báo có giá trị mãi mãi, gắn liền với tên tuổi của Lê Quý Đôn - nhà bác học nổi tiếng của nước ta từ thế kỷ XVIII. Trong những năm qua, mỗi nhiệm kỳ Đại hội Đảng, luôn có những Hội nghị Trung ương dành thời gian để bàn về sự phát triển của KH&CN - động lực cho sự phát triển KT-XH và là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cơ sở cho CNH, HĐH đất nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 24/12/1996 đã chỉ rõ: "Muốn tiến hành CNH, HÐH thắng lợi phải phát triển mạnh giáo dục, đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững". Điều này cũng có nghĩa, muốn thực hiện CNH, HÐH thắng lợi cần phát huy tốt tiềm lực trí tuệ của đội ngũ trí thức KH&CN.

Đây chính là điều kiện để các thành tựu của KH&CN được đưa vào thực tiễn KT-XH một cách nhanh chóng và vững chắc, làm nền tảng cho sự phát triển đất nước bền vững. Trí thức Trí thức là gì và thế nào được gọi là trí thức? Câu hỏi này đặt ra trong nhận thức của mọi người, của xã hội, tưởng như bình thường, đơn giản nhưng thật ra lại chứa 5 đựng nhiều vấn đề cần được làm sáng tỏ để đạt tới một nhận thức chung, thống nhất. Hiểu đúng về trí thức và vai trò của trí thức trong đời sống xã hội mới có thể đề ra chính sách và giải pháp đúng để xây dựng đội ngũ và tạo động lực cho họ phát triển. Nói về trí thức có nhiều định nghĩa khác nhau, song có thể hiểu “trí thức là một phạm trù lịch sử.

Mỗi nước có các khái niệm khác nhau. Trong các thời đại khác nhau chức năng của trí thức cũng khác nhau…Người ta có thể chia trí thức thành kỹ sư và quan chức, thành nhà phản biện xã hội, nhà luân lý học, nhà hoạt động chính trị, nhà cách mạng.”(2) Khái niệm trí thức là một phạm trù lịch sử, nên nội hàm của nó có thể thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Mỗi người, mỗi nước và mỗi thời kỳ, tùy theo cách nhìn nhận của cá nhân, của dân tộc và của thời đại đó mà có cách hiểu riêng về trí thức (người/nhà trí thức). Vì thế nội hàm của khái niệm trí thức/nhà trí thức luôn thay đổi theo cả không gian và thời gian.

Các cách định nghĩa khái niệm trí thức khác nhau ở một số nước 1/ Từ điển Bách khoa Liên xô (1985 do Prokhorov chủ biên): Trí thức là tầng lớp những người làm nghề lao động trí óc phức tạp, sáng tạo, phát triển và truyền bá văn hóa. 2/ Từ điển bách khoa triết học (tiếng Nga 1983): trí thức là tầng lớp những người làm nghề lao động trí óc và thường có học vấn tương ứng, có chức năng sáng tạo, phát triển và phổ biến văn hóa. 3/ Bách khoa toàn thư Pháp (tập X): Trí thức là một phạm trù lịch sử. Trong các nước khác nhau khái niệm trí thức có khác nhau.

Trong các thời đại khác nhau chức năng của trí thức cũng khác nhau.… Người ta có thể chia trí thức thành kỹ sư và quan chức, thành nhà phản biện xã hội, nhà luân lý học, nhà hoạt động chính trị, nhà cách mạng. 4/ Từ điển Wikipedia: Trí thức là người sử dụng trí tuệ để làm việc, nghiên cứu, phản ánh, dự đoán hoặc để hỏi và trả lời các câu hỏi có liên quan về hàng loạt những ý tưởng khác nhau. 5/ Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Tri thức là gỉ?: Tri thức là hiểu biết. Trong thế giới chỉ có hai thứ hiểu biết: một là sự hiểu biết sự tranh đấu sinh sản.

Khoa học tự nhiên do đó mà ra. Hai là hiểu biết tranh đấu dân tộc, tranh đấu xã hội. Khoa học xã hội do đó mà ra. Ngoài hai cái đó không có trí thức nào khác.

Một người học xong đại học, có thể gọi là có trí thức. Song y không biết cày ruộng, không biết làm công, không biết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác. Nói tóm lại công việc thực tế y không biết gì cả. Thế là y chỉ có trí thức một nửa.

Trí thức của y là trí thức học sách, chưa phải là trí thức hoàn toàn. Y muốn thành một người trí thức hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế”. 2 Bách khoa toàn thư Pháp - tập X 6 Mặc dù có rất nhiều sự khác nhau trong cách diễn đạt khái niệm trí thức, tuy nhiên, nét chung nhất nổi bật lên ở khái niệm này là hai điểm: - Trí thức là người có học vấn cao; - Trí thức là những người làm công việc trí óc có sáng tạo và truyền bá những hiểu biết và sáng tạo của minh đem lại lợi ích cho xã hội. Ở nước ta, trong đời sống thường ngày, từ vựng “trí thức” được sử dụng thông thường trong tiếng Việt rất gần gũi, quen thuộc, nhưng đó là một khái niệm khoa học với những hàm nghĩa khác nhau.

Nghiên cứu về trí thức là nghiên cứu một đối tượng đặc thù trong cơ cấu xã hội gắn liền với những phương thức lao động, bản chất xã hội và những đặc điểm hình thành, phát triển của trí thức như một cá thể - chủ thể mang nhân cách sáng tạo, như một tầng lớp, một nhóm xã hội - nghề nghiệp và như một cộng đồng trong quan hệ với xã hội và nhà nước, với dân tộc và giai cấp, với truyền thống và hiện đại. Nói tới trí thức là nói tới con người tự biểu hiện mình trước hết ở sự hiểu biết, ở nhu cầu tự nhận thức, có niềm tin khoa học, hoài nghi để mà tin, nghĩa là niềm tin dựa trên hiểu biết với tinh thần phê phán và tự phê phán, không tin bất cứ một cái gì mà không trải qua lao động nhận thức, phân tích khoa học, khảo duyệt trong thực tiễn, qua những thực chứng và cả những sự trải nghiệm bản thân hoặc lĩnh hội từ kinh nghiệm của cuộc sống. Do vậy, người trí thức chân chính phải là người luôn trọng sự thật, chân lý và đạo lý, không nhận thức theo cảm tính, theo tâm lý số đông, không tin một cách dễ dãi, không tự lừa dối chính mình vì kém hiểu biết, phù phiếm, sĩ diện, hư danh hoặc tệ hại hơn do xu thời và cơ hội chủ nghĩa, tự đánh mất mình, tự tha hoá nhân cách. Bởi vậy, bản chất của trí thức là gắn bó sự nghiệp lao động sáng tạo của mình một cách tự nhiên, mật thiết với nhân dân và dân tộc.

Cái gọi là “chuyên môn thuần tuý”, sống cô độc trong tháp ngà, xa lánh cuộc đời, bất cần chính trị là điều không thể và xa lạ với người trí thức chân chính. Trí thức do có trình độ hiểu biết và đầu óc duy lý nên phải hiểu rõ xu thế vận động của lịch sử, nhạy cảm và mẫn cảm với thời đại và thời cuộc mà mình đang sống. Nói tới trí thức là nói tới nhu cầu về thông tin, giao tiếp và đối thoại văn hoá gắn liền với môi trường xã hội - nhân văn, từ một cộng đồng nhỏ như một tập thể lao động nghiên cứu, sáng tác, tư duy trừu tượng, biểu diễn, một hoạt động chuyên môn hoá cao đến đời sống văn hoá tinh thần của dân tộc, quốc tế và nhân loại. Với trí thức, lao động không phải là gánh nặng mưu sinh, vì miếng cơm, manh áo của 7 tồn tại, mà là nhu cầu tự biểu hiện và tự khẳng định mình trong hoạt động sống.

Say mê, tận tuỵ và tâm huyết với công việc - thái độ lao động đó của người trí thức là năng lực tự ý thức của họ về trách nhiệm, nghĩa vụ, bổn phận đối với xã hội. Đó là lòng tự trọng với mình và tôn trọng với người, với cuộc sống. Lười biếng, cẩu thả, vô trách nhiệm là xa lạ với hoạt động và phẩm giá của người trí thức. Nói đến trí thức là nói đến hoạt động của họ gắn liền với lao động trí óc và đời sống.

Và nghề nghiệp của trí thức đòi hỏi phải thường xuyên sáng tạo ra những cái mới, tiến bộ, văn minh và văn hoá. Từ những điều trình bày trên đây có thể rút ra một vài nhận xét khái quát về trí thức: Thứ nhất, trí thức là người có hiểu biết rộng và sâu, có năng lực sáng tạo, có trình độ phát triển cao về trí tuệ, làm việc bằng trí óc, nhạy bén với cái mới và đổi mới để phát triển. Thứ hai, học vấn, học thức của người trí thức được gây dựng qua đào tạo, được bồi dưỡng và phát triển không ngừng bằng con đường tự đào tạo, tự trau dồi và hoàn thiện của cá nhân trong lao động và hoạt động sáng tạo.