Luận văn thạc sĩ hay đánh giá vai trò bảo tồn của một số loại rừng trồng và tìm hiểu khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên thượng tiến hòa bình

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay đánh giá vai trò bảo tồn của một số loại rừng trồng và tìm hiểu khu hệ chim tại khu bảo tồn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Phạm Thanh Hà
• Người hướng dẫn: Ts. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Đánh giá vai trò bảo tồn của một số loại rừng trồng và tìm hiểu khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu chim ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC ĐÍCH, MỤC TIÊU, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục đích
• 2.2. Mục tiêu
• 2.3. Phạm vi
• 2.4. Thời gian nghiên cứu
• 2.5. Nội dung
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Tham khảo tài liệu và công tác chuẩn bị
• 2.6.2. Điều tra thực địa
• 2.6.3. Phân tích, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình
• 3.1.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.1.4. Địa chất, thổ nhưỡng

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò bảo tồn rừng trồng và khu hệ chim

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với hệ thực vật phong phú mà còn là nơi cư trú của nhiều loài chim quý hiếm. Việc bảo tồn rừng trồng và khu hệ chim tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này nhằm đánh giá vai trò của rừng trồng trong việc bảo tồn khu hệ chim, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến có diện tích 7.308 ha, nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Địa hình nơi đây chủ yếu là núi cao, với nhiều loại thực vật và động vật đa dạng. Hệ sinh thái rừng trồng tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ nguồn nước.

1.2. Tầm quan trọng của khu hệ chim trong bảo tồn đa dạng sinh học

Khu hệ chim tại Thượng Tiến không chỉ đa dạng về loài mà còn có nhiều loài đặc hữu. Chim là chỉ số quan trọng để đánh giá chất lượng sinh cảnh. Việc bảo tồn khu hệ chim giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ các loài động vật khác trong khu vực.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn rừng trồng và khu hệ chim

Mặc dù rừng trồng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến đã có những đóng góp tích cực trong việc bảo vệ môi trường, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Sự chuyển đổi từ rừng tự nhiên sang rừng trồng có thể ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Ngoài ra, áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu cũng là những yếu tố cần được xem xét.

2.1. Tác động của phát triển kinh tế đến rừng trồng

Sự gia tăng nhu cầu về gỗ và sản phẩm từ rừng đã dẫn đến việc khai thác rừng trồng một cách không bền vững. Điều này có thể làm giảm chất lượng sinh cảnh và ảnh hưởng đến khu hệ chim tại đây.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến khu hệ chim

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của các loài chim. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi về lượng mưa có thể làm thay đổi hành vi sinh sản và di cư của các loài chim.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá vai trò bảo tồn

Để đánh giá vai trò bảo tồn của rừng trồng và khu hệ chim, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu sinh học và tham khảo tài liệu khoa học. Việc sử dụng các công cụ hiện đại giúp nâng cao độ chính xác trong việc thu thập và phân tích dữ liệu.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện tại các khu vực rừng trồng và rừng tự nhiên. Dữ liệu về số lượng và thành phần loài chim được ghi nhận qua các lần điều tra định kỳ.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá kết quả

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá tính đa dạng sinh học của khu hệ chim. Các chỉ số như số lượng loài, mật độ quần thể sẽ được sử dụng để đưa ra kết luận về vai trò bảo tồn của rừng trồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rừng trồng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn khu hệ chim. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài chim sinh sống trong rừng trồng có sự đa dạng cao và có thể đóng góp vào việc bảo vệ môi trường. Những phát hiện này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Đánh giá tính đa dạng của khu hệ chim

Kết quả điều tra cho thấy có nhiều loài chim quý hiếm sinh sống trong khu vực rừng trồng. Sự đa dạng này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn có giá trị trong việc thu hút du lịch sinh thái.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn như quản lý rừng bền vững, bảo vệ các loài chim quý hiếm và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ được đề xuất nhằm bảo vệ khu hệ chim tại Thượng Tiến.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn rừng trồng

Bảo tồn rừng trồng và khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến là một nhiệm vụ quan trọng. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng rừng trồng không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Tương lai của bảo tồn rừng trồng phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm nhìn cho bảo tồn bền vững

Cần có một tầm nhìn dài hạn cho việc bảo tồn rừng trồng, trong đó chú trọng đến việc phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

5.2. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các hoạt động bảo tồn là rất quan trọng. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức để mọi người hiểu rõ hơn về giá trị của rừng trồng và khu hệ chim.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ động thực vật vô cùng phong phú với 828 loài chim đã được ghi nhận, chiếm khoảng 9% tổng số loài chim trên toàn thế giới. Tuy nhiên, trước sức ép phát triển kinh tế và nhu cầu phủ xanh đất trống đồi núi trọc, diện tích rừng trồng thuần loài như Keo (Acacia) và Bạch đàn (Eucalyptus) đã gia tăng nhanh chóng từ sau năm 2000. Trong khi các giá trị về kinh tế và môi trường của rừng trồng đã được khẳng định, vai trò bảo tồn đa dạng sinh học của các hệ sinh thái này vẫn chưa được đánh giá đầy đủ tại Việt Nam.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm mục tiêu kép: đánh giá toàn diện tính đa dạng thành phần loài khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến (tỉnh Hòa Bình) và so sánh, làm rõ vai trò bảo tồn của hai kiểu sinh cảnh rừng trồng thuần loài phổ biến (rừng Keo tại Lương Sơn, Hòa Bình và rừng Bạch đàn tại Sông Lô, Vĩnh Phúc) với rừng tự nhiên. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 7.308 ha diện tích tự nhiên của Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến cùng hơn 1.000 ha rừng trồng sản xuất, với các đợt khảo sát thực địa liên tục từ tháng 4/2009 đến tháng 2/2010.

Công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp bộ chỉ thị sinh học định lượng về giá trị bảo tồn của rừng trồng. Kết quả ghi nhận 100 loài chim tại Thượng Tiến (bổ sung 78 loài mới cho khu bảo tồn) và thiết lập bức tranh so sánh chuẩn xác về mật độ, độ giàu loài giữa các sinh cảnh, làm cơ sở điều chỉnh chính sách chuyển đổi đất lâm nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết ổ sinh thái (Ecological Niche) của Hutchinson và lý thuyết mối quan hệ giữa độ phức tạp cấu trúc sinh cảnh với đa dạng loài chim (MacArthur & MacArthur, 1961; Wiens, 1992). Các khái niệm nền tảng bao gồm:

• Độ tàn che và cấu trúc tầng tán: Tỷ lệ che phủ của vòm lá tầng cao ảnh hưởng trực tiếp đến ánh sáng, vi khí hậu và độ ẩm thảm mục mặt đất.
• Độ phong phú tương đối và độ giàu loài (Species Richness): Số lượng loài và số lượng cá thể trong một sinh cảnh xác định.
• Tính nhạy cảm sinh thái của lớp chim: Chim là sinh vật chỉ thị nhạy bén với sự phân mảnh và biến đổi sinh cảnh sống do có tập tính kiếm ăn, làm tổ chuyên biệt.

Các văn bản pháp lý và tiêu chuẩn bảo tồn được đối chiếu gồm: Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2007, 2009), Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và Phụ lục Công ước CITES.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra chim theo tuyến cố định (Line Transect Method). Tại mỗi sinh cảnh (rừng tự nhiên Thượng Tiến, rừng Keo Lương Sơn, rừng Bạch đàn Sông Lô), tác giả thiết lập 4 tuyến điều tra với chiều dài 2.000 m/tuyến. Mỗi tuyến được lặp lại 6 lần vào mùa hè (tháng 7 - 9/2009) từ khi mặt trời mọc đến 11h00 sáng với vận tốc di chuyển 0,5 - 1,0 km/h; riêng rừng tự nhiên được điều tra thêm 6 lần vào mùa đông (tháng 12/2009 - 2/2010).

Để thu thập đặc điểm thảm thực vật, 45 ô tiêu chuẩn kích thước 400 m² (20 m x 20 m) được lập tại mỗi sinh cảnh rừng trồng, kết hợp 5 ô dạng bản 1 m² trong mỗi ô tiêu chuẩn để đo độ che phủ thảm tươi và thảm mục. Hệ thống phân loại chim dựa trên danh mục của Clements (2005) và Craig Robson (2005).

Nhằm khắc phục sai số về xác suất phát hiện giữa các sinh cảnh có độ thông thoáng khác nhau, đề tài ứng dụng mô hình toán học bắt - đánh dấu - thả lại Lincon - Petersen để ước tính số loài thực tế ($N$):

$$N = \frac{M \times n}{m}$$

Trong đó $M$ là số loài phát hiện đợt đầu (3 lần đầu), $n$ là số loài phát hiện đợt sau (3 lần cuối), và $m$ là số loài trùng lặp giữa hai đợt. Đồng thời, đường cong tích lũy loài (Species Accumulation Curve) được xây dựng theo thời gian để kiểm chứng mức độ đầy đủ của dữ liệu thực địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp qua các đợt điều tra thực địa, tác giả đã phát hiện 4.213 cá thể thuộc 100 loài chim, 29 họ và 8 bộ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến:

• Thành phần loài theo bộ: Bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm ưu thế tuyệt đối với 79 loài (chiếm 79% tổng số loài) và 21 họ (chiếm 72,41% tổng số họ). Bộ Gõ kiến (Piciformes) đứng thứ hai với 11 loài (chiếm 11%).
• Bổ sung danh lục đa dạng sinh học: Nghiên cứu đã bổ sung 78 loài, 6 họ và 1 bộ mới (Trogoniformes) so với danh lục điều tra sơ bộ năm 1995, nâng tổng số loài chim ghi nhận tại Thượng Tiến lên 155 loài.
• Loài có giá trị bảo tồn cao: Ghi nhận Khướu mỏ dài (Jabouilleia danjoui) thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 và IUCN (bậc LR/cd), Chích chòe lửa (Copsychus malabaricus) thuộc Nhóm IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Cú vọ (Glaucidium cuculoides) và Kim oanh tai bạc (Leiothrix argentauris) thuộc Phụ lục II CITES.
• So sánh 3 sinh cảnh trong mùa hè:
  • Rừng tự nhiên: 63 loài (25 họ), 2.377 cá thể; ước tính mô hình Lincon - Petersen là 65 loài.
  • Rừng trồng Keo: 42 loài (21 họ), 1.406 cá thể; ước tính mô hình Lincon - Petersen là 44 loài.
  • Rừng trồng Bạch đàn: 30 loài (18 họ), 1.516 cá thể; ước tính mô hình Lincon - Petersen là 31 loài.

+-------------------------------------------------------------+
| SO SÁNH SỐ LOÀI VÀ CÁ THỂ CHIM THEO SINH CẢNH (MÙA HÈ 2009)  |
+-------------------------------------------------------------+
| Rừng tự nhiên : [63 loài]  ========================> (2.377)|
| Rừng Keo      : [42 loài]  ================> (1.406 cá thể) |
| Rừng Bạch đàn : [30 loài]  ===========> (1.516 cá thể)      |
+-------------------------------------------------------------+

Độ tương đồng sinh cảnh cho thấy có 14 loài xuất hiện ở cả 3 sinh cảnh, 13 loài chung giữa rừng tự nhiên và rừng Keo, 7 loài chung giữa rừng Keo và Bạch đàn, trong khi 34 loài chỉ xuất hiện độc bản tại rừng tự nhiên.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về độ giàu loài ở rừng tự nhiên (63 loài mùa hè, đạt 100 loài khi tính cả các loài di cư mùa đông) bắt nguồn từ cấu trúc đa tầng tán phức tạp (5 tầng tán) với cây gỗ lớn cao 40 - 50 m như Chò chỉ, Giổi, Re, cung cấp nguồn hốc làm tổ dồi dào cho các loài thuộc bộ Gõ kiến và nguồn quả mọng liên tục quanh năm.

So sánh giữa hai loại rừng trồng, rừng Keo có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học cao hơn rõ rệt so với rừng Bạch đàn (42 loài so với 30 loài). Rừng Keo có độ tàn che 60%, độ che phủ thảm mục 69,8% giúp giữ ẩm tầng đất mặt 0 - 20 cm rất tốt, tạo môi trường thuận lợi cho giun đất, côn trùng và các loài chim ăn sâu bọ tầng thấp (Khướu, Chích chòe lửa). Ngược lại, rừng Bạch đàn có độ tàn che thấp (45%), tầng đất mặt dễ bị khô cứng sau 2 ngày nắng nhẹ, thảm tươi chỉ đạt chiều cao trung bình 0,7 m, làm suy giảm nghiêm trọng nguồn thức ăn động vật không xương sống.

Hai mối đe dọa trực tiếp đến khu hệ chim tại Thượng Tiến được làm rõ gồm:

1. Hoạt động săn bắt: 100% hộ dân địa phương sở hữu nỏ săn, cùng 23 khẩu súng kíp được ghi nhận, tập trung bẫy bắt các loài chim cảnh có giá trị thương mại (Khướu, Họa mi, Chào mào) vào mùa sinh sản.
2. Suy thoái sinh cảnh do áp lực chất đốt và gỗ gia dụng: 80% hộ dân trong tổng số 234 hộ tại xã Thượng Tiến sử dụng nhà sàn (tiêu tốn bình quân 35 m³ gỗ tròn/nhà). Mức tiêu thụ củi đun đạt 20,6 kg/hộ/ngày (tương đương 2.932,41 m³ gỗ đặc/năm toàn xã, làm mất trắng khoảng 29,32 ha rừng trữ lượng 100 m³/ha mỗi năm).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên phân tích sinh thái và hiện trạng kinh tế - xã hội, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hỗ trợ sinh kế và chuyển đổi năng lượng nông thôn: Triển khai xây dựng 150 hầm khí sinh học Biogas và phổ biến bếp cải tiến tiết kiệm củi nhằm giảm 60% lượng củi khai thác tự nhiên; chuyển đổi cơ cấu cây trồng nông nghiệp trên 537 ha đất canh tác lúa nước để ổn định an ninh lương thực (đạt mức trên 300 kg/người/năm).
2. Nâng cao năng lực tuần tra và thực thi pháp luật: Tổ chức các đội tuần tra liên ngành giữa Hạt Kiểm lâm Kim Bôi - Lạc Sơn với cộng đồng địa phương; đặt mục tiêu thu hồi 100% súng tự chế và nỏ săn trong vùng lõi 1.496 ha của phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trước năm 2012.
3. Cải tiến kỹ thuật lâm sinh trong rừng trồng sản xuất: Áp dụng phương thức tỉa thưa duy trì độ tàn che tối thiểu 60%, luân kỳ khai thác kéo dài từ 7 - 10 năm; chuyển đổi mô hình rừng thuần loài sang trồng hỗn giao Keo với các loài cây bản địa (Re, Trâm, Giổi) nhằm tăng độ phức tạp tầng tán và khả năng giữ ẩm đất.
4. Giám sát định kỳ các loài chỉ thị quý hiếm: Thiết lập chương trình giám sát chuyên đề hàng quý đối với 4 loài ưu tiên gồm Khướu mỏ dài, Chích chòe lửa, Cú vọ và Kim oanh tai bạc; kết hợp cắm mốc ranh giới rõ ràng tại 5.812 ha phân khu phục hồi sinh thái.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Nắm vững phương pháp luận điều tra động vật rừng, kỹ thuật phân tích toán sinh học Lincon - Petersen và thiết lập ô tiêu chuẩn thảm thực vật.
• Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Ứng dụng quy trình điều tra phân loại chim và tham khảo bộ giải pháp quản lý áp lực dân sinh vùng đệm (giảm thiểu khai thác củi, ngăn chặn bẫy bắt).
• Cán bộ Chi cục Kiểm lâm và Sở Nông nghiệp & PTNT: Sử dụng dữ liệu định lượng về thảm mục và tầng tán để xây dựng quy chế quản lý rừng phòng hộ, định hướng trồng rừng hỗn giao thay thế rừng thuần loài.
• Các tổ chức phi chính phủ về bảo tồn (BirdLife, WWF, IUCN): Khai thác dữ liệu phân bố của loài Khướu mỏ dài (Jabouilleia danjoui) để lập đề án bảo tồn loài chim đặc hữu khu vực Bắc Trung Bộ và Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao rừng trồng Keo lại có độ đa dạng thành phần loài chim cao hơn rừng Bạch đàn?
Rừng Keo có độ tàn che đạt 60% và lớp thảm mục che phủ 69,8%, giúp giữ ẩm tầng đất 0 - 20 cm liên tục, tạo môi trường lý tưởng cho côn trùng phát triển. Ngược lại, rừng Bạch đàn có tán thưa (độ tàn che 45%), đất mặt nhanh khô cứng làm suy giảm nguồn thức ăn của chim.

Phương pháp Lincon - Petersen được ứng dụng như thế nào để ước tính số loài chim?
Thay vì ước lượng kích thước quần thể của một loài, tác giả gộp dữ liệu 3 lần điều tra đầu làm lần bắt thứ nhất ($M$), 3 lần cuối làm lần bắt thứ hai ($n$) và số loài xuất hiện ở cả hai đợt ($m$) để tính tổng số loài thực tế ($N$), giúp triệt tiêu sai số quan sát giữa các sinh cảnh.

Loài chim quý hiếm nào có ý nghĩa bảo tồn quan trọng nhất tại Khu BTTN Thượng Tiến?
Đó là loài Khướu mỏ dài (Jabouilleia danjoui), được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục Đỏ IUCN ở phân hạng LR/cd (phụ thuộc bảo tồn), cùng loài Chích chòe lửa thuộc Nhóm IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Rừng trồng có thể thay thế hoàn toàn vai trò bảo tồn của rừng tự nhiên không?
Không. Rừng tự nhiên tại Thượng Tiến ghi nhận tới 100 loài chim (trong đó có 34 loài độc bản) nhờ cấu trúc 5 tầng tán và nhiều hốc cây lớn. Rừng trồng chỉ đóng vai trò sinh cảnh bổ trợ, cầu nối sinh thái (corridor) và nơi kiếm ăn tạm thời cho một số loài ăn tạp hoặc thích nghi rộng.

Nguyên nhân chính gây suy giảm tài nguyên chim tại địa phương là gì?
Hai nguyên nhân chính là nạn săn bẫy chim thương mại bằng súng tự chế, nỏ (100% hộ dân có nỏ) và nạn chặt phá rừng lấy củi đun với khối lượng khai thác lên tới 2.932,41 m³ gỗ đặc/năm cho một xã.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh lục 100 loài chim tại Khu BTTN Thượng Tiến, bổ sung 78 loài mới so với năm 1995, khẳng định giá trị đa dạng sinh học cao của khu vực với diện tích 7.308 ha.
• Chứng minh định lượng vai trò bảo tồn chim của rừng trồng Keo (42 loài) vượt trội hơn rừng Bạch đàn (30 loài), nhưng cả hai đều kém xa rừng tự nhiên (63 loài mùa hè).
• Nhận diện chính xác hai áp lực đe dọa sinh thái cốt lõi: săn bắt trái phép và nhu cầu tiêu thụ củi đun 20,6 kg/hộ/ngày của cộng đồng địa phương.
• Đóng góp bộ công cụ phương pháp luận chuẩn xác kết hợp điều tra tuyến, ô tiêu chuẩn thực vật và mô hình xác suất Lincon - Petersen trong nghiên cứu điểu học.
• Đề xuất lộ trình đồng bộ từ hỗ trợ sinh kế Biogas, thu hồi vũ khí săn bắt đến kỹ thuật lâm sinh hỗn giao nhằm bảo tồn bền vững tài nguyên thiên nhiên Hòa Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀ I LIỆU 1. Lịch sử nghiên cứu chim ở Viêṭ Nam Việc nghiên cứu tài nguyên Động vật hoang dã, đặc biệt là chim trong khu vực Đông Dương đã được bắt đầu từ cách đây vài thế kỷ. Trong “Vân đài loại ngữ” của Lê Qúy Đôn ở thế kỷ 18 đã ghi nhận loài Công (Pavo munticus) ở Sơn Tây. Đại Nam nhất thống chí ghi nhận công là loài chim đẹp, quý, có ở Phú Lương và Võ Nhai (thuộc Thái nguyên ngày nay) và ở hầu hết các tỉnh miền Trung.

Tuy nhiên, đây chưa phải là các công trình nghiên cứu khoa học về chim. Tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả loài Gà rừng (Gallus gallus) của Linnaeus với tiêu bản bắt được ở đảo Côn Lôn. Sau đó 30 năm, năm 1788 Gơmơlanh mô tả loài chim thứ hai bắt được ở Đông Dương, đó là loài Chim xanh Nam bộ (Chloropsis cochinensis). Mặc dù vậy, cho đến nay những hiểu biết về tài nguyên động vật của Đông Dương nói chung và chim nói riêng vẫn còn hạn chế.

Sau khi xâm chiếm miền Nam Đông Dương, người Pháp bắt đầu chú ý đến nghiên cứu thiên nhiên vùng này. Mặc dù vào thời gian đầu họ không tổ chức một cuộc sưu tầm nào lớn, nhưng từ năm 1862 đến năm 1874 nhiều đợt nghiên cứu chim khá quy mô do các nhà tự nhiên học nghiệp dư đã sưu tầm được một số lượng mẫu vật khá lớn và chuyển về Pháp để phân tích (Võ Quý, 1975)[20]. Oustalet cho xuất bản công trình “Chim Campuchia, Lào, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” và năm 1907, Uxtalê và Gecmanh cho xuất bản tập “Danh sách Chim Nam Bộ”. Cũng vào quãng thời gian đó Butan tổ chức sưu tầm chim ở miền Bắc Việt Nam, kết quả được công bố trong tập “Mười năm nghiên cứu động vật”.

Ông đã ghi nhận được 90 loài và một số dẫn liệu về sinh học của một số loài (Võ Quý, 1975)[20]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Năm 1918 một cuộc sưu tầm chim khác ở Đông Dương đã được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Boden Klox, với kết quả thu được là 1. Kết quả này được Robinson và Klox công bố trong tập “Chim Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam”. Công trình này ghi nhận 235 loài và phân loài, trong đó có 34 dạng mới cho khoa học.

Cũng trong khoảng thời gian đó nhà Điểu học người Nhật Kurôđa đã phân tích bộ sưu tập chim của S. Txikia và đã ghi nhận được 130 loài và phân loài (Võ Quý, 1975)[20]. Grinuây và đồng nghiệp đã tiến hành tất cả 7 cuộc sưu tầm lớn ở nhiều vùng khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, với 23.000 tiêu bản đã được thu thập đưa về Pháp giám định. Các tiêu bản này sau đó được phân chia cho các Viện Bảo tàng lớn ở Pháp, Anh và Mỹ (Võ Quý, 1981)[21].

Từ năm 1941-1950, các mẫu tiêu bản chim thu thập ở Lào và một số địa phương ở miền Bắc Việt Nam được gửi về phòng nghiên cứu động vật trường Đại học Tổng Hợp Đông Dương giám định. Các mẫu vật này đã được Buaret phân tích và công bố. Trong thời gian này, đáng chú ý có công trình nghiên cứu về chim ở Lào của Boliơ. Ông đã thu thập được 6.000 tiêu bản của 505 loài và phân loài.

Ngoài ra, nhiều tác giả khác đã công bố một số công trình nghiên cứu về chim thu thập được ở vùng Đông Nam Á, trong đó có 20 dạng mới sưu tầm được trên lãnh thổ Đông Dương. Dựa vào các công trình mới này, vào năm 1951, Dơlacua lại lần thứ 3 cập nhật danh lục chim Đông Dương (Delacour, 1951). Danh lục mới này bao gồm 1.085 loài và phân loài (Võ Quý, 1981)[21]. Sau khi miền Bắc được giải phóng, một số nhà khoa học Việt Nam bắt đầu nghiên cứu về khu hệ chim ở Việt Nam.

Đáng chú ý có các công trình nghiên cứu của các tác giả Võ Quý, Trần Gia Huấn (1960, 1961); Võ Quý (1962, 1966); Võ Quý, Đỗ Ngọc Quang (1965), Võ Quý và Anorava N. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Ngoài ra còn một số công trình nghiên cứu khác về chim miền Bắc Việt Nam. Hầu hết các công trình này cũng chỉ mới đề cập đến khu hệ chim của một vài vùng nhỏ của Việt Nam. Trong những năm cuối của thế kỷ XX, chương trình hợp tác giữa Viện Điều Tra Quy Hoạch Rừng và tổ chức bảo vệ chim Quốc tế (BirdLife International) đã tiến hành điều tra một số khu rừng đặc dụng và phát hiện thêm 2 loài chim mới cho khoa học, đó là Khướu Ngọc Linh (Garrulax ngoclinhensis) và Khướu Kon Ka Kinh (Garrulax konkakinhensis).

Tóm lại việc nghiên cứu chim ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng đã có lịch sử vài thế kỷ, nhưng hầu hết các công trình nghiên cứu là của người nước ngoài. Các nhà khoa học trong nước tham gia nghiên cứu đang còn ở mức độ rất khiêm tốn. Tính cho đến nay, trên lãnh thổ Việt Nam đã tìm thấy 828 loài, nếu tính cả phân loài thì khu hệ chim Việt Nam có khoảng gần 1500 loài và phân loài chim thuộc 81 họ, 19 bộ, chiếm khoảng 9% tổng số loài chim trên toàn thế giới (Võ Quý, Nguyễn Cử, 1995)[17], trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu đối với Việt Nam và khu vực Đông Dương. Tuy nhiên các nghiên cứu trước thập niên 90 của thế kỷ XX mang ý nghĩa lập danh lục và phân loại là chính, mục đích bảo tồn chưa được quan tâm nhiều trong thời kỳ này.

Nghiên cứu Khu hệ chim tại Khu BTTN Thươ ̣ng Tiế n Khu BTTN Thượng Tiến được thành lập theo Quyết định số 676-QĐ/UB ngày 30/09/1995 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hoà Bình. Theo Luận chứng kinh tế kỹ thuật năm 1995 và các báo cáo chuyên đề hệ động, thực vật Khu BTTN Thượng Tiến năm 1995 của Đoàn điều tra qui hoạch rừng tỉnh Hòa Bình thì hệ thực vật có 311 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 255 loài và 88 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch; hệ động vật có 280 loài và loài phụ, thuộc 86 họ và 25 bộ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Cho đến hiện nay chưa có một công trình nào nghiên cứu đầy đủ về khu hệ chim của Khu BTTN Thượng Tiến. Theo luận chứng Kinh tế Kỹ thuật (1995)[25], có 77 loài chim, thuộc 36 họ, 12 bộ đã được ghi nhận trong Khu BTTN.

Tuy nhiên, theo đánh giá những con số trên đây mới chỉ là kết quả điều tra sơ bộ, với mục đích chính là phục vụ cho xây dựng luận chứng Kinh tế - Kỹ thuật. Trong danh lục này phần lớn là các loài chim sinh sống ở các sinh cảnh ven rừng, trảng cỏ, cây bụi, đồng ruộng và làng bản. Chưa có nhiều loài sinh sống trong sinh cảnh rừng tự nhiên được ghi nhận. Nghiên cứu khu hệ chim rừng trồ ng Keo và Bạch đàn là hai giống cây Lâm nghiệp được trồng rất phổ biến ở Việt Nam.

Cho tới nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về hai loài cây này. Tuy nhiên, các nghiên cứu về loài Keo và Bạch đàn từ trước đến nay chủ yếu nhằm đưa ra các giải nâng cao hiệu quả kinh tế, môi trường của hai giống cây trồng này. Ngoài hiệu quả kinh tế, môi trường loài Keo và Bạch đàn khi được trồng thành rừng còn có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học, trong đó có lớp chim, vấn đề đang rất được quan tâm hiện nay. Trên thế giới, tại các nước phát triển, giá trị bảo tồn của các hệ sinh thái rừng trồng được nghiên cứu khá đầy đủ.

Ở Việt Nam, đối với khu hệ chim, ngoài công trình nghiên cứu của Vũ Tiến Thịnh (2009) về giá trị bảo tồn chim của rừng trồng Thông, chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào đánh giá về giá trị bảo tồn chim của các hệ sinh thái rừng trồng khác. Mặc dù rừng trồng đã xuất hiện trong các Khu BTTN, vùng đệm của các khu BTTN và rừng phòng hộ, tuy nhiên các nghiên cứu về đa dạng sinh học cho đến hiện nay mới chỉ tập trung vào rừng từ nhiên. Việc nghiên cứu khoa học về giá trị môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học còn chưa được chú ý. Do vậy, rất cần có những nghiên cứu giá trị bảo tồn của rừng trồng ở Việt Nam.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC ĐÍ CH, MỤC TIÊU, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHUƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mu ̣c đích Góp phầ n đánh giá tính đa da ̣ng của khu hê ̣ chim tại Khu BTTN Thượng Tiến và vai trò bảo tồ n đa da ̣ng sinh ho ̣c của một số sinh cảnh rừng trồng ở Viê ̣t Nam. Mu ̣c tiêu - Đánh giá tính đa dạng về thành phần loài chim tại Khu BTTN Thượng Tiến. - Đánh giá vai trò bảo tồ n chim ở rừng trồ ng Keo và Ba ̣ch đàn.

Pha ̣m vi Nghiên cứu khu hê ̣ chim ở các sinh cảnh: - Rừng trồ ng Ba ̣ch đàn. - Rừng trồ ng Keo. - Rừng tự nhiên ở Khu BTTN Thượng Tiến. Thời gian nghiên cứu - Đợt 1, từ ngày 16 đến 26/4/2009: Khảo sát khu vực nghiên cứu và xác định tuyến điều tra.

- Đợt 2, từ 25/7 – 25/9/2009: Điều tra chim tại rừng tự nhiên Khu BTTN Thượng Tiến, rừng Keo thuộc Công ty lâm nghiệp Lương Sơn, Hòa Bình và rừng Bạch đàn thuộc Công ty lâm nghiệp Sông Lô, Vĩnh Phúc. - Đợt 3, từ 02/12/2009 – 02/2/2010: Điều tra chim tại rừng tự nhiên Khu BTTN Thượng Tiến, tỉnh Hòa Bình. Nô ̣i dung - Nghiên cứu tin ́ h đa da ̣ng và đă ̣c điể m Khu hê ̣ chim ở khu rừng Ba ̣ch đàn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Nghiên cứu tính đa da ̣ng và đă ̣c điể m Khu hê ̣ chim ở khu rừng Keo.

- Nghiên cứu tin ́ h đa da ̣ng và đă ̣c điể m Khu hê ̣ chim ở khu bảo tồ n thiên nhiên Thươ ̣ng Tiế n. - So sánh tin ́ h đa da ̣ng về thành phầ n loài chim ở rừng Keo và Ba ̣ch đàn với rừng tự nhiên. Phương pháp nghiên cứu 2. Tham khảo tài liệu và công tác chuẩn bị - Thu thập các tài liệu có liên quan: Các nghiên cứu về hệ thống phân loại chim, đặc điểm sinh thái loài, các nghiên cứu điển hình về khu hệ chim một số Khu bảo tồn và rừng trồng ở Việt Nam.

- Tham khảo có chọn lọc, bình luận các kết quả nghiên và đưa ra các định hướng nghiên cứu của đề tài.