Chương I GIỚI THIỆU VỀ ĐỘNG CƠ ĐIỆN MỘT CHIỀU I ĐỘNG CƠ ĐIỆN MỘT CHIỀU 1 TÇm quan träng cña ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu Trong nÒn s¶n xuÊt hiÖn ®¹i, ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu vÉn ®−îc coi lμ 1 lo¹i m¸y quan träng. MÆc dï ®éng c¬ xoay chiÒu cã tÝnh −u viÖt h¬n nh− cÊu t¹o ®¬n gi¶n h¬n , c«ng suÊt lín. Nh−ng ®éng c¬ ®iÖn xoay chiÒu kh«ng thÓ thay thÕ hoμn toμn ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu. §Æc biÖt lμ trong c¸c ngμnh c«ng nghiÖp, giao th«ng vËn t¶i, c¸c thiÕt bÞ cÇn ®iÒu chØnh tèc ®é quay liªn tôc trong ph¹m vi réng nh− m¸y c¸n thÐp, m¸y c«ng cô lín ®Çu m¸y ®iÖn.
V× ®éng c¬ ®iiÖn 1 chiÒu cã nh÷ng −u ®iÓm nh− kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh tèc ®é rÊt tèt, kh¶ n¨ng më m¸y lín vμ kh¶ n¨ng qu¸ t¶i. Bªn c¹nh ®ã ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu còng cã nh÷ng nh−îc ®iÓm nhÊt ®Þnh nh− gi¸ thμnh ®¾t, chÕ t¹o vμ b¶o qu¶n phøc t¹p. Nh−ng do nh÷ng −u ®iÓm cña nã nªn nã vÉn cã 1 tÇm quan träng nhÊt ®Þnh trong s¶n xuÊt. Ngμy nay hiÖu suÊt cña ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu c«ng suÊt nhá vμo kho¶ng 75% - 85%, ë ®éng c¬ ®iÖn c«ng suÊt trung b×nh vμ lín vμo kho¶ng 85% - 94%.
C«ng suÊt lín nhÊt cña ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu hiÖn nay vμo kho¶ng 10000KW. §iÖn ¸p vμo kho¶ng vμi tr¨m ®Õn 1000V. H−íng ph¸t triÓn hiÖn nay lμ c¶i tiÕn tÝnh n¨ng vËt liÖu, n©ng cao chØ tiªu kinh tÕ cña ®éng c¬ vμ chÕ t¹o nh÷ng m¸y c«ng suÊt lín. 2 CÊu t¹o cña ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu 2.1PhÇn tÜnh ( PhÇn c¶m hay stator) 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất Lμ phÇn ®øng yªn, bao gåm c¸c bé phËn chÝnh: a) Cùc tõ chÝnh : §−îc lμm b»ng thÐp kÜ thuËt d¹ng thÐp khèi hoÆc tÊm, xung quanh cã d©y quÊn cùc tõ chÝnhgäi lμ kÝch tõ.
Nã th−êng ®−îc nèi víi nguån 1 chiÒu. NhiÖm vô lμ t¹o ra tõ th«ng trong m¸y. b) Cùc tõ phô : §−îc ®Æt xen gi÷a c¸c cùc tõ chÝnh, xung quanh cùc tõ phô cã d©y quÊn cùc tõ phô. D©y quÊn cùc tõ phô ®Êu nèi tiÕp víi d©y quÊn roto, NhiÖm vô cña cùc tõ phô lμ triÖt tiªu tõ tr−êng phÇn øng ( Tõ tr−êng do dßng ®iÖn roto sinh ra ).
Trªn vïng trung tÝnh h×nh häc ®Ó h¹n chÕ xuÊt hiÖn tia löa ®iÖn trªn chæi than vμ cæ gãp. c) Vá m¸y ( G«ng tõ ) Ngoμi nhiÖm vô th«ng th−êng nh− c¸c vá m¸y kh¸c, vá m¸y ®iÖn 1 chiÒu cßn tham gia dÉn tõ, v× vËy nã ph¶i ®−îc lμm b»ng thÐp dÉn tõ.2 PhÇn quay ( PhÇn øng hay roto ) a) Lâi thÐp roto Dïng ®Ó dÉn tõ, th−êng dïng nh÷ng tÊm thÐp kÜ thuËt ®iÖn dÇy 0.5mm phñ c¸ch ®iÖn máng ë 2 mÆt råi Ðp chÆt l¹i ®Ó gi¶m tæn hao do dßng ®iÖn xo¸y g©y nªn. Trªn l¸ thÐp cã dËp r·nh ®Ó quÊn d©y b) D©y quÊn phÇn øng Lμ phÇn ph¸t sinh ra suÊt ®iÖn ®éng vμ cã dßng ®iÖn ch¹y qua. D©y quÊn phÇn øng th−êng lμm b»ng d©y ®ång cã s¬n c¸ch ®iÖn c) Cæ gãp Dïng ®Ó ®æi chiÒu dßng ®iÖn xoay chiÒu thμnh 1 chiÒu.
Gåm nhiÒu phiÕn ®ång ghÐp c¸ch ®iÖn víi nhau, bÒ mÆt cæ gãp d−îc gia c«ng víi ®é bãng thÝch hîp ®Ó ®¶m b¶o tiÕp xóc tèt gi÷a chæi than vμ cæ gãp khi quay 2.3 Gíi thiÖu vÒ ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu kÝch tõ ®éc lËp Cho ®Õn nay ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu vÉn cßn dïng rÊt phæ biÕn trong c¸c hÖ thèng truyÒn ®éng chÊt l−îng cao, d¶i c«ng suÊt ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu tõ vμi W ®Õn vμi MW. Gi¶n ®å kÕt cÊu chung cña ®éng c¬ ®iÖn 1 chiÒu kÝch tõ ®éc lËp ®−îc thÓ hiÖn nh− h×nh vÏ d−íi. PhÇn øng ®−îc biÓu diÔn bëi vßng trßn bªn trong cã søc ®iÖn ®éng E− , ë phÇn stato cã thÓ cã vμi d©yquÊn kÝch tõ : D©y quÊn kÝch tõ ®éc lËp CKD, d©y quÊn kÝch tõ nèi tiÕp, d©y quÊn cùc tõ phô CF, d©y quÊn bï CB. Khi nguån ®iÖn 1 chiÒu cã c«ng suÊt kh«ng dö lín th× m¹ch ®iÖn phÇn øng vμ m¹ch kÝch tõ m¾c vμo 2 nguån 1 chiÒu ®éc lËp nhau, lóc nμy ®éng c¬ d−îc coi lμ ®éng c¬ kÝch tõ ®éc lËp 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất Nguyên lý làm việc Khi đóng động cơ , Rôto quay đến tốc độ n , đặt điện áp Ukt nào đó lên dây quấn kích từ thì trong dây quán kích từ có dòng điện ik và do đó mạch kích từ của máy sẽ có từ thông φ , tiếp đó ở trong mạch phần ứng , trong dây quấn phần ứng sẽ có dòng điện i chạy qua tương tác với dòng điện phần ứng.
Tăng từ từ dòng kích từ ( bằng cách thay đổi Rkt ) thì điện áp ở hai đầu động cơ sẽ thay đổi theo qui luật : Edư = (1% ÷ 42% )Uđm Khi dòng ikt còn nhỏ thì Eư hoặc U tăng tỉ lệ thuận với ikt nhưng khi Ukt bắt đầu lớn thì từ thông φ trong lõi thép bắt đầu bão hoà. Cuối cùng khi ikt = iktbh thì U = Eư bão hoà hoàn toàn. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất 2.4 Phương trình đặc tính cơ của động cơ điện một chiều kích từ độc lập : Để thành lập phương trình đặc tính cơ ta xuất phát từ phương trình cân bằng điện áp của động cơ : Uư = Eư + (Rư +Rf ). Iư (1) Trong đó : Uư : điện áp phần ứng ( V ) Eư : Sức điện động phần ứng (V) Rư : Điện trở của mạch phần ứng Rf : Điện trở phụ của mạch phần ứng Iư : Dòng điện mạch phần ứng Với Rư = rư + rcf + rb + rct rư : Điện trở cuộn dây phần ứng rcf : Điện trở cuộn cực từ phụ rb : Điện trở cuộn bù rct : Điện trở tiếp xúc của chổi than Sức điện động Eư của phần ứng động cơ xác định theo biểu thức pN Eu Eư = .φ Trong đó : p : Số đôi cực từ chính N : Số thanh dẫn tác dụng của dây quấn phần ứng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất a : Số đôi mạch nhánh song song của cuộn dây phần ứng φ : Từ thông kích từ dưới 1 cực từ ω : Vận tốc góc rad/s pN k= : Hệ số cấu tạo của động cơ 2πa Từ phương trình (1) Ö Eư = Uư - (Rư +Rf ).
Iư Ö Chia cả 2 vế cho k.φ Eu Uu Ru + Rf Ö = - .Iu kφ kφ kφ Uu Ru + Rf Ö ϖ = - .Iu (2 ) kφ kφ Ö ϖ = f (I) : Đặc tính cơ điện Mặt khác mô men điện từ của của cơ điệ được xác định bởi : M dt Mđt = k .φ Uu Ru + Rf Thế vào (2) => ϖ = - .M d t kφ (k φ ) 2 Ö ϖ = f (M) : Đặc tính cơ theo mômen Nếu bỏ qua tổn thất cơ và tổn thất thép thì mô men cơ trên trục điện cơ bằng mô men điện từ , ta kí hiệu là M nghĩa là Mđt = Mcơ = M Uu Ru + Rf Ö ϖ = - .M (3) kφ (k φ ) 2 Giả thiết phản ứng phần ứng được bù đủ , từ thông φ = const thì phương trình đặc tính cơ điện (2) và phương trình đặc tính cơ là tuyến tính, đồ thị của chúng được thể hiện như sau : ω ω ω0 ω0 ωđm N ωđm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất I M Iđm Inm Mđm Mnm Uu ϖ = = ϖ0 kφ ϖ0 : Gọi là tốc độ không tải lý tưởng của động cơ, còn khi ϖ0 = 0 ta có : Uu Iu = = Inm Ru + Rf Inm , Mnm Gọi là dòng điện ngắn mạch và mômen ngắn mạch. Nhận xét : Nếu cho U, Rư + Rf , φ là hằng số thì phương trình (3) sẽ là phương trình bậc nhất : ϖ = ϖ0 + Δϖ Ru + Rf Δϖ = M Độ sùt tốc độ k.5 Ảnh hưởng của các tham số đến đặc tình cơ. Từ phương trình đặc tính cơ : Uu Ru + Rf ω = - .M kφ (k φ ) 2 ta thấy có 3 tham số ảnh hưởng đến đặc tính cơ đó là : Từ thông động cơ φ , Điện áp phần ứng Uư , và điện trở phần ứng của động cơ. Ta lần lượt xét ảnh hưởng của từng tham số đó.
a) Ảnh hưởng của điện trở phần ứng : Giả thiết Uư = Uđm = Const Muốn thay đổi điện trở mạch phần ứng ta nối thêm điện trở phụ Rf vào mạch phần ứng. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất U dm - Tốc độ không tải lý tưởng : ϖ = = con st kφ ΔM kφ - Độ cứng của đặc tính cơ : β = =− =variable Δϖ Ru + Rf Rf = 0 ta có đặc tính cơ tự nhiên Rf càng lớn thì β càng nhỏ dẫn tới đặc tính cơ càng dốc Như vậy khi thay đổi điện trở phụ ta được 1 họ đặc tính cơ như hìng vẽ. ứng với một phụ tải Mc nào đó , nếu Rf càng lớn thì tốc độ càng giảm cho nên người ta sử dụng Phương pháp này để hạn chế dòng điện và điều chỉnh tốc độ Đặc điển : - Tốc độ n bằng phẳng - Phạm vi điều chỉnh rộng - Vùng điều chỉnh tốc độ nđc < nđm - Việc điều chỉnh tốc độ thực hiện trong mạch phần ứng có dòng điện lớn , tổn hao vô ích nhiều , hệ số động cơ giảm b) Ảnh hưởng của điện áp phần ứng Gi¶ thiÕt φ = φ®m = const, ®iÖn ¸p phÇn øng R− = const trong thùc tÕ th−êng gi¶m ®iÖn ¸p. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ án điện tử công suất Ux - Tèc ®é kh«ng t¶i lý t−ëng: ϖ0x = = variable, U gi¶m th× ϖ0x gi¶m k.φdm (kφ)2 - §é cøng ®Æc tÝnh c¬: β = − = const Ru ω ω01 ω02 Udm(TN) ω03 U1 ω04 U2 M(I) U3 Nh− vËy khi thay ®æi ®iÖn ¸p ®Æt vμo phÇn øng ®éng c¬ ta ®−îc mét hä ®Æc tÝnh c¬ song song víi ®−êng ®Æc tÝnh c¬ tù nhiªn.
NhËn thÊy r»ng khi thay ®æi ®iÖn ¸p, thùc chÊt lμ gi¶m ¸p th× m« men ng¾n m¹ch, dßng ®iÖn ng¾n m¹ch cña ®éng c¬ gi¶m vμ tèc ®é cña ®éng c¬ còng gi¶m øng víi mét phô t¶i nhÊt ®Þnh. V× vËy ph−¬ng ph¸p nμy còng ®−îc sö dông ®Ó ®iÒu chØnh tèc ®é vμ h¹n chÕ dßng ®iÖn khi khëi ®éng *.