Các nhóm đất chính ở Việt Nam (P2): Đặc điểm và cách cải tạo đất Cát, đất Mặn

Độ ẩm đất là yếu tố quyết định đến sự sinh trưởng và phát triển của hầu hết các loại cây trồng. 77 trang.

• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Một Số Nhóm Đất Chính Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Tài liệu tham khảo

Mục lục chi tiết

• 1. Cấu trúc những nguyên tố cơ học
• 1.1. Dạng cấu trúc khối
• 1.1.1. Cục to
• 1.1.2. Cục
• 1.1.3. Cục nhỏ
• 1.1.4. Bụi
• 1.1.5. Hạt to
• 1.1.6. Hạt
• 1.1.7. Hạt nhỏ
• 1.1.8. Phần cấu trúc dính ở rễ
• 1.2. Dạng cấu trúc lăng trụ
• 1.2.1. Trụ rất nhỏ
• 1.3. Dạng cấu trúc hình tấm (phiến)
• 1.3.1. Vẩy nhỏ
• 2. Một số nhóm đất ở Việt Nam
• 2.1. Nhóm đất cát (Arenosols - AR)
• 2.2. Nhóm đất mặn ven biển
• 2.2.1. Đất mặn sú, vẹt, đước (Gleyi-Salic Fluvisols - Flsg)
• 2.2.2. Đất mặn trung bình và ít (Molli-Salic Fluvisols - Flsm)
• 2.3. Đất phèn (Thionic Fluvisols - Flt)
• 2.3.1. Đất phèn hoạt động (Orthi-thionic Fluvisols - Sj)
• 2.3.2. Đất phèn tiềm tàng (Proto-thionic Gleysols/Fluvisols - Sp)
• 2.4. Đất phù sa (Fluvisols - FL)
• 2.4.1. Đất phù sa trung tính ít chua (Eutric Fluvisols - Fle)
• 2.4.2. Đất phù sa chua (Dystric Fluvisols - FLd)
• 2.4.3. Đất phù sa có tầng đốm gỉ (Cambic Fluvisols - FLb)
• 2.5. Đất xám (Acrisols - AC)
• 2.5.1. Đất xám bạc màu (Haplic Acrisols - ACh)
• 2.5.2. Đất xám có tầng loang lổ (Plinthic Acrisols - ACp)
• 2.5.3. Đất xám gley (Gleyic Acrisols - ACg)
• 2.5.4. Đất xám feralit (Feralic Acrisols - ACf)
• 2.5.5. Đất xám mùn trên núi (Humic Acrisols - ACh)
• 2.6. Đất đỏ (Ferralsols - F)
• 2.6.1. Đất nâu đỏ (Rhodic Ferralsols - Fd)
• 2.6.2. Đất nâu vàng (Xanthic Ferralsols - Fx)
• 2.6.3. Đất mùn vàng đỏ trên núi (Humic Ferralsols - Fh)
• 2.7. Đất phù sa hệ thống sông Hồng
• 2.7.1. Tính chất vật lý

Tóm tắt

I. Tầm quan trọng của độ ẩm đất đối với năng suất cây trồng

Độ ẩm đất là yếu tố quyết định đến sự sinh trưởng và phát triển của hầu hết các loại cây trồng. Nước trong đất không chỉ là dung môi hòa tan các chất dinh dưỡng mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình quang hợp và duy trì cấu trúc tế bào của thực vật. Một chế độ ẩm độ đất tối ưu giúp rễ cây dễ dàng hấp thu khoáng chất, thúc đẩy hoạt động của vi sinh vật có lợi và ổn định nhiệt độ đất. Thiếu nước gây ra tình trạng héo, giảm khả năng quang hợp và cuối cùng dẫn đến sụt giảm nghiêm trọng năng suất. Ngược lại, thừa nước gây ngập úng, làm rễ cây thiếu oxy, tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển và gây ra hiện tượng rửa trôi dinh dưỡng. Do đó, việc hiểu rõ và quản lý hiệu quả nước trong đất là nền tảng cho một nền nông nghiệp bền vững. Theo các nghiên cứu, độ phì nhiêu của đất, đặc biệt là đất có thành phần cơ học nặng, phụ thuộc lớn vào cấu trúc, bởi vì "cấu trúc quyết định tính chất nước, tính chất khí, tính chất sinh học, nghĩa là quyết định chế độ dinh dưỡng của đất". Sự cân bằng giữa pha rắn, lỏng và khí trong đất tạo nên một môi trường sống lý tưởng cho cây trồng, và độ ẩm chính là nhân tố điều tiết sự cân bằng này. Quản lý tốt độ ẩm không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên đất, tránh thoái hóa và sa mạc hóa.

1.1. Mối liên hệ giữa cấu trúc đất và khả năng giữ nước

Cấu trúc đất, tức sự sắp xếp của các hạt đất (nguyên tố cơ học) thành các tập hợp gọi là đoàn lạp, có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giữ và cung cấp nước cho cây. Các đoàn lạp tạo ra một hệ thống lỗ hổng đa dạng. Lỗ hổng lớn giúp thoát nước nhanh và thoáng khí, trong khi lỗ hổng nhỏ (mao quản) có vai trò giữ lại nước hữu hiệu cho cây sử dụng. Đất có cấu trúc tốt, dạng viên hoặc hạt, thường tơi xốp và có tỷ lệ lỗ hổng mao quản cao, do đó khả năng giữ nước tốt hơn. Ngược lại, đất có cấu trúc kém, bị nén chặt hoặc rời rạc như đất cát, có ít lỗ hổng mao quản, khiến nước dễ dàng bị rửa trôi xuống sâu, gây khô hạn cho tầng canh tác. Tài liệu nghiên cứu chỉ rõ, các đoàn lạp được hình thành "do việc ngưng kết các keo, hydro, do dính, do lực Vandecvan... cũng như nhờ rễ cây và hệ sợi của nấm". Điều này cho thấy vai trò của chất hữu cơ và hoạt động sinh học trong việc cải thiện cấu trúc và duy trì độ ẩm đất.

1.2. Phân loại các dạng nước hữu hiệu cho cây trồng trong đất

Không phải toàn bộ lượng nước trong đất đều có thể được cây trồng sử dụng. Nước trong đất được chia thành ba dạng chính: nước trọng lực (thoát đi nhanh sau mưa), nước mao quản (được giữ lại trong các lỗ hổng nhỏ) và nước liên kết (bị các hạt đất giữ quá chặt). Trong đó, nước mao quản là nguồn nước chính, hay còn gọi là nước hữu hiệu, mà rễ cây có thể hấp thu. Khoảng độ ẩm giữa sức chứa ẩm đồng ruộng (lượng nước tối đa đất giữ lại được sau khi nước trọng lực đã thoát hết) và độ ẩm cây héo (mức ẩm mà cây không thể hút thêm nước và bắt đầu héo vĩnh viễn) chính là lượng nước hữu hiệu. Ví dụ, đối với đất xám bạc màu, các chỉ số được ghi nhận là: "sức chứa ẩm đồng ruộng 27-31%; độ ẩm cây héo 5-7%; nước hữu hiệu 22-24%". Việc xác định khoảng nước hữu hiệu này rất quan trọng trong việc lên kế hoạch tưới tiêu, đảm bảo cung cấp đủ nước cho cây vào những thời điểm quan trọng mà không gây lãng phí.

II. Thách thức quản lý độ ẩm ở các nhóm đất chính Việt Nam

Việt Nam có địa hình và thổ nhưỡng đa dạng, dẫn đến những thách thức riêng biệt trong việc quản lý độ ẩm đất cho từng vùng. Mỗi nhóm đất chính, từ đất cát ven biển, đất phù sa đồng bằng đến đất dốc vùng đồi núi, đều có những đặc tính lý hóa riêng quyết định đến chế độ nước. Việc không hiểu rõ các đặc tính này dẫn đến các phương pháp canh tác không phù hợp, gây ra tình trạng khô hạn, xói mòn, hoặc ngập úng, làm suy thoái tài nguyên đất và giảm hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Thách thức lớn nhất là làm sao để điều tiết lượng nước trong đất một cách hợp lý, phù hợp với nhu cầu của cây trồng trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có sự phân hóa mưa rõ rệt. Đối với đất phù sa, vấn đề có thể là tiêu thoát nước vào mùa mưa, trong khi với đất xám trên địa hình dốc, việc giữ ẩm và chống rửa trôi lại là ưu tiên hàng đầu. Việc nhận diện đúng các vấn đề liên quan đến ẩm độ đất của từng loại hình thổ nhưỡng là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng các giải pháp canh tác bền vững. Thất bại trong việc quản lý nước không chỉ ảnh hưởng đến một vụ mùa mà còn có thể gây ra những hậu quả lâu dài về môi trường.

2.1. Đặc tính thoát nước nhanh của nhóm đất cát Arenosols

Nhóm đất cát (Arenosols), phân bố chủ yếu ở vùng ven biển, có thành phần cơ giới nhẹ, cấu trúc rời rạc và độ hổng lớn. Đặc điểm này khiến đất có khả năng thấm và thoát nước rất nhanh. Nước mưa hoặc nước tưới không được giữ lại ở tầng mặt mà nhanh chóng thấm sâu xuống dưới, kéo theo các chất dinh dưỡng. Tài liệu gốc mô tả loại đất này "rời rạc, độ phì nhiêu thấp, cation trao đổi thấp". Hướng sử dụng chính cho loại đất này không tập trung vào trồng trọt thâm canh vì "đất không giữ được độ màu mỡ". Thách thức lớn đối với canh tác trên đất cát là duy trì đủ độ ẩm đất trong mùa khô và cung cấp đủ dinh dưỡng cho cây. Cây trồng thường xuyên đối mặt với nguy cơ thiếu nước, đòi hỏi phải tưới tiêu thường xuyên với lượng nước nhỏ, gây tốn kém chi phí và công sức. Cần có các biện pháp cải tạo như bổ sung chất hữu cơ để tăng khả năng giữ nước.

2.2. Vấn đề úng nước và bí khí ở đất thịt nặng và đất sét

Trái ngược với đất cát, các loại đất có thành phần cơ giới nặng như đất thịt nặng, đất sét, hay đất phù sa ở địa hình trũng thường đối mặt với vấn đề ngập úng. Do có tỷ lệ hạt sét cao, các lỗ hổng trong đất nhỏ, khả năng thấm nước chậm, dẫn đến tình trạng nước đọng lại trên bề mặt hoặc trong phẫu diện đất trong thời gian dài, đặc biệt là vào mùa mưa. Tình trạng này được gọi là quá trình glây hoá, làm đất thiếu oxy, gây ức chế hoạt động của rễ cây và vi sinh vật hiếu khí. Tài liệu mô tả đất phù sa giây có "tình trạng dư thừa ẩm hoặc ngập nước liên tục", dẫn đến việc hình thành tầng glây màu xám xanh và tích tụ các chất độc hại như H₂S, CH₄. Canh tác trên loại đất này đòi hỏi phải có hệ thống tưới tiêu và thoát nước chủ động để điều tiết mực nước, tránh gây hại cho cây trồng.

2.3. Hiện tượng khô hạn và xói mòn mạnh ở đất dốc feralit

Các vùng đồi núi với nhóm đất xám feralit hoặc đất đỏ trên địa hình dốc phải đối mặt với hai vấn đề trái ngược nhau giữa mùa khô và mùa mưa. Vào mùa khô, tầng đất mặt dễ bị mất nước do phơi bày trực tiếp dưới ánh nắng và gió, gây ra tình trạng khô hạn nghiêm trọng. Ngược lại, vào mùa mưa, lượng mưa lớn và tập trung trên sườn dốc tạo ra dòng chảy bề mặt mạnh, gây ra hiện tượng xói mòn, rửa trôi lớp đất mặt màu mỡ. Tài liệu cảnh báo về đất xám bạc màu rằng đây là loại đất có "nhược điểm là chua, nghèo dinh dưỡng, thường bị khô hạn và xói mòn mạnh". Việc canh tác không có biện pháp bảo vệ như làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức hay che phủ đất sẽ làm gia tăng tốc độ thoái hóa đất, khiến đất ngày càng trơ sỏi đá và mất khả năng sản xuất.

III. Hướng dẫn cải tạo đất để tối ưu hóa ẩm độ cho cây trồng

Cải tạo đất là hệ thống các biện pháp kỹ thuật nhằm cải thiện các tính chất bất lợi của đất, trong đó việc tối ưu hóa chế độ ẩm độ đất là một trong những mục tiêu quan trọng nhất. Mỗi loại đất có vấn đề riêng cần một phương pháp cải tạo phù hợp. Đối với đất bị thoái hóa, nghèo hữu cơ, việc cải tạo đất tập trung vào việc phục hồi cấu trúc và tăng khả năng giữ nước. Với đất mặn, đất phèn, mục tiêu là loại bỏ các yếu tố độc hại và điều chỉnh môi trường đất thông qua các biện pháp thủy lợi và hóa học. Viện sĩ A. N. Kostyakov định nghĩa cải tạo đất là "một hệ thống biện pháp quản lý và kỹ thuật có nhiệm vụ làm tốt những điều kiện tự nhiên không thuận lợi... nhằm khai hóa, sử dụng và dần dần nâng cao độ phì nhiêu cho đất". Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp từ nông học, sinh học đến thủy lợi sẽ giúp điều hòa nước trong đất, tạo điều kiện thuận lợi cho cây trồng phát triển, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế và đảm bảo tính bền vững của hoạt động canh tác. Các biện pháp này không chỉ giải quyết vấn đề trước mắt mà còn góp phần xây dựng một nền tảng đất đai khỏe mạnh cho tương lai.

3.1. Biện pháp cày sâu và bón phân hữu cơ cho đất bạc màu

Đất bạc màu thường có tầng đế cày bị nén chặt, làm cản trở sự thấm nước và phát triển của rễ. Biện pháp cày sâu được xem là giải pháp cơ học hiệu quả để phá vỡ lớp đất chai cứng này. Theo thí nghiệm của Viện Khoa học Nông nghiệp, "mức cày sâu thích hợp là lật hết lớp đất vùng đế cày lên khoảng 18cm". Việc này giúp tăng độ xốp, cải thiện khả năng thấm và trữ nước của đất. Để nâng cao hiệu quả, cày sâu cần được kết hợp với việc bón phân hữu cơ như phân chuồng, phân xanh. Chất hữu cơ giúp gắn kết các hạt đất, hình thành cấu trúc đất bền vững, tăng hàm lượng mùn và cải thiện đáng kể khả năng giữ nước. Bón phân hữu cơ không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn là biện pháp lâu dài để phục hồi sức sống và độ phì nhiêu cho đất thoái hóa.

3.2. Kỹ thuật rửa mặn ém phèn bằng hệ thống thủy lợi

Đối với đất mặn và đất phèn, thủy lợi đóng vai trò then chốt trong quá trình cải tạo. Kỹ thuật rửa mặn sử dụng nước ngọt để hòa tan và đưa muối ra khỏi tầng đất canh tác, có thể thực hiện trên bề mặt hoặc rửa sâu xuống các tầng dưới thông qua hệ thống mương tiêu. Với đất phèn, kinh nghiệm "ém phèn" của nông dân đồng bằng sông Cửu Long là một kỹ thuật độc đáo, bao gồm các bước: "Cày nông bừa sục - Giữ nước liên tục - Tháo nước thường kỳ". Mục đích là giữ cho tầng sinh phèn (Pyrite) luôn trong điều kiện yếm khí, ngăn chặn quá trình oxy hóa tạo ra axit sunfuric. Việc xây dựng và vận hành hiệu quả hệ thống kênh mương tưới tiêu là biện pháp quan trọng nhất, vừa cung cấp nước ngọt để rửa độc chất, vừa chủ động điều tiết mực nước để ngăn phèn.

3.3. Sử dụng vôi để điều chỉnh pH và cải thiện kết cấu đất

Đất chua, đất phèn có độ pH thấp và hàm lượng nhôm (Al³⁺) di động cao, gây độc cho cây trồng. Bón vôi là biện pháp hóa học phổ biến và hiệu quả để cải tạo loại đất này. Vôi có tác dụng trung hòa axit, nâng độ pH của đất lên mức phù hợp cho cây trồng. Quá trình này giúp "khử chua nhanh chóng, kết tủa Al³⁺ linh động giảm độc của nó". Ngoài ra, ion canxi (Ca²⁺) từ vôi còn có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết cấu đất. Nó hoạt động như một cầu nối, liên kết các hạt sét và chất hữu cơ lại với nhau, giúp "xúc tiến hình thành kết cấu đất, làm đất tơi xốp hơn". Một cấu trúc đất tốt hơn sẽ cải thiện sự thấm và thoát nước, tăng cường độ thoáng khí, từ đó tối ưu hóa độ ẩm đất và môi trường cho rễ phát triển.

IV. Bí quyết duy trì độ ẩm đất bền vững qua canh tác nông nghiệp

Bên cạnh các biện pháp cải tạo mang tính đột phá, việc duy trì độ ẩm đất một cách bền vững đòi hỏi phải áp dụng các phương pháp canh tác nông nghiệp hợp lý và liên tục. Các kỹ thuật này tập trung vào việc bảo vệ bề mặt đất, tăng cường hàm lượng chất hữu cơ và tối ưu hóa việc sử dụng nước. Một nền nông nghiệp bền vững không chỉ khai thác tài nguyên đất mà còn phải nuôi dưỡng và trả lại cho đất những gì đã lấy đi. Việc chuyển đổi từ các phương thức canh tác truyền thống, đôi khi gây hại cho đất, sang các mô hình canh tác thông minh và thân thiện với môi trường là xu thế tất yếu. Các biện pháp như luân canh cây trồng, nông lâm kết hợp, và che phủ đất không chỉ giúp bảo tồn ẩm độ đất mà còn mang lại nhiều lợi ích khác như tăng cường đa dạng sinh học, giảm xói mòn và cải thiện độ phì nhiêu của đất một cách tự nhiên. Đây là những bí quyết giúp người nông dân vừa đạt hiệu quả kinh tế cao, vừa bảo vệ được nguồn tài nguyên quý giá cho các thế hệ tương lai.

4.1. Luân canh cây trồng đặc biệt là cây họ đậu để giữ ẩm

Phương thức luân canh cây trồng là một kỹ thuật canh tác cổ xưa nhưng vẫn còn nguyên giá trị. Việc trồng xen kẽ các loại cây khác nhau trên cùng một diện tích giúp phá vỡ vòng đời của sâu bệnh, cân bằng việc khai thác dinh dưỡng và cải thiện sức khỏe đất. Đặc biệt, đưa cây họ đậu vào chu trình luân canh mang lại lợi ích kép. Chúng có khả năng cố định đạm từ không khí, làm giàu dinh dưỡng cho đất. Quan trọng hơn, sinh khối từ thân, lá, rễ của cây họ đậu sau khi thu hoạch là nguồn chất hữu cơ dồi dào. Lượng hữu cơ này khi phân hủy giúp cải thiện cấu trúc đất, làm đất tơi xốp hơn và tăng cường khả năng giữ nước. Mô hình "2 lúa + 1 màu" được đề cập trong tài liệu là một ví dụ điển hình về hiệu quả của việc luân canh trong việc tăng hiệu quả kinh tế và bảo vệ đất.

4.2. Áp dụng mô hình nông lâm kết hợp trên đất dốc xám

Trên các vùng đất dốc như đất xám hoặc đất feralit, nông lâm kết hợp là mô hình canh tác bền vững hiệu quả nhất. Mô hình này kết hợp trồng cây nông nghiệp ngắn ngày xen kẽ với cây công nghiệp dài ngày hoặc cây rừng. Tán lá của các cây lâu năm tạo thành một lớp che phủ tự nhiên, giúp giảm tác động của mưa, ngăn chặn xói mòn, rửa trôi. Lớp che phủ này cũng làm giảm sự bốc hơi nước từ bề mặt đất, giúp duy trì độ ẩm đất tốt hơn trong mùa khô. Nghiên cứu cho thấy việc trồng xen cây họ đậu giữa các hàng cao su hay che phủ đất trong các vườn cà phê "tránh được hiện tượng rửa trôi, xói mòn đất". Mô hình này không chỉ bảo vệ đất mà còn đa dạng hóa thu nhập và tạo ra một hệ sinh thái ổn định hơn.

4.3. Lợi ích của việc che phủ đất và trồng cây chắn gió

Che phủ đất là biện pháp dùng các vật liệu hữu cơ (rơm rạ, cỏ khô) hoặc màng phủ nông nghiệp để che bề mặt liếp trồng. Lớp phủ này hoạt động như một rào cản, làm giảm sự bốc hơi nước, giúp giữ ẩm cho đất lâu hơn, đặc biệt hiệu quả trên các loại đất dễ bị khô hạn như đất cát. Nó còn giúp điều hòa nhiệt độ đất, hạn chế cỏ dại và bổ sung chất hữu cơ khi phân hủy. Bên cạnh đó, việc trồng cây chắn gió thành các hàng rào xung quanh khu vực canh tác giúp làm giảm tốc độ gió, hạn chế sự mất nước do bốc hơi. Tài liệu cũng nhấn mạnh vai trò của việc trồng rừng trong việc "điều hòa khí hậu, chống xói mòn, giữ ẩm". Cả hai biện pháp này đều là những kỹ thuật đơn giản, chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả cao trong việc quản lý và bảo tồn nước trong đất.

V. Nghiên cứu thực tiễn về quản lý độ ẩm đất tại Việt Nam

Các nghiên cứu và đánh giá thực tiễn tại Việt Nam đã chứng minh rõ ràng mối liên hệ mật thiết giữa đặc tính thổ nhưỡng, phương thức canh tác và hiệu quả quản lý độ ẩm đất. Việc phân tích các nhóm đất đặc trưng như đất phù sa ở đồng bằng sông Hồng hay đất đỏ bazan ở Tây Nguyên cho thấy, những loại đất có cấu trúc tốt và giàu hữu cơ tự nhiên là nền tảng lý tưởng cho sản xuất nông nghiệp năng suất cao. Tuy nhiên, ngay cả trên những loại đất tốt nhất, nếu không có phương pháp quản lý hợp lý, đất vẫn có thể bị thoái hóa. Các mô hình thành công đều có điểm chung là khai thác được lợi thế tự nhiên của đất đồng thời áp dụng các biện pháp kỹ thuật để khắc phục hạn chế. Ví dụ, việc chủ động tưới tiêu trên đất phù sa hay chú trọng chống xói mòn trên đất đỏ đã giúp tối ưu hóa việc sử dụng nước, duy trì ẩm độ đất ổn định và đảm bảo sự phát triển bền vững của các cây trồng có giá trị kinh tế cao. Những kết quả này cung cấp bằng chứng khoa học và kinh nghiệm quý báu cho việc định hướng phát triển nông nghiệp trên các vùng sinh thái khác nhau.

5.1. Hiệu quả mô hình lúa màu trên đất phù sa sông Hồng

Đất phù sa hệ thống sông Hồng được xem là loại đất phì nhiêu bậc nhất ở miền Bắc Việt Nam. Đặc tính vật lý của nó rất thuận lợi cho việc giữ ẩm. Với thành phần cơ giới chủ yếu là đất thịt, "độ xốp của đất từ 60-64% ở tầng mặt", và sức chứa ẩm tối đa đồng ruộng cao, loại đất này có khả năng cung cấp nước và không khí một cách cân bằng cho bộ rễ. Chính nhờ những đặc điểm này, đất phù sa rất thích hợp cho việc thâm canh, đặc biệt là các mô hình luân canh như lúa - màu. Việc chủ động được nguồn nước tưới tiêu từ hệ thống sông ngòi dày đặc càng làm tăng thêm lợi thế. Canh tác trên nền đất này cho phép nông dân đạt năng suất cao và ổn định, chứng tỏ khi đất có cấu trúc đất và khả năng giữ nước tốt, hiệu quả sản xuất sẽ được tối ưu hóa.

5.2. Kết quả trồng cây công nghiệp dài ngày trên đất đỏ bazan

Nhóm đất đỏ (Ferralsols), đặc biệt là đất nâu đỏ phát triển trên đá bazan, là loại đất quý của Việt Nam, tập trung ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Loại đất này có những đặc tính vật lý vượt trội: "tầng dày, tơi xốp, giàu mùn", "cấu trúc tốt, độ xốp cao" và đặc biệt là "nước hữu hiệu cao (28-32%)". Khả năng cung cấp nước ổn định trong thời gian dài này làm cho đất đỏ bazan trở thành lựa chọn lý tưởng để phát triển các cây công nghiệp lâu năm có giá trị cao như cà phê, cao su, hồ tiêu. Tuy nhiên, tài liệu cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục như đất chua, nghèo lân và kali, cùng nguy cơ xói mòn. Các mô hình thành công đã cho thấy việc "chú ý giữ ẩm cho đất và chống xói mòn" là yếu tố quyết định để khai thác bền vững tiềm năng của loại đất này, đảm bảo duy trì độ ẩm đất và độ phì nhiêu lâu dài.

VI. Tương lai của kỹ thuật quản lý độ ẩm đất thông minh hơn

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng và tài nguyên nước trở nên khan hiếm, tương lai của nông nghiệp phụ thuộc vào các kỹ thuật quản lý độ ẩm đất thông minh và hiệu quả hơn. Các phương pháp truyền thống dựa trên kinh nghiệm đang dần được thay thế bằng các giải pháp công nghệ cao, dựa trên dữ liệu chính xác. Mục tiêu là cung cấp cho cây trồng đúng lượng nước, đúng thời điểm, giảm thiểu sự lãng phí và tối đa hóa năng suất. Nông nghiệp chính xác (Precision Agriculture) đang mở ra những hướng đi mới, cho phép giám sát và điều khiển các yếu tố môi trường, trong đó có ẩm độ đất, một cách tự động và tối ưu. Việc tích hợp công nghệ vào canh tác không chỉ giúp đối phó với các thách thức về môi trường mà còn nâng cao tính cạnh tranh của nông sản trên thị trường. Hướng tới một nền nông nghiệp bền vững, việc đầu tư vào nghiên cứu và ứng dụng các kỹ thuật quản lý nước trong đất tiên tiến là một yêu cầu cấp thiết, đảm bảo an ninh lương thực và bảo vệ hệ sinh thái cho các thế hệ mai sau.

6.1. Xu hướng ứng dụng cảm biến độ ẩm và tưới tiêu tự động

Công nghệ 4.0 đang thay đổi bộ mặt của ngành nông nghiệp. Việc sử dụng cảm biến độ ẩm đất cho phép theo dõi liên tục và chính xác lượng nước trong các tầng đất khác nhau. Dữ liệu từ cảm biến được truyền về hệ thống trung tâm, phân tích và đưa ra quyết định tưới tiêu một cách tự động. Các hệ thống tưới tiêu tự động như tưới nhỏ giọt, tưới phun sương có thể cung cấp nước trực tiếp đến vùng rễ với liều lượng được tính toán kỹ lưỡng. Công nghệ này giúp tiết kiệm từ 30-50% lượng nước so với phương pháp tưới truyền thống, đồng thời giảm chi phí nhân công và ngăn ngừa tình trạng rửa trôi dinh dưỡng. Đây là giải pháp tối ưu để quản lý ẩm độ đất trên mọi loại địa hình và thổ nhưỡng, từ đất cát khô hạn đến đất đỏ bazan.

6.2. Phát triển nông nghiệp bền vững thích ứng biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài và mưa lớn bất thường, đặt ra thách thức lớn cho việc quản lý nước trong nông nghiệp. Phát triển nông nghiệp bền vững là con đường tất yếu để thích ứng. Điều này bao gồm việc lựa chọn các giống cây trồng chịu hạn, chịu úng tốt; áp dụng các biện pháp canh tác bảo tồn như không cày xới, che phủ đất để tăng cường khả năng giữ nước. Đồng thời, việc xây dựng các công trình thủy lợi đa mục tiêu, vừa tích trữ nước cho mùa khô, vừa tiêu thoát lũ hiệu quả trong mùa mưa, là vô cùng quan trọng. Quản lý độ ẩm đất một cách linh hoạt và chủ động chính là chìa khóa để giảm thiểu rủi ro, ổn định sản xuất và đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành nông nghiệp trong một tương lai đầy biến động.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình thuộc khối kiến thức cơ sở ngành và chuyên ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân và Kỹ sư các ngành Khoa học Đất, Nông học, Quản lý Đất đai, và Khoa học Môi trường. Tài liệu cung cấp hệ thống lý thuyết nền tảng về cấu trúc thổ nhưỡng, hệ thống phân loại đất theo tiêu chuẩn quốc tế FAO/UNESCO áp dụng tại Việt Nam, đồng thời làm rõ các nguyên lý vật lý, hóa học, sinh học chi phối quá trình cải tạo và sử dụng tài nguyên đất.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Xác định và phân tích bản chất của các nguyên tố cơ học, lực liên kết hạt và các dạng cấu trúc đất trong tự nhiên (dạng khối, lăng trụ, hình phiến).
• Nhận diện, phân loại và mô tả hình thái phẫu diện, tính chất lý - hóa học của các nhóm đất chính tại Việt Nam: Đất cát (Arenosols), Đất mặn (Salic Fluvisols), Đất phèn (Thionic Fluvisols), Đất phù sa (Fluvisols), Đất xám (Acrisols), và Đất đỏ (Ferralsols).
• Đánh giá hiện trạng sử dụng đất dựa trên ba tiêu chuẩn bền vững: kinh tế, môi trường và xã hội nhân văn.
• Vận dụng các phương pháp cải tạo đất (nông học, hóa học, sinh học, thủy lợi) để giải quyết các vấn đề suy thoái đất như đất bạc màu, đất phèn, đất mặn, đất chua và xói mòn đất dốc.

Cách tiếp cận của giáo trình đi từ nghiên cứu cấu trúc vật lý vi mô (hạt vô cơ, khoáng nguyên sinh, keo đất, lực liên kết van der Waals) đến việc phân loại vĩ mô trên quy mô lãnh thổ thông qua hệ thống bản đồ thổ nhưỡng và quy hoạch các vùng sinh thái nông - lâm nghiệp.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành các khối kiến thức liên kết logic theo tiến trình từ lý tính cơ bản đến phân loại và ứng dụng thực nghiệm:

1. Cấu trúc vật lý và các nguyên tố cơ học của đất: Định nghĩa hạt đất, hợp chất vô cơ, khoáng nguyên sinh và sự hình thành đoàn lạp dưới tác động của lực van der Waals, ngưng kết keo, hydro và hệ sợi rễ nấm. Phân loại chi tiết các dạng cấu trúc:
   • Dạng khối (cục to, cục nhỏ, bụi, hạt to, hạt nhỏ).
   • Dạng lăng trụ (trụ rất nhỏ).
   • Dạng hình tấm, phiến (vẩy nhỏ).
2. Hệ thống phân loại các nhóm đất chính tại Việt Nam:
   • Đất cát (Arenosols - AR): Diện tích 533.434 ha, thành phần cơ giới nhẹ, đặc trưng bởi tầng chẩn đoán A Ochric và E Albic, hàm lượng cation trao đổi thấp, sắt tồn tại chủ yếu ở dạng $\text{Fe}^{3+}$.
   • Đất mặn (Salic Fluvisols): Hình thành do tác động của thủy triều và mạch nước mặn. Gồm đất mặn sú, vẹt, đước (Gleyi Salic Fluvisols - Flsg, diện tích 108.318 ha, $\text{Cl}^- \ge 0,05%$, $\text{SO}_4^{2-}$ từ $0,14 - 0,2%$, phản ứng chua, giàu $\text{Fe}^{2+}$) và đất mặn trung bình, ít (Molli-salic Fluvisols - FIsm, diện tích 732.584 ha, chiếm 75% đất mặn).
   • Đất phèn (Thionic Fluvisols - FLt): Diện tích 1.128.000 ha. Phân định giữa đất phèn hoạt động (Orthi-thionic Fluvisols, chứa tầng phèn Jarosite, $\text{FeS}_2$ bị oxy hóa sinh $\text{H}_2\text{SO}_4$) và đất phèn tiềm tàng (Proto-thionic Fluvisols, diện tích 652.244 ha, $\text{pH} < 3,8$, tích lũy hữu cơ và $\text{FeS}$).
   • Đất phù sa (Fluvisols - FL): Diện tích 3.059.000 ha. Gồm phù sa trung tính ít chua (Eutric Fluvisols - FLe, diện tích 225.987 ha, $\text{pH}$ tầng A thấp hơn tầng B), phù sa chua (Dystric Fluvisols - FLd, diện tích 1.665.000 ha, $\text{pH}$ từ $4,38 - 5,7$), và phù sa có tầng đốm gỉ (Cambic Fluvisols - FLb, $\text{pH}$ từ $4,26 - 7,02$).
   • Đất xám (Acrisols - AC): Phân bố trên 20 triệu ha (chiếm 60,97% diện tích tự nhiên). Gồm đất xám bạc màu (Haplic Acrisols - ACh, dung trọng $1,3 - 1,6\text{ g/cm}^3$, $\text{pH}_{\text{KCl}}$ từ $3,4 - 4,5$, tỉ lệ $\text{C/N} < 10$), đất xám có tầng loang lổ (Plinthic Acrisols - ACp, diện tích 221.360 ha), đất xám glây (Gleyic Acrisols - ACg, diện tích 101.471 ha), đất xám feralit (Feralic Acrisols - ACf, diện tích 14.505 ha) và đất xám mùn trên núi (Humic Acrisols, diện tích 3.285 ha).
   • Đất đỏ (Ferralsols - F): Diện tích 3.594.000 ha, phát triển trên đá macma bazơ và trung tính. Gồm đất nâu đỏ (Rhodic Ferralsols, diện tích 2.288.000 ha, sét cao, dung tích hấp thu thấp), đất nâu vàng (Xanthic Ferralsols - FRx, diện tích 421.059 ha) và đất mùn vàng đỏ trên núi (Humic Ferralsols).
   • Chuyên đề Đất phù sa sông Hồng và đất Hà Nội: Khảo sát diện tích 449.000 ha đất phù sa sông Hồng (tỉ lệ cát $14,4 - 21,4%$, limông $54,2 - 67,2%$, sét $21,4 - 31,4%$) và các phân nhóm đất đặc thù tại Hà Nội (đất ngoài đê bồi hàng năm, trong đê ít bồi, đất glây, đất loang lổ, đất phù sa úng nước).
3. Hiện trạng sử dụng và phân tích độ bền vững: Khảo sát các hệ thống luân canh (2-3 vụ lúa, lúa - màu, cây công nghiệp lâu năm, đất rừng) và đánh giá các hình thức kém bền vững (đất dốc canh tác nương rẫy, đồi núi trọc gồm 215 đơn vị đất đai chiếm gần 39% diện tích tự nhiên).
4. Khoa học cải tạo đất (Melioration): Hệ thống hóa 6 nhóm biện pháp: nông học, sinh học, hóa học, thủy lợi, kỹ thuật làm sạch và nhiệt. Quy trình cải tạo đất bạc màu, đất phèn, đất mặn, đất chua và kỹ thuật bảo vệ đất dốc.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Các quy luật hình thành và biến đổi hóa học: Quá trình glây hóa, feralit hóa, pyrit hóa ($\text{FeS}_2$) và jarosit hóa trong môi trường yếm khí/hiếu khí. Phản ứng thủy phân ion nhôm:

$$\text{Al}(\text{HCO}_3)_3 + 3\text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{Al}(\text{OH})_3 + 3\text{H}_2\text{CO}_3$$

• Chỉ tiêu vật lý và thang đo độ nén: Định lượng dung trọng, tỷ trọng, độ xốp, sức chứa ẩm cực đại và đối chiếu với thang đánh giá Katrinski ($1,0 - 1,1\text{ g/cm}^3$ là đất cày xới; $1,3 - 1,4\text{ g/cm}^3$ là đất bị nén mạnh).

• Nguyên lý tính toán hóa chất cải tạo:

  • Tính lượng thạch cao khử ion $\text{Na}^+$:

  $$(\text{Keo đất})2\text{Na}^+ + \text{CaSO}_4 \rightleftharpoons (\text{Keo đất})\text{Ca}^{2+} + \text{Na}_2\text{SO}_4$$

  • Tính toán lượng vôi khử chua theo công thức:

  $$Q = 0,84 \times H \quad (\text{tấn CaO/ha})$$

  (với $H$ là độ chua thủy phân tính bằng meq/100g đất, hiệu chỉnh theo hệ số thành phần cơ giới và hàm lượng chất mùn).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng tra cứu, nhận dạng các tầng chẩn đoán phẫu diện thổ nhưỡng (A Ochric, E Albic, B Feralit, tầng tích sét Argic, tầng tích phèn Jarosite).
• Kỹ năng phân tích, diễn giải các chỉ số hóa học trong phòng thí nghiệm: $\text{pH}{\text{KCl}}$, $\text{pH}{\text{H}_2\text{O}}$, dung tích hấp thu cation (CEC), dung lượng hấp phụ, độ no bazơ ($V%$), nồng độ các cation trao đổi ($\text{Ca}^{2+}, \text{Mg}^{2+}, \text{Al}^{3+}, \text{Fe}^{2+}, \text{Fe}^{3+}$) và các anion hòa tan ($\text{Cl}^-, \text{SO}_4^{2-}$).
• Kỹ năng thiết kế kỹ thuật đồng ruộng: tính toán mật độ mương tiêu rửa mặn/phèn, quy hoạch luân canh cây họ đậu, áp dụng biện pháp cày sâu (18 cm) và bố trí đường đồng mức, băng cây xanh bảo vệ đất dốc.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng tiếp cận thực nghiệm, gắn liền giữa mô hình hóa lý thuyết và dữ liệu trắc địa, phân tích phẫu diện đất thực tế.

• Tiếp cận qua bài tập tình huống (Case studies):
  • Tình huống cải tạo đất phèn Đồng bằng sông Cửu Long: Phân tích cơ chế "ém phèn" thông qua quy trình cày nông, bừa sục, giữ nước liên tục và tháo nước định kỳ; kết hợp kênh thủy lợi thoát phèn (tiêu biểu như hệ thống kênh Hồng Ngự).
  • Tình huống thoái hóa đất xám bạc màu vùng Bắc Bộ: Đánh giá sự suy giảm dung trọng và nghèo kiệt kali tại Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hà Nội để thiết kế công thức luân canh cùng cây phân xanh (Sesbania cannabina, Crotalaria juncea, Tephrosia candida).
• Hệ thống bài tập định lượng:
  • Bài toán tính toán cân bằng trao đổi cation khi bón thạch cao ($\text{CaSO}_4$) vào đất mặn chứa ion $\text{Na}^+$ hấp phụ, xác định lượng chất khử rửa trôi cần thiết.
  • Bài toán xác định lượng vôi nung ($\text{CaO}$), bột đá vôi ($\text{CaCO}_3$), vôi tôi ($\text{Ca(OH)}_2$) hoặc đôlômit ($\text{MgCO}_3$) dựa trên độ chua thủy phân và cấp hạt đất thực tế.
• Phương pháp tự học và nghiên cứu:
  • Khai thác hệ thống số liệu phân tích hóa lý phân tầng (tầng A, B, C) trong các bảng phẫu diện mẫu.
  • Sử dụng phương pháp đối chiếu chỉ tiêu sinh hóa để lựa chọn loài cây trồng thích ứng (chè, dứa trên đất chua feralit; phi lao, keo lá tràm trên cồn cát ven biển; bàng, tràm, sắn trên vùng đất phèn).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính chuẩn hóa theo phân loại quốc tế: Tài liệu đồng bộ hóa tên gọi các nhóm đất tại Việt Nam theo hệ thống định danh FAO/UNESCO (Arenosols, Fluvisols, Acrisols, Ferralsols, Gleysols), tạo sự tương thích với các tài liệu nghiên cứu quốc tế.
• Hệ thống dữ liệu điều tra thổ nhưỡng quy mô lớn:
  • Trích xuất dữ liệu bản đồ thổ nhưỡng tỷ lệ 1/1.000.000 (14 nhóm đất, 31 đơn vị đất).
  • Tích hợp phương pháp thành lập bản đồ đất đai tỷ lệ 1/250.000 qua việc chồng ghép 7 lớp bản đồ chuyên đề (nhóm đất, độ dốc, tầng dày lớp đất mịn, lượng mưa bình quân, nước mặn, xâm nhập mặn và mức độ tưới tiêu), phân lập 373 đơn vị đất đai toàn quốc.
• Dữ liệu thực nghiệm thực chứng:
  • Kết quả thí nghiệm đồng ruộng của Viện Khoa học Nông nghiệp giai đoạn 1960–1965 về độ sâu tầng cày lật (18 cm) và hiệu lực phân chuồng (10–30 tấn/ha) đối với năng suất lúa trên đất bạc màu.
  • Trích dẫn lý luận kinh điển của Viện sĩ Kotchakov A. (Cơ sở của việc cải tạo đất) và nghiên cứu chu kỳ khử mặn kéo dài 20–30 năm của Kelley.
  • Số liệu thực nghiệm giai đoạn 1975–1995 về khai thác đất phèn phục vụ sản xuất lương thực tại Đồng bằng sông Cửu Long.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Yêu cầu kiến thức tiên quyết	Phạm vi ứng dụng
Sinh viên đại học (Năm 2 - Năm 4) Ngành Khoa học Đất, Nông học, Quản lý Đất đai, BVTV	- Hóa học đại cương & vô cơ - Địa chất học đại cương - Sinh lý thực vật	- Học phần Thổ nhưỡng học đại cương - Học phần Đánh giá đất đai - Khóa luận tốt nghiệp
Học viên cao học & NCS Chuyên ngành Thổ nhưỡng, Dinh dưỡng cây trồng	- Hóa lý và Hóa keo đất - Phương pháp phân tích đất - cây	- Nghiên cứu chuyên đề cải tạo đất - Thiết kế quy hoạch sử dụng đất
Giảng viên & Cán bộ kỹ thuật Viện nghiên cứu, Trạm khuyến nông	- Phương pháp điều tra phẫu diện đất - Quy hoạch thủy nông	- Biên soạn bài giảng chuyên sâu - Chỉ đạo kỹ thuật đồng ruộng vùng mặn, phèn, bạc màu

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ giảng dạy bậc đại học và sau đại học cho sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học Đất, Nông học, Quản lý Đất đai, Khoa học Môi trường, đồng thời là tài liệu tham khảo cho các kỹ sư nông nghiệp và cán bộ quy hoạch tài nguyên đất.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu?

Người học cần nắm vững kiến thức Hóa học đại cương (đặc biệt là phản ứng trao đổi ion, hóa keo, phản ứng oxy hóa - khử), Hóa phân tích, Địa chất học đại cương và Sinh lý học dinh dưỡng thực vật.

3. Giáo trình này có điểm khác biệt gì so với các tài liệu thổ nhưỡng đại cương?

Tài liệu liên kết chặt chẽ giữa hệ thống lý thuyết cấu trúc keo đất với các thông số phân loại đất thực địa tại Việt Nam (kèm diện tích, tọa độ phân bố, đặc tính phẫu diện từng nhóm đất) và đưa ra các công thức định lượng chi tiết phục vụ công tác cải tạo đất mặn, phèn, chua, bạc màu.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên học song song giữa lý thuyết phát sinh học đất và các bảng số liệu hóa lý phẫu diện; thực hành tính toán lại các bài toán cân bằng bón vôi ($Q = 0,84H$), tính liều lượng thạch cao và vẽ sơ đồ phân cắt các hệ thống mương tiêu thoát phèn/mặn.

5. Tài liệu bổ trợ cần kết hợp khi học giáo trình này là gì?

Cần kết hợp tra cứu Bản đồ đất Việt Nam tỷ lệ 1/1.000.000, Bản đồ đơn vị đất đai 1/250.000, các tiêu chuẩn quốc gia về phân tích hóa lý đất (TCVN) và tài liệu hướng dẫn phân loại đất theo hệ thống WRB/FAO.

---

Kết luận

Giáo trình cung cấp một hệ thống tri thức hoàn chỉnh, chuẩn xác và định lượng về tài nguyên đất Việt Nam. Từ việc giải thích cơ chế hình thành liên kết nguyên tố cơ học, phân cấp hình thái cấu trúc đến việc phân tích 19 nhóm đất chính và 373 đơn vị đất đai, tài liệu xác lập cơ sở khoa học vững chắc cho việc đánh giá độ phì nhiêu và tính bền vững sinh thái.

Lộ trình học tập khuyến nghị là nắm vững bản chất lý - hóa học phẫu diện trước khi áp dụng các mô hình cải tạo (nông học, hóa học, thủy lợi, sinh học). Đây là tài liệu chuẩn mực phục vụ đào tạo chuyên môn và tra cứu kỹ thuật nông nghiệp bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỘT SỐ NHÓM ĐẤT CHÍNH Ở VIỆT NAM 1. Cấu trúc những nguyên tố cơ học. Thể rắn của đất gồm Những nguyên tố cơ học là những hạt đất hoặc như hợp chất vô khoáng riêng biệt nguyên sinh cũng những định hình ở trong đất. Do năng lượng bề mặt, thé long nguyên tố cơ học này tác động tương hỗ với lạp của đất và giữa chúng với nhau, kết quả bị đoàn giữ chặt hoá.

Nhiều những nguyên tế cơ học được do sự tương hỗ với nhau do việc ngưng kết các keo, hydro, do dính, đo lực Vandecvan, do mối liên kết lồng, cũng hiện tượng hấp phụ và mao quan trong thể lạp hoặc như nhờ rễ cây và hệ sợi của nấm tạo ra đoàn những phần cấu trúc. dạng: độ hổng, độ Nhiều đoàn lạp có kích thước nước khác bền vững cơ học và độ bền vững đối với loại đất và nhau thì đặc trưng cho từng tầng, từng hình thành nên cấu trúc đất. g tính Nhiều tính chất của đất, đặc biệt là nhữn đất. Bởi vậy, chất lý học, phụ thuộc vào cấu trúc của g của nó lên vấn để về nguồn gốc cấu trúc, ảnh hưởn cây trồng, đã tính chất đất, lên độ phì và năng suất từ lâu được nhiều nhà nghiên cứu chú ý.

6: Hiện nay có thể khẳng định rằng: Độ phì của những đất có thành phần cơ học nặng (đất thịt trung bình, thịt nặng và sét, ở mức độ lớn phụ thuộc vào cấu trúc của đất, vì cấu trúc quyết định tính chất nước, tính chất khí, tính chất sinh học, nghĩa là quyết định chế độ dinh dưỡng của đất. Trong thiên nhiên thường gặp các dạng cấu trúc sau đây: a) Dạng cấu trúc khối 1. Cục to Cục CHARAWN. Cục nhỏ Bụi Hạt to Hạt Hat nhỏ.

Phần cấu trúc dính ở rễ. b) Dạng cấu trúc lăng trụ 12. Trụ rất nhỏ 66 c) Dạng cấu trúc hình tấm (phiến) 17. Vẩy nhỏ 9, Một số nhóm đất ở Việt Nam (C) Arenosols (AR): Điện tích a) Nhóm đất cát 533.434ha hưởng chặt chẽ Đất cát được hình thành mang ảnh có thành phần cơ của mẫu chất đá mẹ.

Là nhóm đất và phù sa hay đá bọt giới nhẹ, không mang tính chất không có tầng chuẩn đoán nào khác ngoài tầng À được hình Ocbric và tầng E Albic. Nhóm đất cát biển có ở cả ba chung thành ven biển và nội đồng, nói ờng phân bố vành miền. Dat cén cát trắng vàng thư biển. Có nơi cồn cát ngoài (sát biển) của nhóm đất cát di có nơi còn trong tình trạng cao đến 200-300m, chảy theo suối cất động, cát tiếp tục bay theo gió, hay vào đông lấp đất trồng trọt.

rời rạc, độ phì nhiêu Nói chung đất côn cát ít chua, ng bình, chủ yếu thap, cation trao đổi thấp, sắt tru tồn tại dưới dang Fe™. là phát triển các Hướng chính sử dụng loại đất này tràm, kết hợp trồng dải rừng ven biển: phi lao, keo lá phần cây hoa màu cổ cho chăn nuôi, phát triển một gỗ, củi, cỏ, kết hợp cây họ đậu. Nguồn lợi chính là 67 Hướng một phần hoa màu, lương thực, cây họ đậu. không giữ đơn thuần trồng trọt ít hiệu quả, vì đất được độ màu mỡ.36ha Đây là nhóm đất mặn ven biển Việt Nam, do ảnh u tràn vào hưởng của nước mặn biển theo thủy triể với vị trí lãnh hoặc do nước mạch mặn.

Ở Việt Nam phi địa đới có thể của mình, vai trò của các yếu tế thành và chuyển tác động quan trọng trong sự hình Nông dan hóa đất không kém các yếu tố địa đới. đất mặn, Việt Nam phân biệt khá rõ đất phù sa, đều có đất phèn, đất cát. tuy những đất trên đặc tính cơ nguồn gốc thủy thành, nhưng những ng phát triển bản và tính chất quyết định chiều hướ nhau. Đất cũng như hướng sử dụng thì rất khác do muối NaCl thường có mặn ven biển Việt Nam > 0,05% tổng số muối tan > 0,25% (tương ứng với mùa có hai Gì).

Trong hoàn cảnh nhiệt đới ẩm, gió tầng mặt mùa mưa, khô khác nhau. Về mùa mưa lúc bấy (0-B0cm) muối thường bị rửa trôi gần hết, và phân tích giờ xác định đất mặn phải nhận xét các tầng bên dưới phẫu diện. Fluvisols - Đất mặn sú, vẹt, đước (Min) Gleyi Salic (Flsg): Dién tich 108. 318ha m diện tích Đất mặn sú, vẹt, đước chiếm 0,34% nhó m đất mặn và đất tự nhiên toàn quốc và 10,63 % nhó sông Cửu phân bố ở các vùng như sau: đồng bằng RA Long c6 56.448ha, duyén hai mién Trung 5.166ha, khu Bốn (ci) 1.796ha và déng bằng séng Héng 15.

Đất sú, vẹt đước ở dạng chưa thuần thục: tầng mặt thường đổ đất đổ nước, đang trong quá trình bổi lắng, dạng bùn lỏng, lầy ngập nước triểu, bão hoà NaCl, lẫn hữu cơ, giây mạnh, đất có phản ứng chua, tầng A và B lượng hữu cơ trung bình, đạm tổng số trung bình, lân va ka li tổng số nghèo. Cation trao đối thấp, hàm lượng sắt lớn đặc biệt là Fe?'. Hàm lượng Clo là 0,05% và hàm lượng SO¿‡ dao động ở mức lớn 0,14-0,2 %. Trên những dải đất này không nên trồng lúa vì cho năng suất thấp, nên trồng các thảm rừng khác nhau để bảo vệ vùng biển, chắn sóng, chắn gió bồi đắp phù sa.

Để nâng hiệu quả kinh tế có thể kết hợp với các mô hình ngư lâm như: + Mô hình vuông tôm chuyên canh có phòng hộ của cây rừng ngập mặn (trên đất trũng bùn mềm). + Mô hình tôm - rừng trên dạng đất thấp bùn chặt. + Mô hình trồng rừng đước kết hợp nuôi tôm. có dạng điều chế rừng và xây dựng hệ thống cống rãnh phù hợp.

+ Mô hình rừng đước, sú, vẹt - cua. + Mô hình rừng sú, vẹt nuôi trồng các loại thuỷ san. + Mô hình rừng đăng, trang, vẹt, bảo vệ bờ biển lắng đọng phù sa phát triển thủy sẵn ven bờ. 69 - Đất mặn trung bình uờ ít (M) Molli salie Eluuisols (Fism): Diện tích 732.584ha Phân bố tiếp giáp đất phù sa, bên trong vùng đất mặn nhiều, đại bộ phận ở địa hình trung bình và cao có ảnh hưởng của thủy triểu.

Loại đất này chiếm 12,4 % diện tích toàn quốc và khoảng 75% của nhóm đất mặn. Hàm lượng Nụ; kali tổng số nghèo, photpho tổng số giàu, mùn trung bình. Cation trao đổi lớn và hàm lượng sắt cũng như tỉ lệ Fe*/ Ee"' nhỏ. Hàm lượng Clo < 0,05% hàm lượng SO,* nhỏ dao động từ 0,01-0,02 %.

Hiện nay đại bộ phận đất được trổng 2 vụ lúa, những nơi chủ động tưới tiêu thường có năng suất cao. Đây cũng là một địa bàn trồng lúa có năng suất và chất lượng cao, thuận lợi cho việc nuôi trồng thủy sản hơn vùng nội đồng vì còn quan hệ với thủy triều. 6 những vùng đất mặn trung bình không nên ngọt hoá một cách tùy tiện. vì làm như vậy sẽ không giữ được môi trường sinh thái để sử dụng được đa dang và hiệu quả hơn.

Nói chung khai thác vùng đất mặn để trồng lúa là việc làm cần thiết để giải quyết lương thực, nhưng trong hoàn cảnh đã bảo đảm khá vững chắc nhu câu lương thực, thì vùng đất mặn, nước lợ, ngoài lúa gạo đặc sản chất lượng cao phải từng bước đành ưu tiên cho phát triển nguồn lợi thủy sản. ©) Đất phèn (S) Thionic Fulvisols (Fit): Dién tích 1.128ha - Dét phén hoat déng (Sj) Orthi - thionic Fluvisols Đất phèn được hình thanh do san phẩm béi tụ phù 70 sa với vật liệu sinh phèn (xác thực vật chứa lựu huỳnh: Pyrite) phát triển ở môi trường đầm mặn, khó thoát nước. Nơi nào bề mặt của đầm mặn rộng thì phèn tiểm tàng phát sinh nhiều, nơi nào bề mặt hẹp thì phèn tiểm tàng mất dân và trở thành không phèn, ở các tỉnh miền Bắc gọi là đất chua mặn như ở Hải Phòng, Nam Hà (nay là Nam Định và Hà Nam). Xác các động thực vật đặc biệt là thâm thực vật rừng ngập mặn phổ biến là các họ Rhizophra và Avicenia chứa nhiều lưu huỳnh, trong điều kiện yếm khí thường được tích lũy lại ở dạng H;S gặp Fe chuyển sang dang FeS, FeS, gap điều kiện ôxy hoá sẽ chuyển thành sunfat sắt và axit sunfuric làm cho đất chua và chính axit H;SO, lại tác động với khoáng sét tạo thành alumin sunfat tức là muối phèn.

Đất phèn hoạt động là đất có tầng phèn (tầng Jarosite). - Dat phén tiém tang (Sp) Proto - thionic Gleysols (fluvisols) Đất phèn tiểm tàng thường ở dưới một thảm thực vật đặc biệt và quá trình sinh thái ít thay đổi như sú, vẹt, đước. Liên quan với tính chất hữu cơ, chế độ thuỷ triểu làm phức tạp thêm tính chất phèn tiểm tàng. Đất phèn tiểm tàng chiếm diện tích ít khoảng 652.244ha, chiếm 35% tổng diện tích đất phèn.

Trong điều kiện canh tác đất phèn dễ bị ôxy hoá, chuyển hoá thành đất phèn hoạt động. Đất phèn tiểm tàng thường có pH thấp (thường < 3,B), hữu cơ cao, AI, Fe di động cao, Ca?', Mg”' thấp hơn và tỉ lệ SO,? cao. 71 Hiện nay, đại bộ phận diện tích đất phèn đã được khai thác để trồng lúa và phần lớn đã được trồng hai vụ đông - xuân và hè - thu hoặc đông - xuân và mùa. Cải tạo đất phèn để trồng lúa là một trong những vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm, đặc biệt là hướng đẫn cho nông dân hiểu biết cách cải tạo đất phèn và sử dụng hợp lý nó.

Một trong những cách cải tạo đất là đào kênh mương sử dụng nước ngọt để thoát phên, nhất là áp dụng những thành tựu mới về khoa học kỹ thuật kết hợp với kinh nghiệm của nông dân (giống, canh tác, bảo vệ thực vật, ém phèn, thoát phèn). Cây lúa là cây trồng quan trọng số một, nhưng không chỉ trông lúa mà tại những nơi phèn mạnh (rốn phèn) - việc cải tạo để trồng lúa tốn kém có thể trồng rất nhiều loại cây khác có sức chịu phèn lớn mà ít phải cải tạo, hay không cần cải tạo đất như: khoai mỡ, sắn, diéu, dita, bang, tram. d) Dat phi sa (P) Fluvisols (FL): Dién tich 3.059ha - Đất phù sa trung tinh it chua (P) Eutric Fluvisols (Fle): Dién tich 225,987 ha. Đây là loại đất phù sa mẫu mỡ, dung tích hấp phụ và bão hoà bazd cao, do đặc điểm mẫu chất của hệ thống, điểu kiện địa hình và chế độ chủ động được việc bưới tiêu.

Đất phù sa trung tính ít chua tập trung chủ yếu ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long. 72 Giá trị pH ở đất phù sa dao động trong khoảng 4. Giá trị pH ở tang A đều nhỏ hơn tầng B do 6 tầng A xảy ra các quá trình phân huỷ chất hữu cơ tạo ra các axit mùn và các ion H* làm pH của đất giảm.