CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐỊNH GIÁ ĐIỆN Xã hội hiện đại ngày càng trở nên phụ thuộc nhiều vào các dạng nguồn năng lượng khác nhau, trong đó điện năng một vai trò then chốt. Thông thường chính sách định giá điện hầu hết ở các nước chủ yếu được xác định trên cơ sở các tiêu chuẩn về tài chính hoặc kế toán, nghĩa là làm tăng mức doanh thu để thoả mãn các chi phí vận hành và các yêu cầu về vay vốn góp phần hợp lý tạo nguồn vốn cần thiết để mở rộng hệ thống điện trong tương lai. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây đã có nhiều yếu tố mới xuất hiện, bao gồm mức tăng cầu nhanh, sự gia tăng về giá dầu thô và giá của các loại nhiên liệu hoá thạch và sự xuất hiện của nhà máy điện hạt nhân, các nguồn thuỷ điện có thể khai thác với chi phí thấp ngày càng giảm đi, và sự mở rộng hệ thống điện tới các vùng có mật độ dân cư thấp nhưng lại phải chi phí đầu tư lớn. Những vấn đề nảy sinh làm tăng mức độ tập trung vào việc sử dụng các nguyên lý kinh tế để sản xuất và tiêu thụ điện một cách có hiệu quả trong khi vẫn bảo tồn được các nguồn lực khan hiếm và đáp ứng được các mục tiêu khác nhau của đất nước.
Cụ thể là các giải pháp phần lớn tập trung vào việc sử dụng chính sách định giá theo chi phí biên trong ngành điện. Cần phải chú ý rằng giá là một công cụ hết sức mềm dẻo có hiệu quả trong việc quản lý cầu đặc biệt trong thời gian dài hạn. Các tác động của chính sách định giá sẽ càng được phát huy khi có sự kết hợp một cách khéo léo với các công cụ quản lý cầu “mềm dẻo” khác như là các biện pháp khuyến khích về thuế/ tài chính và các công cụ quản lý cầu “ bắt buộc” như kiểm soát phụ tải,.mà thực sự hiệu quả trong ngắn hạn. Thông thường, ngành điện là ngành độc quyền tự nhiên từ khâu sản xuất, truyền tải đến phân phối.
Chỉ một số ít các nước công nghiệp là có sự "chia sẻ Nguyễn Thị Như Vân – QTKD 2005-2007 1 Định giá bán lẻ điện năng trong điều kiện thị trường điện cạnh tranh quyền lực" trong khâu sản xuất và phân phối điện. Vì vậy, có thể khái quát đặc thù của ngành điện lực là: "độc quyền tự nhiên và cạnh tranh từng phần". Về mặt lý thuyết, một ngành có cấu trúc độc quyền sẽ luôn tìm cách đưa ra mức giá dựa trên chi phí sản xuất để cực đại hóa lợi nhuận và chắc chắn rằng người ta sẽ duy trì mức giá tối ưu đó bằng chi phí biên của việc sản xuất. Tuy vậy, điện năng không phải là hàng hóa thông thường mà nó là hàng hóa đặc biệt mang tính chất xã hội, là một trong những nguồn lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội đối với bất kỳ quốc gia nào.
Do đó việc định giá bán điện chỉ dựa trên chi phí sản xuất nhiều khi mang lại những ảnh hưởng xấu đối với nền kinh tế cũng như đời sống nhân dân. Đó là lý do mà luôn có sự can thiệp của nhà nước vào chính sách giá điện. Thông thường phúc lợi xã hội và lợi ích kinh tế của ngành điện cũng như các ngành khác thường không tỷ lệ thuận với nhau. Vì thế buộc nhà nước và ngành điện phải tìm được điểm dung hòa giữa những lợi ích ngược chiều nhau.
Ở nước ta, các doanh nghiệp sản xuất truyền tải và phân phối điện thực chất là các doanh nghiệp độc quyền nhà nước và chịu sự giám sát khá chặt chẽ của chính phủ. Mục đích của biểu giá điện Xu hướng định giá điện hiện đại đã thừa nhận sự tồn tại của một số mục tiêu hay các tiêu chuẩn khi xây dựng biểu giá điên. Tuy nhiên các mục tiêu này không phải lúc nào cũng cùng tồn tại song song 1. Mục tiêu phân bổ tối ưu các nguồn lực kinh tế ( khía cạnh kinh tế ) Mục tiêu đầu tiên của một biểu giá là đảm bảo việc phân bổ các nguồn lực kinh tế một cách hiệu quả không chỉ giữa các ngành khác nhau trong nền kinh tế mà còn phân bổ tối ưu các nguồn lực trong chính bản thân ngành điện.
Do đó giá điện phải phản ánh toàn bộ các loại chi phí thực tế mà ngành điện phải Nguyễn Thị Như Vân – QTKD 2005-2007 2 Định giá bán lẻ điện năng trong điều kiện thị trường điện cạnh tranh bỏ ra để đáp ứng nhu cầu của khách hàng và để đảm bảo cung cấp và tiêu thụ điện năng đạt được hiệu quả 2. Mục tiêu đảm bảo công bằng xã hội ( khía cạnh xã hội ) Mục tiêu này bao gồm : (1) Phân bổ chi phí hợp lý giữa các đối tượng khách hàng dựa trên chi phí mà họ gây ra cho hệ thống , (2) Biểu giá điện phải ổn định trong thời gian dài tránh việc tăng giảm đột biến hàng năm, (3) Trợ giá cho các khách hàng có thu nhập thấp (cung cấp dịch vụ tối thiểu cho những khách hàng không đủ khả năng chi trả toàn bộ chi phí mà họ gây ra cho hệ thống ) 3.Mục tiêu đảm bảo cân bằng tài chính Mục tiêu của một biểu giá còn là làm tăng doanh thu yêu cầu đối với ngành công nghiệp đặc thù và được thể hiện ở tỉ suất lợi nhuận. Mục tiêu bảo tồn năng lượng Mục tiêu bảo tồn năng lượng bao gồm các vấn đề: Giảm sự phụ thuộc vào năng lượng, bảo vệ môi trường 5. Cấu trúc biểu giá phải đơn giản và ổn định Giá ổn định là tín hiệu vô cùng quan trọng đối với các nhà đầu tư trong ngành công nghiệp năng lượng.
Biểu giá đơn giản tác động đến thiết bị đo đếm và hoá đơn của khách hàng 6. Đảm bảo phát triển vùng và phát triển các ngành kinh tế khác Bù chéo cho các ngành đang cần thúc đẩy phát triển và bù chéo cho các khu vực địa lý để đảm bảo mục tiêu phát triển vùng 1.2 Nguyên tắc định giá điện Xuất phát từ những nguyên tắc chung của việc định giá năng lượng cũng như từ những đặc trưng kinh tế kỹ thuật của hệ thống điện, quá trình xây dựng hệ thống giá điện phải đảm bảo các nguyên tắc định giá sau: Nguyễn Thị Như Vân – QTKD 2005-2007 3 Định giá bán lẻ điện năng trong điều kiện thị trường điện cạnh tranh • Tính đúng, đủ chi phí sản xuất cung cấp điện đến hộ tiêu thụ kể cả trả lãi vay. • Bảo đảm công bằng giữa các hộ tiêu thụ trên cơ sở các chính sách đã hoạch định. • Đảm bảo sản xuất đủ bù đắp và có một phần lãi để tiếp tục phát triển sản xuất.
• Đảm bảo thực hiện chính sách năng lượng bền vững. • Đảm bảo sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả điện năng. • Đảm bảo vấn đề môi trường. • Đảm bảo giá phải ổn định (tránh tác động của lạm phát, phát triển ổn định của các ngành kinh tế khác).3 Các phương pháp định giá bán điện Tuy các nguyên tắc của việc định giá điện là khá rõ ràng nhưng tuỳ theo đặc điểm của từng hệ thống (các vấn đề về điều kiện kỹ thuật) cũng như vấn đề về quan điểm trong sự can thiệp của nhà nước vào vấn đề định giá điện mà người ta có các phương pháp định giá bán điện khác nhau.
Chính vì thế nên dù là ở nước phát triển hay đang phát triển hệ thống giá bán điện luôn có những điều chỉnh để có thể đảm bảo một cách tốt nhất các nguyên tắc của một chính sách giá điện. Về cơ bản, có ba phương pháp định giá bán điện thường được sử dụng trong việc xây dựng hệ thống giá bán điện: • Định giá bán điện theo giá trị sử dụng • Định giá bán điện theo chi phí trung bình • Định giá bán điện theo chi phí biên 1.1 Hệ thống giá bán theo giá trị sử dụng Nguyên tắc của hệ thống này đơn giản: bán điện với giá cao cho những khách hàng có khả năng thanh toán cao (những hộ có thu nhập cao hoặc những hộ bắt buộc phải sử dụng điện thường xuyên, hầu như không có khả Nguyễn Thị Như Vân – QTKD 2005-2007 4 Định giá bán lẻ điện năng trong điều kiện thị trường điện cạnh tranh năng thay thế bằng một dạng năng lượng khác) để nhằm mục đích bán với giá thấp hơn cho những khách hàng không có khả năng thanh toán toàn bộ chi phí sản xuất hoặc họ không phải là những đối tượng lệ thuộc hoàn toàn vào nguồn năng lượng duy nhất. Có thể nói với hệ thống này giá bán điện thay đổi tùy theo giá trị sử dụng (ích lợi ) mà điện năng đem lại cho khách hàng. Hệ thống này chỉ ra sự khác nhau giữa các loại giá: giá bán tùy theo tầng lớp xã hội, tùy theo mục đích sử dụng cuối cùng, tùy theo tính chất tiêu thụ tùy theo đường cầu… Thực tế là giá bán cao hơn cho những khách hàng thuộc " thị trường bắt buộc" và bán phá giá trên những thị trường có tính cạnh tranh quyết liệt để thu hút khách hàng mới có nhu cầu linh hoạt về mặt giá cả bằng cách trích ra một sự trợ giá với những người tiêu dùng mà nhu cầu của họ hầu như không thay đổi so với giá cả.
Một chính sách giá như vậy thể hiện một ý tưởng táo bạo về phương diện chính sách kinh tế xã hội. Nó có thể ưu tiên hay chí ít cũng là tạo điều kiện thuận lợi cho một số ngành kinh tế nhưng có thể " trừng phạt" bất cứ đối tượng tiêu thụ nào. Do đó đã làm nảy sinh hai vấn đề tranh cãi khá gay gắt: Chính sách giá này sai về mặt lựa chọn kinh tế vì nó đã xóa đi mối quan hệ lẽ ra phải tồn tại trong nền kinh tế hàng hóa giữa một bên là cái giá mà người tiêu dùng phải trả và bên kia là những chi phí mà nhà sản xuất phải bỏ ra do sự có mặt của người tiêu dùng trên thị trường. Phải là cơ quan quyền lực cao nhất (Quốc hội) mới đủ tư cách để ra quyết định đánh thuế hay không đối với một số ngành nghề, chỉ như vậy mới có thể buộc những người giàu chịu mức giá cao bù cho những người nghèo hoặc áp đặt mức giá rất cao cho những hộ tiêu thụ hoàn toàn phụ thuộc.
Vì đây là vấn đề công bằng xã hội. Nguyễn Thị Như Vân – QTKD 2005-2007 5 Định giá bán lẻ điện năng trong điều kiện thị trường điện cạnh tranh 1.