CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Dạy học nói - nghe 1. Khái niệm Theo Từ điển tiếng Việt [14], nói là “phát ra thành tiếng, thành lời để diễn đạt một nội dung nhất định trong giao tiếp”. Như vậy, yếu tố quan trọng của hoạt động nói chính là tiếng, lời và các tiếng, lời này phải được sắp xếp theo những yêu cầu nhất định để thực hiện mục đích giao tiếp, cung cấp chia sẻ thông tin, đảm bảo sự thống nhất, thấu hiểu một nội dung giao tiếp nào đó giữa người nói và người nghe.
Tác giả Hoàng Phê cũng quan niệm nghe là “cảm nhận, nhận biết bằng cơ quan thính giác” [14]. Thông qua cơ quan thính giác, con người tiếp nhận thông tin, xử lí âm thanh bằng cách vận dụng các thao tác phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các yếu tố đó để có thể hiểu được thông tin, lí giải, luận giải được lời nói, tâm tư tình cảm mà họ muốn truyền đạt qua lời nói. Nói và nghe là hoạt động tuy khác nhau nhưng luôn song hành gắn bó, diễn ra đồng thời và tác động lẫn nhau, hoạt động này là cơ sở của hoạt động kia và ngược lại. Hoạt động nói nhằm mục đích phát đi thông tin và nghe để tiếp nhận thông tin với bản chất là hiểu, cảm, đối thoại, giao tiếp.
Quá trình nghe cũng chính là quá trình hoạt động của não bộ với các thao tác tư duy và cũng từ đó nảy sinh cảm xúc của con người. Thực tế, kết quả của việc nghe hiểu gắn liền với những đồng điệu về tâm hồn có sức thuyết phục và lan tỏa rất mạnh mẽ làm thay đổi hoàn toàn một thói quen, một nếp nghĩ, một quan niệm đã định hình. Trong dạy học, dạy học sinh biết lắng nghe là một hoạt động giáo dục có nhiều ý nghĩa với đối với việc hình thành và phát triển phẩm chất cho học sinh. 11 Dạy học nói - nghe là hoạt động hình thành cho HS khả năng diễn đạt, trình bày bằng ngôn ngữ nói một cách rõ ràng, tự tin để biểu đạt một nội dung thông tin nào đó tác động đến thính giác của các HS khác nhằm đạt được sự thống nhất về quan điểm, ý kiến; có khả năng hiểu đúng; biết tôn trọng người nói, người nghe; có thái độ phù hợp trong trao đổi, thảo luận, từ đó nảy sinh, định hình và phát triển những năng lực, phẩm chất cần có cho người học.
Như vậy, thông qua quá trình rèn luyện kĩ năng nói - nghe ở trường phổ thông, HS sẽ hình thành những năng lực, những phẩm chất cần thiết để từ đó áp dụng vào xử lý các vấn đề đặt ra trong học tập và cuộc sống. Cũng xuất phát từ chính yêu cầu này mà người GV cần linh hoạt tổ chức những hoạt động học tập phù hợp, tạo cơ hội để HS được tiếp xúc, rèn luyện trong những tình huống khác nhau, đưa HS vào những tình thế bắt buộc phải tư duy để tìm ra cách giải quyết vấn đề. Cách giải quyết vấn đề đó lại được thể hiện trực tiếp qua cách HS sử dụng các yếu tố ngôn ngữ, cách lập luận với những thái độ phù hợp khi trình bày mà người GV có thể trực tiếp quan sát và giúp HS điều chỉnh ngay trong thời điểm học của HS. Có thể nói, dạy học nói – nghe là hoạt động cần thiết, có vai trò quan trọng trong việc hình thành khả năng tư duy ngôn ngữ và xử lý vấn đề cho HS, hướng đến định hình những năng lực và phẩm chất cần thiết cho cuộc sống của các em trong tương lai.
Đặc trưng Cùng với dạy học đọc hiểu, dạy học viết, thì dạy học nói – nghe đã khẳng định tầm quan trọng của nó trong việc hình thành, phát triển năng lực, phẩm chất cho HS. Nhìn chung, dạy học nói – nghe có những đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, dạy học nói – nghe là hoạt động dạy học dựa trên hoạt động nói và nghe của người học. Các hoạt động dạy học hướng vào tác động đến việc tổ chức, sử dụng ngôn ngữ nói cũng như những cách thức, phương pháp tiếp nhận và xử lý thông tin nhằm đi đến sự thống nhất về một nội dung nào 12 đó nhằm giúp học sinh rèn kĩ năng diễn đạt bằng ngôn ngữ nói một cách rõ ràng, tự tin, thuyết phục, biết tôn trọng người nói, người nghe; có khả năng hiểu đúng; có thái độ phù hợp trong trao đổi, thảo luận. Như vậy, dạy học nói nghe không chỉ phát triển năng lực giao tiếp mà còn giáo dục phẩm chất và nhân cách cho HS.
Thứ hai, dạy học nói - nghe tích hợp với dạy đọc hiểu, dạy viết, dạy thực hành tiếng Việt. Đây là yêu cầu và nhiệm vụ dạy học nói chung của môn Ngữ văn. Việc dạy nói và nghe không chỉ được tiến hành trong các giờ nói và nghe mà được tích hợp trong dạy học và các phần khác. Trên thực tế nói và nghe là hoạt động xuất hiện ở mọi phần bài học của môn Ngữ văn.
Chẳng hạn, trong giờ đọc hiểu, nói để bộc lộ kết quả đọc hiểu, nghe và trao đổi về những giá trị nội dung, nghệ thuật, của văn bản; hay trong giờ học viết, nói nghe để trình bày, phản hồi về mục đích, đối tượng, ý tưởng viết, để đối thoại, thảo luận, thống nhất về tiêu chí chỉnh sửa bài viết, để thể hiện nội dung bài viết trước lớp; nói, nghe để trình bày, chia sẻ về các kiến thức tiếng Việt. Như vậy, nói và nghe là những hoạt động có tính chất công cụ trong dạy đọc, viết và tiếng Việt. Đây chính là cơ sở để tiến hành việc tích hợp và cũng là điều kiện thuận tiện, tự nhiên để củng cố, phát triển các kĩ năng nói và nghe cho học sinh. Từ việc xác định được những đặc trưng cơ bản của dạy học nói – nghe, GV sẽ định hình được các phương pháp tổ chức dạy phù hợp, xác định được mục tiêu dạy học nhằm tác động đến tư duy và hoạt động của HS, giúp HS nâng cao các năng lực nói – nghe và sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả.
Yêu cầu dạy học nói - nghe theo Chương trình Ngữ văn 2018 Chương trình GDPT 2018 quy định cụ thể về thời lượng của hoạt động nói - nghe là 10% tổng số tiết của năm học lộ trình xuyên suốt từ bậc Tiểu học, Trung học cơ sở đến Trung học phổ thông với các yêu cầu cần đạt cụ thể như sau: 13 Kĩ năng nói: gồm các yêu cầu về âm lượng và tốc độ, sự liên tục cũng như cách diễn đạt, trình bày, thái độ và sự kết hợp các cử chỉ, điệu bộ, phương tiện hỗ trợ phù hợp khi nói,. Kĩ năng nghe: gồm các yêu cầu về cách nghe và cách ghi chép cũng như hỏi đáp, thái độ và sự kết hợp các cử chỉ, điệu bộ khi nghe, và nghe qua các phương tiện kĩ thuật,… Kĩ năng nói và nghe có tính tương tác: gồm các yêu cầu về thái độ và sự tôn trọng nguyên tắc hội thoại, tôn trọng các quy định trong thảo luận, phỏng vấn,… Như vậy, những yêu cầu cần đạt về dạy học nói – nghe mà Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 quy định gắn với từng kĩ năng nhất định. Mỗi kĩ năng cần đáp ứng những yêu cầu cần đạt riêng. Tuy nhiên, nói và nghe lại là một quá trình tương tác, hỗ trợ lẫn nhau, hoạt động này được xem như là nguyên nhân và cũng là kết quả của hoạt động kia.
Chính vì vậy, trong quá trình dạy học nói – nghe, GV cần chú trọng xây dựng các hoạt động nhằm rèn luyện từng kĩ năng nói riêng nhưng cũng cần đảm bảo sự tương tác qua lại giữa các kĩ năng nói chung. Trên cơ sở những yêu cầu cần đạt chung về dạy học nói – nghe, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng xác định rõ những yêu cầu cần đạt về dạy học nói – nghe cho HS lớp 10 như sau: Kĩ năng nói: HS biết thuyết trình về một vấn đề xã hội sử dụng kết hợp phương tiện ngôn ngữ và các phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ; HS báo cáo về một kết quả nghiên cứu hoặc một hoạt động trải nghiệm; HS biết giới thiệu, đánh giá một tác phẩm văn học. Kĩ năng nghe: HS nghe và nắm bắt được nội dung thuyết trình, quan điểm của người nói; biết nhận xét về nội dung và hình thức thuyết trình. 14 Kĩ năng nói và nghe tương tác: HS biết thảo luận về một vấn đề; trình bày được những căn cứ thuyết phục nhằm bảo vệ hoặc bác bỏ một ý kiến đồng thời có thái độ tôn trọng người đối thoại.
Có thể thấy, các bài học nói – nghe dành cho HS lớp 10 hướng đến yêu cầu tổ chức các hoạt động để HS biết thuyết trình, trình bày, giới thiệu và đánh một vấn đề xã hội hoặc một tác phẩm văn học. Đồng thời, HS phải được rèn kĩ năng nói để biết trao đổi, thảo luận đi đến thống nhất quan điểm về một vấn đề nhưng biết bảo vệ quan điểm của bản thân hoặc phản đối một quan điểm sai lầm, tiêu cực nào đó với thái độ phù hợp. Việc tổ chức các hoạt động nói – nghe cho HS lớp 10 đòi hỏi GV phải bám sát những yêu cầu này khi xây dựng kế hoạch dạy học cho từng bài học. Bên cạnh đó chúng ta cũng nhận thấy, theo yêu cầu của chương trình GDPT 2018 dạy học nói - nghe trong môn Ngữ văn, HS lớp 10 được thực hành nói - nghe theo các phương thức khác nhau: - Phương thức nghị luận: HS biết trình bày, biết thảo luận về một vấn đề, nêu và bảo vệ được quan điểm của mình trước vấn đề đó.
- Phương thức thuyết minh: HS biết giới thiệu, thuyết trình về một vấn đề xã hội hoặc một tác phẩm văn học. Nhìn chung, những yêu cầu cần đạt về kĩ năng nói - nghe cũng như những nội dung, phương thức thực hành nói - nghe đã được quy định rất cụ thể trong Chương trình GDPT 2018. Đây là căn cứ để chúng tôi xây dựng quy trình cũng như đề xuất con đường tổ chức dạy học nói - nghe văn nghị luận xã hội cho HS lớp 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho HS. Văn nghị luận xã hội 1.