Luận án tiến sĩ xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại trung tâm y tế huyện ba chẽ tỉnh quảng ninh

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại trung tâm y tế, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Đàm Văn Nồng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Lâm Sàng
• Đề tài: Danh Mục Tương Tác Thuốc Bất Lợi Cần Chú Ý Trong Thực Hành Lâm Sàng Tại Ba Chẽ, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: Đại cương về tương tác thuốc
• 1.1. Khái niệm tương tác thuốc
• 1.2. Phân loại tương tác thuốc
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới tương tác thuốc
• 1.4. Dịch tễ tương tác thuốc
• 1.5. Ý nghĩa của tương tác thuốc
• 1.6. Các biện pháp kiểm soát tương tác thuốc trong thực hành lâm sàng
• 1.7. Các cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc
• 1.8. Bảng tương tác thuốc đáng chú ý
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giai đoạn 1: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý dựa vào lý thuyết từ danh mục thuốc sử dụng tại bệnh viện
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Giai đoạn 2: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý qua khảo sát bệnh án nội trú và đơn thuốc ngoại trú
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Giai đoạn 3: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý trong điều trị tại trung tâm Y tế Ba Chẽ
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giai đoạn 1: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý dựa vào lý thuyết từ danh mục thuốc sử dụng tại bệnh viện
• 3.1.1. Phương pháp 1: Tra cứu bằng phần mềm MM
• 3.2. Giai đoạn 2: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý qua khảo sát bệnh án nội trú và đơn thuốc ngoại trú
• 3.3. Giai đoạn 3: Xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi đáng chú ý trong điều trị tại trung tâm Y tế Ba Chẽ từ giai đoạn 1 và 2
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tương tác thuốc

Tương tác thuốc là một vấn đề quan trọng trong thực hành lâm sàng, đặc biệt tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh. Tương tác thuốc có thể dẫn đến những biến cố bất lợi, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và an toàn của bệnh nhân. Theo nghiên cứu, tỷ lệ tương tác thuốc có thể lên đến 20% khi bệnh nhân sử dụng từ 10 đến 20 loại thuốc. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng danh mục thuốc và quản lý thuốc một cách hiệu quả. Việc phát hiện và xử lý kịp thời các tác dụng phụ từ tương tác thuốc là cần thiết để giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

1.1. Khái niệm và phân loại tương tác thuốc

Tương tác thuốc được định nghĩa là sự thay đổi tác dụng hoặc độc tính của thuốc khi sử dụng đồng thời với các thuốc khác, thực phẩm hoặc hóa chất. Tương tác thuốc có thể được phân loại thành hai nhóm chính: tương tác dược động học và tương tác dược lực học. Tương tác dược động học liên quan đến quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ thuốc, trong khi tương tác dược lực học liên quan đến tác dụng dược lý của thuốc. Việc hiểu rõ về các loại tương tác này giúp các bác sĩ và dược sĩ có thể đưa ra quyết định điều trị chính xác hơn.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến tương tác thuốc

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến tương tác thuốc, bao gồm yếu tố bệnh nhân, thuốc và cán bộ y tế. Yếu tố bệnh nhân như di truyền, tình trạng sức khỏe và độ tuổi có thể làm tăng nguy cơ xảy ra tương tác. Ví dụ, bệnh nhân cao tuổi thường có nhiều bệnh lý kèm theo và sử dụng nhiều thuốc, dẫn đến nguy cơ cao hơn. Bên cạnh đó, số lượng thuốc mà bệnh nhân sử dụng cũng là một yếu tố quan trọng. Tỷ lệ phản ứng có hại (ADR) tăng lên theo số lượng thuốc được kê đơn. Đặc biệt, các thuốc có khoảng điều trị hẹp như kháng sinh aminoglycosid hay thuốc chống đông cần được theo dõi chặt chẽ để tránh tác dụng phụ nghiêm trọng.

2.1. Yếu tố thuộc về bệnh nhân

Yếu tố di truyền và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân có thể ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa thuốc. Những bệnh nhân có enzym chuyển hóa thuốc chậm thường ít gặp phải tương tác thuốc hơn. Tuy nhiên, những bệnh nhân mắc các bệnh lý nặng hoặc sử dụng nhiều thuốc có nguy cơ cao hơn. Đặc biệt, trẻ em và người cao tuổi có sự khác biệt trong dược động học, làm tăng khả năng xảy ra tương tác. Việc nhận diện và quản lý các yếu tố này là rất quan trọng trong thực hành lâm sàng.

III. Biện pháp kiểm soát tương tác thuốc trong thực hành lâm sàng

Để kiểm soát tương tác thuốc, các bác sĩ và dược sĩ cần sử dụng các cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc. Những cơ sở dữ liệu này cung cấp thông tin chi tiết về các tác dụng phụ và tương tác có thể xảy ra giữa các thuốc. Việc sử dụng phần mềm tra cứu như Micromedex hay Drug Interaction Facts giúp giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân. Ngoài ra, việc đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ y tế về quản lý thuốc cũng là một yếu tố quan trọng. Các biện pháp này không chỉ giúp phát hiện sớm các tương tác mà còn nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

3.1. Sử dụng cơ sở dữ liệu tra cứu

Các cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc như Micromedex và BNF cung cấp thông tin hữu ích cho việc phát hiện và xử lý tương tác. Những công cụ này giúp bác sĩ và dược sĩ có thể tra cứu nhanh chóng và chính xác các thông tin liên quan đến tương tác thuốc. Việc sử dụng các phần mềm này trong thực hành lâm sàng sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ xảy ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, từ đó nâng cao an toàn cho bệnh nhân.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Tương tác thuốc là một trong những vấn đề phổ biến và nghiêm trọng trong thực hành lâm sàng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị và an toàn của bệnh nhân. Theo một khảo sát tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh, tỷ lệ bệnh án nội trú có tương tác thuốc chiếm khoảng 23%, trong khi đơn thuốc ngoại trú có tương tác chiếm khoảng 10%. Số lượng bệnh nhân mắc bệnh lý đa dạng, sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc ngày càng tăng, làm gia tăng nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng danh mục tương tác thuốc bất lợi cần chú ý phù hợp với danh mục thuốc sử dụng tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ, nhằm hỗ trợ cán bộ y tế trong việc phát hiện và xử trí kịp thời các tương tác thuốc nguy hiểm, góp phần nâng cao chất lượng điều trị và an toàn người bệnh. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ 01/06/2019 đến 30/06/2019, tập trung khảo sát bệnh án nội trú và đơn thuốc ngoại trú tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng hệ thống cảnh báo tương tác thuốc phù hợp với thực tế sử dụng thuốc tại các cơ sở y tế tuyến huyện, góp phần giảm thiểu các biến cố bất lợi do tương tác thuốc gây ra.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Khái niệm tương tác thuốc**: Tương tác thuốc là sự thay đổi tác dụng hoặc độc tính của thuốc khi sử dụng đồng thời với thuốc khác, dược liệu, thức ăn hoặc hóa chất khác. Tương tác thuốc - thuốc là loại tương tác phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng.
- **Phân loại tương tác thuốc**: Bao gồm tương tác dược động học (ảnh hưởng đến hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ thuốc) và tương tác dược lực học (ảnh hưởng trực tiếp đến tác dụng dược lý của thuốc).
- **Các yếu tố ảnh hưởng đến tương tác thuốc**: Yếu tố bệnh nhân (tuổi tác, di truyền, bệnh lý kèm theo), yếu tố thuốc (số lượng thuốc, khoảng điều trị hẹp), và yếu tố cán bộ y tế (quản lý kê đơn, tra cứu thông tin).
- **Ý nghĩa lâm sàng của tương tác thuốc**: Tương tác thuốc có thể gây thất bại điều trị, tăng nguy cơ phản ứng có hại nghiêm trọng, ảnh hưởng đến chi phí và uy tín của cơ sở y tế.
- **Cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc**: Sử dụng các phần mềm và cơ sở dữ liệu uy tín như Micromedex® Solutions (MM), eMC, Drug Interaction Facts, BNF, Stockley’s Drug Interactions để tra cứu và đánh giá mức độ nghiêm trọng, bằng chứng y văn và hướng xử trí tương tác.

### Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện theo ba giai đoạn chính:

1. **Giai đoạn 1**: Xây dựng danh mục tương tác thuốc dựa trên lý thuyết từ danh mục thuốc sử dụng tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ năm 2019. Tổng số 301 thuốc được lọc còn 153 hoạt chất đủ điều kiện nghiên cứu. Tra cứu tương tác thuốc bằng phần mềm MM và cơ sở dữ liệu eMC, lọc ra các cặp tương tác có mức độ nghiêm trọng từ “chống chỉ định” đến “nghiêm trọng” với bằng chứng y văn từ khá trở lên.

2. **Giai đoạn 2**: Khảo sát tương tác thuốc qua bệnh án nội trú và đơn thuốc ngoại trú trong tháng 6 năm 2019. Tổng số 289 bệnh án nội trú và 659 đơn thuốc ngoại trú được phân tích bằng phần mềm MM để xác định các cặp tương tác có tần suất xuất hiện ≥1% và các tương tác chống chỉ định.

3. **Giai đoạn 3**: Tổng hợp và thống nhất danh mục tương tác thuốc cần chú ý trong thực hành lâm sàng tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ, dựa trên kết quả giai đoạn 1 và 2. Các cặp tương tác được nhóm lại theo cơ chế, hậu quả và hướng xử trí tương tự nhau để xây dựng danh mục cuối cùng gồm 39 cặp tương tác.

Phương pháp phân tích sử dụng phần mềm MM để tra cứu tương tác, kết hợp phân tích thống kê mô tả tần suất xuất hiện tương tác trong bệnh án và đơn thuốc. Cỡ mẫu được lựa chọn dựa trên số lượng bệnh án và đơn thuốc trong tháng khảo sát, đảm bảo tính đại diện cho thực tế sử dụng thuốc tại trung tâm.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Danh mục tương tác thuốc dựa trên lý thuyết**: Từ 153 hoạt chất, tra cứu trên phần mềm MM thu được 649 cặp tương tác, trong đó 12 cặp (2%) là chống chỉ định, 300 cặp (54%) nghiêm trọng, 216 cặp (39%) trung bình và 30 cặp (5%) nhẹ. Danh mục cuối cùng gồm 43 cặp tương tác cần chú ý, trong đó 9 cặp chống chỉ định và 33 cặp nghiêm trọng với bằng chứng y văn tốt trở lên.

- **Khảo sát bệnh án và đơn thuốc**: Trong 289 bệnh án nội trú, 74 bệnh án có tương tác (23%) với 147 lượt tương tác; trong 659 đơn thuốc ngoại trú, 66 đơn thuốc có tương tác (10%) với 98 lượt tương tác. Tương tác nghiêm trọng chiếm tỷ lệ cao nhất (63% nội trú, 43% ngoại trú). Có 1 cặp tương tác chống chỉ định (domperidon - clarithromycin) xuất hiện trong cả bệnh án và đơn thuốc.

- **Danh mục tương tác thuốc cuối cùng**: Tổng hợp từ giai đoạn 1 và 2, danh mục gồm 39 cặp tương tác cần chú ý, liên quan đến 33 thuốc, tập trung vào nhóm thuốc ức chế thần kinh trung ương, thuốc tim mạch, thuốc gây mê và thuốc chống viêm. Các cặp tương tác phổ biến như clarithromycin - colchicin, amiodaron - digoxin, corticosteroid - NSAIDs.

### Thảo luận kết quả

- Tỷ lệ tương tác thuốc trong bệnh án nội trú và đơn thuốc ngoại trú tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ tương đối cao, phản ánh thực trạng sử dụng thuốc đa dạng và phức tạp tại cơ sở y tế tuyến huyện. So với các nghiên cứu tại các bệnh viện đa khoa lớn, tỷ lệ này thấp hơn, có thể do quy mô mẫu nhỏ và số lượng thuốc sử dụng mỗi lần ít hơn.

- Việc xây dựng danh mục tương tác thuốc dựa trên lý thuyết kết hợp khảo sát thực tế giúp tăng độ tin cậy và tính ứng dụng của danh mục trong thực hành lâm sàng. Danh mục này giúp cán bộ y tế dễ dàng tra cứu, nhận diện và xử trí kịp thời các tương tác thuốc nguy hiểm, giảm thiểu biến cố bất lợi.

- Một số cặp tương tác nguy hiểm như domperidon - clarithromycin đã được Cục Quản lý Dược Việt Nam cảnh báo nhưng vẫn xuất hiện trong thực tế, cho thấy cần tăng cường đào tạo, cập nhật kiến thức và cảnh báo cho cán bộ y tế.

- Danh mục tương tác thuốc cần được cập nhật thường xuyên theo tình hình sử dụng thuốc và bằng chứng y văn mới, đồng thời tích hợp vào hệ thống hỗ trợ kê đơn điện tử để nâng cao hiệu quả kiểm soát tương tác thuốc.

- Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố mức độ tương tác trong bệnh án và đơn thuốc, bảng tần suất các cặp tương tác phổ biến, giúp minh họa rõ ràng và trực quan cho người sử dụng.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng hệ thống cảnh báo tương tác thuốc**: Thiết kế bảng cảnh báo danh mục 39 cặp tương tác cần chú ý dán tại các khoa lâm sàng và tích hợp vào phần mềm hỗ trợ kê đơn điện tử tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ. Thời gian thực hiện: 6 tháng; Chủ thể: Ban giám đốc và phòng công nghệ thông tin.

- **Đào tạo, tập huấn cán bộ y tế**: Tổ chức các khóa đào tạo định kỳ về nhận diện và xử trí tương tác thuốc cho bác sĩ, dược sĩ và điều dưỡng. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ nhận biết tương tác thuốc lên trên 90% trong 1 năm; Chủ thể: Trung tâm đào tạo và phòng nhân sự.

- **Cập nhật và bổ sung danh mục tương tác thuốc**: Cán bộ dược lâm sàng thường xuyên rà soát, cập nhật danh mục tương tác dựa trên thực tế lâm sàng và các bằng chứng mới, đảm bảo tính kịp thời và phù hợp. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: Khoa dược lâm sàng.

- **Tăng cường quản lý kê đơn và giám sát sử dụng thuốc**: Áp dụng quy trình kiểm tra tương tác thuốc trước khi cấp phát thuốc, sử dụng phần mềm tra cứu tương tác thuốc để giảm thiểu sai sót. Mục tiêu giảm tỷ lệ tương tác nghiêm trọng xuống dưới 10% trong 2 năm; Chủ thể: Bộ phận dược và phòng khám bệnh.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Bác sĩ lâm sàng và dược sĩ lâm sàng**: Nâng cao nhận thức và kỹ năng kiểm soát tương tác thuốc, áp dụng danh mục tương tác thuốc trong kê đơn và theo dõi điều trị.

- **Quản lý bệnh viện và phòng dược**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy trình quản lý thuốc, tích hợp hệ thống cảnh báo tương tác thuốc trong bệnh viện.

- **Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành dược, y học**: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và danh mục tương tác thuốc để phát triển các nghiên cứu tiếp theo hoặc ứng dụng trong đào tạo.

- **Cơ quan quản lý dược và y tế địa phương**: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các hướng dẫn, quy định về an toàn sử dụng thuốc tại tuyến y tế cơ sở, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tương tác thuốc là gì và tại sao cần quan tâm?**  
Tương tác thuốc là sự thay đổi tác dụng hoặc độc tính của thuốc khi dùng cùng lúc với thuốc khác hoặc các yếu tố khác. Quan tâm để tránh biến cố bất lợi, đảm bảo hiệu quả và an toàn điều trị.

2. **Phân loại tương tác thuốc như thế nào?**  
Có hai loại chính: tương tác dược động học (ảnh hưởng hấp thu, chuyển hóa thuốc) và tương tác dược lực học (ảnh hưởng tác dụng thuốc). Mỗi loại có cơ chế và hậu quả khác nhau.

3. **Danh mục tương tác thuốc cần chú ý được xây dựng dựa trên cơ sở nào?**  
Dựa trên tra cứu các cơ sở dữ liệu uy tín, khảo sát thực tế bệnh án và đơn thuốc, kết hợp đánh giá chuyên môn để chọn ra các cặp tương tác có mức độ nghiêm trọng và tần suất xuất hiện cao.

4. **Làm thế nào để cán bộ y tế sử dụng danh mục tương tác thuốc hiệu quả?**  
Áp dụng danh mục trong quá trình kê đơn, sử dụng phần mềm hỗ trợ kê đơn có tích hợp cảnh báo, tham gia đào tạo thường xuyên và cập nhật kiến thức mới.

5. **Danh mục tương tác thuốc có thể được cập nhật như thế nào?**  
Thông qua việc theo dõi thực tế lâm sàng, nghiên cứu mới, cập nhật từ các cơ sở dữ liệu quốc tế và phản hồi từ cán bộ y tế, danh mục được bổ sung và điều chỉnh hàng năm.

## Kết luận

- Xây dựng thành công danh mục 39 cặp tương tác thuốc bất lợi cần chú ý phù hợp với danh mục thuốc và thực tế sử dụng tại Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ.  
- Tỷ lệ tương tác thuốc trong bệnh án nội trú là 23%, đơn thuốc ngoại trú là 10%, phần lớn là tương tác nghiêm trọng.  
- Danh mục dựa trên bằng chứng y văn và khảo sát thực tế, giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát tương tác thuốc trong thực hành lâm sàng.  
- Cần triển khai hệ thống cảnh báo, đào tạo cán bộ y tế và cập nhật danh mục thường xuyên để giảm thiểu rủi ro do tương tác thuốc.  
- Khuyến nghị Trung tâm Y tế huyện Ba Chẽ tích hợp danh mục vào phần mềm hỗ trợ kê đơn và dán bảng cảnh báo tại các khoa lâm sàng để nâng cao an toàn sử dụng thuốc.

Hành động tiếp theo: Triển khai đào tạo, xây dựng hệ thống cảnh báo và cập nhật danh mục tương tác thuốc định kỳ nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Đại cương về tương tác thuốc 1. Khái niệm tương tác thuốc Tương tác thuốc là một phản ứng giữa một thuốc với một tác nhân thứ hai (thuốc, thực phẩm, hoá chất khác). Phản ứng đó có thể xảy ra khi tiếp xúc với cơ thể hay hoàn Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC toàn ở bên ngoài cơ thể khi bào chế, bảo quản, thử nghiệm hay chế biến các thuốc[3] [10].

Tương tác thuốc là sự thay đổi tác dụng hoặc độc tính của thuốc khi sử dụng đồng thời với thuốc khác, dược liệu, thức ăn, đồ uống hoặc hóa chất khác [1]. Có nhiều dạng tương tác thuốc khác nhau: tương tác thuốc - thuốc, tương tác thuốc - thức ăn, tương tác thuốc - dược liệu, tương tác thuốc - tình trạng bệnh lý, tương tác thuốc - xét nghiệm…. Đôi khi thuật ngữ “tương tác thuốc” được sử dụng chỉ những phản ứng vật lý - hóa học xảy ra khi các thuốc được trộn lẫn trong dịch truyền, gây kết tủa, đổi màu hoặc mất tác dụng gọi là tương kị [1], [2], [3]. Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ đề cập đến tương tác thuốc - thuốc.

Tương tác thuốc - thuốc là tương tác xảy ra khi nhiều thuốc được sử dụng đồng thời [2]. Ví dụ, phối hợp furosemid với gentamicin làm tăng độc tính trên thận và tai, do có cùng tác dụng phụ dẫn đến tăng nguy cơ suy thận và độc tính trên thính giác [2]. Phân loại tương tác thuốc Tương tác thuốc được phân loại thành hai nhóm dựa trên cơ chế của tương tác, bao gồm tương tác dược động học và tương tác dược lực học [1], [2], [3]. Tương tác dược động học Tương tác dược động học là tương tác tác động lên các quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ của thuốc trong cơ thể.

Từ đó, dẫn đến sự thay đổi nồng độ của thuốc trong huyết tương, làm thay đổi tác dụng dược lý hoặc độc tính của thuốc. Tương tác dược động học là loại tương tác xảy ra trong suốt quá trình tuần hoàn của 2 luan an thuốc trong cơ thể, khó đoán trước và không liên quan đến cơ chế tác dụng của thuốc [2], [3]. Tương tác dược lực học Tương tác dược lực học là loại tương tác đặc hiệu, có thể biết trước dựa vào tác dụng dược lý và phản ứng có hại của thuốc. Đây là loại tương tác xảy ra khi phối hợp các thuốc có tác dụng dược lý hoặc phản ứng có hại tương tự nhau hoặc đối kháng lẫn nhau.

Các thuốc có cùng cơ chế tác dụng sẽ có cùng kiểu tương tác dược lực học [2], Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC [3]. Các yếu tố ảnh hưởng tới tương tác thuốc. - Yếu tố thuộc về bệnh nhân Yếu tố di truyền đóng vai trò quyết định tốc độ của Enzym trong quá trình chuyển hóa thuốc, trong đó hệ chuyển hóa quan trọng nhất là Cytocrom P450. Bệnh nhân có Enzym chuyển hóa thuốc chậm thường ít có nguy cơ gặp tương tác thuốc hơn bệnh nhân có Enzym chuyển hóa thuốc nhanh [3].

Nhiều bệnh đòi hỏi bệnh nhân buộc phải dùng nhiều thuốc để đạt được hiệu quả điều trị mong muốn. Ví dụ suy tim sung huyết, hội chứng AIDS, bệnh lao, động kinh hay bệnh tâm thần. Trong khi đó, nhiều thuốc dùng trong điều trị lao hay cho bệnh nhân mắc hội chứng AIDS, động kinh hay bệnh tâm thần lại có khả năng cảm ứng hay ức ché Enzym chuyển hóa, dễ gây tương tác với thuốc khác. Một số tình trạng bệnh lý đòi hỏi sử dụng các thuốc có khoảng diều trị hẹp.

Ví dụ lithium dùng để điều trị rối loạn lưỡng cực, thay đổi nhỏ nồng độ lithium trong máu do tương tác thuốc cũng có thể làm xuất hiện độc tính trên bệnh nhân [11]. Trên những đối tượng bệnh nhân đặc biệt như trẻ sơ sinh, trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ có thai và cho con bú dược động học của thuốc có sự khác biệt dẫn đến nguy cơ xảy ra tương tác cao hơn đối tượng bệnh nhân bình thường. Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi có nhiều cơ quan trong cơ thể chưa hoàn thiện về mặt chức năng,; Người cao tuổi có những thay đổi nhiều do suy giảm chức năng các cơ quan như gan, thận. Bệnh nhân béo phì hay suy dinh dưỡng thường có sự thay đổi mức độ chuyển hóa Enzym vì thế đối tượng này nhạy cảm hơn và dễ bị ảnh hưởng bởi tương tác thuốc hơn.

Những đối tượng khác có nguy cơ cao gặp phải tương tác thuốc là những bệnh 3 luan an nhân nặng, bệnh nhân mắc bệnh tự miễn, bệnh nhân đã trải qua phẫu thuật ghép cơ quan [11], [16]. - Yếu tố thuộc về thuốc Số lượng thuốc bệnh nhân sử dụng càng tăng thì bệnh nhân càng có nguy cơ gặp phải tương tác thuốc bất lợi, tần suất tương tác thuốc 3-5% khi dùng vài thuốc và tới 20% khi dùng 10-20 thuốc [2], [3]. Tỷ lệ các phản ứng có hại (ADR) khi kết hợp nhiều loại thuốc sẽ tăng theo cấp số nhân. Một thống kê dịch tễ học cho thấy tỷ lệ ADR là Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC 7% ở bệnh nhân dùng phối hợp 6-10 loại thuốc, nhưng tỷ lệ này sẽ là 40% khi dùng phối hợp 16-20 loại [3].

Các thuốc có khoảng điều trị hẹp như: Kháng sinh aminoglycosid, cyclosporin, digoxin, những thuốc điều trị HIV, thuốc chống đông, thuốc điều trị loạn nhịp tim (quinidin, lidocain, procainamid), những thuốc điều trị động kinh (carbamazepin, phenytoin, acid valproic) và thuốc điều trị đái tháo đường (insulin, dẫn chất sulfonylure đường uống) [11]. - Yếu tố thuộc về cán bộ y tế Nếu bệnh nhân được điều trị bởi nhiều bác sỹ cùng lúc, mỗi bác sỹ có thể không nắm được đầy đủ thông tin về những thuốc bệnh nhân đã được kê đơn và đang sử dụng. Điều này có thể dẫn đến những tương tác thuốc nghiêm trọng không được kiểm soát [6], [8]. Một số nguồn thông tin tra cứu tương tác mà các bác sỹ có thể tiếp cận trong việc kiểm tra tương tác như tờ hướng dẫn sử dụng, MIMS, VIDAL, Dược thư hoặc sử dụng các phần mềm tra cứu TTT sẽ làm giảm thiểu các tương tác bất lợi cho bệnh nhân, đặc biệt là những thuốc có khoảng điều trị hẹp.

Dịch tễ tương tác thuốc Tỷ lệ xuất hiện tương tác thuốc được báo cáo trong các nghiên cứu khác nhau thường rất khác nhau. Nhiều yếu tố góp phần dẫn đến sự khác biệt này, như phương pháp nghiên cứu (tiến cứu hay hồi cứu), đối tượng nghiên cứu (bệnh nhân nội trú hay ngoại trú; bệnh nhân cao tuổi hay trẻ tuổi), tính đa dạng trong tiêu chí thu thập dữ liệu (tất cả tương tác thuốc, tương tác bất lợi hay chỉ những tương tác nghiêm trọng). 4 luan an Nghiên cứu của Chatsisvili A và cộng sự tiến hành tại các nhà thuốc cộng đồng ở Hy Lạp cho thấy 18,5% đơn thuốc có tương tác, trong đó, tương tác mức độ ở mức độ nghiêm trọng chiếm 10,5% tổng số tương tác [10]. Trong khi đó, nghiên cứu của Erdeljic V và cộng sự thực hiện trên bệnh nhân nội trú tại hai bệnh viện đại học ở Croatia lại cho thấy tỷ lệ gặp tương tác thuốc tiềm tàng lên đến 46%, phần lớn các tương tác ở mức độ trung bình và nghiêm trọng (56% tương tác ở mức độ trung bình, 33% tương tác ở mức độ nghiêm trọng) [12].

Tại Việt Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC Nam một nghiên cứu tại bệnh vện Nhi Trung ương của Nguyễn Thúy Hằng năm 2016 cho thấy khả năng tương tác tiềm tàng phát hiện qua phần mềm Drug interactions - Micromedex® Solutions (MM) là 37% trong đó tương tác ở mức độ nghiêm trọng chiếm 45,9%, ở mức độ trung bình chiếm 43,7% [7]. Một nghiên cứu khác của Hoàng Vân Hà tại bệnh viện Thanh Nhàn năm 2012 tỷ lệ gặp tương tác nghiêm trọng của bệnh án nội trú là 3. Với nghiên cứu của Lê Huy Dương tại bệnh viện Hợp Lực, Thanh Hóa năm 2017 tỷ lệ các cặp tương tác thuốc ghi nhận trong bệnh án nội trú ở mức độ chống chỉ định là 3%, nghiêm trọng à 60% và trung bình là 37% [8] 1. Ý nghĩa của tương tác thuốc Tương tác thuốc là yếu tố quan trọng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc làm tăng khả năng xuất hiện các ADR ở mức độ nặng.

Một nghiên cứu tiến hành trên cơ sở dữ liệu báo cáo ADR tự nguyện được của Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Thiết bị y tế của Croatia đã cho thấy 7,8% số ADR được báo cáo có liên quan đến tương tác thuốc [19]. Một tổng quan hệ thống thực hiện năm 2007 đã chỉ ra rằng tương tác thuốc là nguyên nhân của 0,054% trường hợp cấp cứu, 0,57% trường hợp nhập viện và 0,12% trường hợp tái nhập viện. Trên bệnh nhân cao tuổi, tương tác thuốc là nguyên nhân dẫn đến 4,8% các trường hợp nhập viện, các nhóm thuốc chủ yếu liên quan tới tình trạng nhập viện do tương tác thuốc bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), warfarin. Hậu quả tương tác thuốc không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh nhân, nhân viên, cơ sở y tế mà còn ảnh hưởng tới các công ty Dược phẩm.

Nhân viên y tế có thể bị đình chỉ công tác, chịu trách nhiệm pháp lý, hay cơ sở điều trị phải chịu tổn thất về chi phí, nguồn lực để điều trị cũng như ưu tín nếu tương tác thuốc nghiêm trọng, để lại hậu quả 5 luan an nặng nề cho bệnh nhân. Với các công ty Dược phẩm, tổn thất về chi phí đầu tư, thời gian, tài chính là rất lớn nếu một thuốc bị rút ra khỏi thị trường vì xảy ra tương tác nghiêm trọng trên lâm sàng. Thực tế cho thấy, trong khoảng thời gian từ năm 1998 đến 2003, 5 đến 10 thuốc bị rút số đăng ký ra khỏi thị trường Hoa Kỳ do gây ra các tương tác thuốc nghiêm trọng [16]. Ảnh hưởng của TTT dẫn đến những thái độ xử trí khác nhau của thầy thuốc.

Một số bác sỹ cảnh giác với các TTT, hạn chế sử dụng các thuốc có khả năng tương Trung tâm DI & ADR Quốc gia - Tài liệu chia sẻ tại CANHGIACDUOC.VN và facebook CANHGIACDUOC tác cao. Tuy nhiên nếu có biện pháp theo dõi phù hợp và thận trọng những tương tác này trong quá trình dùng thuốc sẽ đem lại hiệu quả điều trị tích cực. Quan điểm này càng bị cường điệu hóa bởi rất nhiều cảnh báo về tương tác thuốc trong các cơ sở dữ liệu (CSDL).