Luận văn thạc sĩ quản lý tài nguyên và môi trường đánh giá tính tổn thương về sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển tỉnh bến tre dưới tác động của biến đổi khí hậu và đề xuất các giải pháp thích ứng

Luận văn thạc sĩ phân tích tổn thương sinh kế cộng đồng ven biển Bến Tre do biến đổi khí hậu và đề xuất giải pháp thích ứng hiệu quả.

• Tác giả: Bùi Thị Liên Thư
• Người hướng dẫn: PGS. TS Võ Lê Phú
• Trường học: Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Tính Tổn Thương Về Sinh Kế Của Cộng Đồng Dân Cư Ven Biển Tỉnh Bến Tre Dưới Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Và Đề Xuất Các Giải Pháp Thích Ứng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• NHIỆM VỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ (TIẾNG VIỆT)
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ (TIẾNG ANH)
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Phương pháp luận
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.3. Phương pháp tổng quan tài liệu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5. BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ SINH KẾ VÀ VÙNG VEN BIỂN
• 2.1.1. Tổng quan về sinh kế
• 2.1.2. Tổng quan về vùng ven biển
• 2.2. TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 2.3. TỔNG QUAN VỀ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN
• 2.4.1. Các nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế
• 2.4.2. Các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương
• 3. CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN BA HUYỆN VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE
• 3.1. TỔNG QUAN VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN TỈNH BẾN TRE
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.1.3. Chế độ thủy văn, thủy triều và xâm nhập mặn
• 3.1.4. Hiện trạng môi trường tỉnh Bến Tre
• 3.2. TÌNH HÌNH KINH TẾ - XÃ HỘI BA HUYỆN VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE
• 3.2.1. Quy mô dân số
• 3.2.2. Đặc điểm sản xuất của hộ gia đình ven biển
• 3.2.3. Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp
• 3.2.4. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.5. Các mô hình sinh kế chủ yếu
• 3.2.6. Khai thác du lịch và dịch vụ
• 3.3. TÌNH HÌNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Xu thế biến đổi khí hậu tỉnh Bến Tre (ba huyện ven biển)
• 3.3.2. Xu thế xâm nhập mặn
• 3.4. TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN KINH TẾ XÃ HỘI BA HUYỆN VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE
• 3.4.1. Tác động đến nông nghiệp và sinh kế của hộ dân
• 3.4.2. Tác động đến mô hình sinh kế hộ gia đình
• 3.4.3. Ảnh hưởng chung của biến đổi khí hậu và nước biển dâng đến an ninh lương thực
• 3.4.4. Tác động đến sức khỏe cộng đồng
• 3.4.5. Tác động đến cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE
• 4.1. ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ NĂNG LỰC THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU BẰNG BỘ CHỈ SỐ
• 4.1.1. Các đối tượng dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu
• 4.1.2. Dự báo tác động của biến đổi khí hậu đến các khu vực dễ bị tổn thương
• 4.1.3. Đánh giá tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu bằng bộ chỉ số
• 4.2. TỔNG HỢP DỮ LIỆU VÀ ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG VỀ SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN BA HUYỆN VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE ĐỐI VỚI XÂM NHẬP MẶN
• 4.2.1. Nhóm tiêu chí thể hiện mức độ phơi nhiễm
• 4.2.2. Nhóm tiêu chí thể hiện mức độ nhạy cảm
• 4.2.3. Nhóm tiêu chí đánh giá năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu
• 4.2.4. Đánh giá tổng hợp tính dễ tổn thương về sinh kế của các hộ dân ba huyện ven biển tỉnh Bến Tre
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CHO CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ VEN BIỂN TỈNH BẾN TRE
• 5.1. GIẢI PHÁP QUẢN LÝ
• 5.1.1. Đối với cấp chính quyền
• 5.1.2. Đối với cộng đồng
• 5.2. GIẢI PHÁP PHI CÔNG TRÌNH
• 5.2.1. Giải pháp trữ nước ngọt bằng túi nhựa
• 5.2.2. Giải pháp chuyển đổi cơ cấu sản xuất ngành nghề cho một số cộng đồng dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu
• 5.2.3. Giải pháp nâng cao năng lực quản lý vận hành công trình
• 5.3. GIẢI PHÁP CÔNG TRÌNH
• 5.3.1. Giải pháp công trình ngăn mặn trữ ngọt
• 5.3.2. Kiểm soát việc khai thác nước ngầm, hạn chế mức độ nhiễm mặn của nước ngầm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá tổn thương sinh kế

Nghiên cứu về tổn thương sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển tỉnh Bến Tre dưới tác động của biến đổi khí hậu là rất quan trọng. Tỉnh Bến Tre, với địa hình ven biển đặc trưng, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ thiên nhiên, đặc biệt là nguy cơ thiên tai như xâm nhập mặn và nước biển dâng. Theo nghiên cứu, mức độ tổn thương sinh kế của các xã ven biển được đánh giá qua ba tiêu chí chính: mức độ phơi nhiễm với độ mặn, mức độ nhạy cảm của dân số và năng lực thích ứng của cộng đồng. Sự đánh giá này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình hiện tại mà còn cung cấp cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả.

1.1. Tác động của biến đổi khí hậu

Tác động của biến đổi khí hậu đến cộng đồng ven biển Bến Tre đã được ghi nhận qua nhiều hiện tượng như hạn hán kéo dài và sự gia tăng tần suất của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường ven biển mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế bền vững của người dân. Nghiên cứu cho thấy, các hộ gia đình tại ba huyện ven biển Bến Tre đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước ngọt, làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến nguồn thu nhập của họ. Điều này dẫn đến việc cộng đồng cần có những biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả hơn.

II. Đánh giá rủi ro và tính dễ tổn thương

Đánh giá rủi ro và tính dễ tổn thương của cộng đồng ven biển Bến Tre là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Việc phân tích các yếu tố như mức độ phơi nhiễm với nước mặn, mức độ nhạy cảm của từng nhóm dân cư và khả năng thích ứng của chính quyền địa phương cho thấy rằng, các xã ven biển có sự khác biệt rõ rệt về mức độ tổn thương sinh kế. Kết quả cho thấy huyện Thạnh Phú là huyện có mức độ tổn thương cao nhất do sự ảnh hưởng mạnh mẽ từ biến đổi khí hậu. Các giải pháp cần thiết phải được thực hiện để tăng cường năng lực thích ứng của cộng đồng và giảm thiểu tác động tiêu cực từ thiên tai.

2.1. Đánh giá tính dễ tổn thương

Tính dễ tổn thương của cộng đồng ven biển Bến Tre được đánh giá thông qua các chỉ tiêu cụ thể, bao gồm mức độ phơi nhiễm với độ mặn và khả năng thích ứng của cộng đồng. Theo nghiên cứu, các xã có mức độ nhạy cảm cao thường là những nơi có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, dẫn đến khả năng phục hồi thấp hơn khi phải đối mặt với biến đổi khí hậu. Việc đánh giá này không chỉ giúp xác định những khu vực cần ưu tiên hỗ trợ mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững trong tương lai.

III. Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

Để giảm thiểu tính dễ tổn thương và tăng cường khả năng thích ứng của cộng đồng ven biển Bến Tre, cần có những giải pháp cụ thể và thực tiễn. Các giải pháp này bao gồm cải thiện chính sách quản lý tài nguyên nước, nâng cao nhận thức của cộng đồng về biến đổi khí hậu, và phát triển các công trình ngăn mặn, trữ ngọt. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng các giải pháp này không chỉ giúp cộng đồng thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu mà còn góp phần nâng cao sinh kế bền vững cho người dân ven biển.

3.1. Các giải pháp quản lý

Các giải pháp quản lý cần được thực hiện đồng bộ từ cấp chính quyền đến cộng đồng. Việc cải thiện chính sách quản lý tài nguyên nước, xây dựng các công trình ngăn mặn và trữ nước ngọt là những bước đi cần thiết. Đồng thời, việc tuyên truyền nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu cho người dân là rất quan trọng để họ có thể chủ động ứng phó với các tình huống bất lợi. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cũng cần được triển khai để giúp người dân có thể áp dụng các biện pháp sản xuất nông nghiệp bền vững và thích ứng với tình hình mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Bến Tre nằm ở vùng hạ lưu sông Tiền thuộc Đồng bằng sông Cửu Long với diện tích tự nhiên 2.359,8 km², sở hữu chiều dài bờ biển 65 km tiếp giáp Biển Đông. Hơn 90% diện tích đất toàn tỉnh có cao độ địa hình thấp từ 1 đến 2 m so với mực nước biển, trong đó các dải đất ven sông và ven biển chỉ có cao độ dưới 1 m, thường xuyên bị ngập sâu khi triều cường dâng cao. Theo các kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu, nếu mực nước biển dâng 1 m vào cuối thế kỷ này, ước tính có khoảng 50,1% diện tích đất tự nhiên của Bến Tre sẽ bị chìm trong nước. Thực tế đợt hạn mặn lịch sử năm 2016 đã làm tê liệt hoạt động sản xuất nông - thủy sản, đe dọa trực tiếp đến đời sống của hơn 1,2 triệu người dân địa phương.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự suy giảm nghiêm trọng của các nguồn vốn sinh kế truyền thống trước tình trạng xâm nhập mặn kéo dài, hạn hán khốc liệt và sạt lở bờ biển. Nghiên cứu này được triển khai nhằm mục tiêu đánh giá định lượng tính dễ bị tổn thương về sinh kế của cộng đồng dân cư tại 3 huyện ven biển gồm Thạnh Phú, Ba Tri và Bình Đại; đồng thời xây dựng bản đồ phân vùng tổn thương và đề xuất các giải pháp thích ứng bền vững.

Phạm vi nghiên cứu bao quát 9 xã trọng điểm ven biển trong giai đoạn 2018 - 2020. Ý nghĩa của công trình thể hiện qua việc lượng hóa các chỉ số tổn thương sinh kế bằng bộ trọng số phân tích thứ bậc với tỷ số nhất quán đạt độ tin cậy cao, tạo lập cơ sở dữ liệu khoa học giúp chuyển đổi phương thức quản lý thiên tai từ trạng thái ứng phó bị động sang chủ động thích ứng cho toàn vùng ven biển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Khung đánh giá tính dễ bị tổn thương của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu và Khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh ban hành năm 2001. Mô hình đánh giá tính dễ tổn thương tiếp cận theo 3 thành phần cốt lõi: Mức độ phơi nhiễm, Mức độ nhạy cảm và Năng lực thích ứng.

Chỉ số tổn thương tổng hợp được xác định là một hàm toán học phụ thuộc vào 3 thành phần trên, trong đó mức độ phơi nhiễm và tính nhạy cảm làm gia tăng tổn thương, còn năng lực thích ứng đóng vai trò giảm thiểu rủi ro. Khung sinh kế bền vững phân tích 5 nguồn vốn sinh kế của hộ gia đình bao gồm: nguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn vật chất, nguồn vốn tài chính, nguồn vốn con người và nguồn vốn xã hội. Bên cạnh đó, các khái niệm trọng tâm như tính dễ bị tổn thương, chiến lược sinh kế ven biển và năng lực tự phục hồi của hệ thống sinh thái nhân văn được chuẩn hóa làm thước đo đánh giá xuyên suốt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh Bến Tre năm 2018, các báo cáo chuyên đề của Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn; cùng dữ liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát thực địa trong giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2019. Cỡ mẫu phỏng vấn được tính toán khoa học theo công thức xác định mẫu đơn ước lượng tỷ lệ với độ tin cậy 90%, hệ số tin cậy 1,645, sai số tuyệt đối 0,05 và xác suất kỳ vọng 50%, cho ra cỡ mẫu tối thiểu là 271 hộ.

Nhằm nâng cao tính đại diện cho các thành phần kinh tế, tác giả đã tiến hành điều tra ngẫu nhiên phân tầng thực tế trên 294 hộ gia đình tại 9 xã ven biển: Thạnh Hải 30 hộ, Giao Thạnh 29 hộ, Thạnh Phong 28 hộ thuộc huyện Thạnh Phú; An Ngãi Tây 35 hộ, An Thủy 32 hộ, Bảo Thuận 34 hộ thuộc huyện Ba Tri; Thừa Đức 32 hộ, Bình Thắng 30 hộ, Thạnh Phước 44 hộ thuộc huyện Bình Đại.

Phương pháp phân tích thứ bậc do Thomas Saaty đề xuất được lựa chọn để thiết lập ma trận so sánh cặp, gán trọng số khách quan cho từng nhóm tiêu chí với điều kiện kiểm định tỷ số nhất quán ma trận nhỏ hơn hoặc bằng 0,1. Phần mềm thống kê chuyên dụng được ứng dụng để phân tích tương quan định lượng kinh tế xã hội, kết hợp công nghệ Hệ thống Thông tin Địa lý nhằm chồng lớp dữ liệu không gian, xuất bản bản đồ phân vùng tổn thương sinh kế trực quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả đánh giá tổng hợp chỉ số tổn thương sinh kế đã chỉ ra sự phân hóa rõ rệt giữa các địa bàn nghiên cứu theo thứ tự mức độ tổn thương giảm dần: Huyện Thạnh Phú chịu tổn thương nặng nề nhất, tiếp theo là huyện Ba Tri và thấp nhất là huyện Bình Đại. Tại huyện Thạnh Phú, các xã Thạnh Phong và Giao Thạnh ghi nhận chỉ số nhạy cảm sinh kế cao do cơ cấu kinh tế phụ thuộc lớn vào mô hình độc canh lúa - tôm và diện tích đất canh tác nước ngọt bị thu hẹp mạnh.

Về mức độ phơi nhiễm, ranh mặn 4‰ trong các đợt đỉnh điểm đã lấn sâu vào các nhánh sông chính từ 45 đến 55 km, tác động trực tiếp đến hơn 70% diện tích đất nông nghiệp của các xã ven bờ. Về năng lực thích ứng của cộng đồng, khảo sát thực tế cho thấy khoảng 58% hộ dân chưa được tiếp cận mạng lưới nước sạch tập trung, hơn 65% hộ vẫn phải phụ thuộc vào các dụng cụ trữ nước ngọt thô sơ có dung tích nhỏ. Tỷ lệ hộ dân chủ động sử dụng ứng dụng di động để theo dõi diễn biến độ mặn hàng ngày chỉ đạt mức 23,5%, trong khi có đến 62% số hộ chỉ duy trì một nguồn sinh kế độc đạo, khiến khả năng tự phục hồi kinh tế sau thiên tai suy giảm nghiêm trọng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự tổn thương nghiêm trọng tại Thạnh Phú và Ba Tri bắt nguồn từ vị trí địa lý nằm ở cuối nguồn sông Cổ Chiên và sông Hàm Luông, nơi biên độ triều cao đẩy mặn xâm nhập nhanh trong điều kiện lưu lượng nước ngọt từ thượng nguồn suy giảm. Về phương diện xã hội, nguồn vốn tài chính hạn hẹp, tập quán sản xuất phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên và sự thiếu hụt chuỗi liên kết thị trường đã làm giảm sức chống chịu của các hộ nghèo.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của các tác giả tại vùng duyên hải miền Trung và vịnh Bắc Bộ, khẳng định nhóm lao động nông nghiệp thuần túy và nuôi trồng thủy sản quy mô nhỏ luôn là đối tượng chịu tổn hại nặng nề nhất trước biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, tại Bến Tre, cường độ phơi nhiễm xâm nhập mặn diễn ra khốc liệt và bao trùm hơn trên diện rộng.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ phân bố thu nhập, sơ đồ phân tích các mối liên kết thể chế và 4 bản đồ chuyên đề gồm: Bản đồ mức độ phơi nhiễm mặn, Bản đồ độ nhạy cảm kinh tế xã hội, Bản đồ năng lực thích ứng và Bản đồ tích hợp tính dễ bị tổn thương sinh kế. Các bản đồ này cho phép xác định chính xác các điểm nóng cần ưu tiên can thiệp khẩn cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực địa và phân tích không gian, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm giảm nhẹ tính tổn thương sinh kế cho cộng đồng dân cư ven biển Bến Tre:

Nhóm giải pháp quản lý và cơ chế chính sách: Cần hoàn thiện quy chế vận hành linh hoạt hệ thống cống đập thủy lợi và điều chỉnh lịch thời vụ xuống giống né mặn. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hộ dân tiếp cận thông tin cảnh báo sớm qua hệ thống tin nhắn và nền tảng số lên trên 90% trong giai đoạn 2021 - 2025, do Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chỉ đạo thực hiện.

Nhóm giải pháp công trình ngăn mặn và trữ ngọt: Đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình đê bao cục bộ, kiểm soát chặt chẽ 100% giếng khoan khai thác nước ngầm tầng nông nhằm chống suy thoái sụt lún, đồng thời nghiên cứu xây dựng các đập ngầm ngăn mặn tại các cửa sông lớn giai đoạn 2021 - 2026 do Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp các đơn vị chuyên môn thực hiện.

Nhóm giải pháp phi công trình và chuyển đổi mô hình sinh kế: Khuyến khích trang bị túi nhựa dẻo chuyên dụng dung tích từ 15 đến 30 m³ để trữ nước ngọt phục vụ sinh hoạt và chăn nuôi cho 100% hộ dân thuộc diện khó khăn; nhân rộng mô hình tôm - lúa thích ứng thông minh và chuyển đổi cây trồng chịu mặn giai đoạn 2021 - 2024 do Trung tâm Khuyến nông chủ trì.

Nhóm giải pháp nâng cao năng lực cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn kỹ thuật đo độ mặn tại chỗ và đào tạo nghề phi nông nghiệp cho ít nhất 80% lao động thuộc hộ nghèo ven biển đến năm 2025, do chính quyền cấp huyện và các đoàn thể cơ sở điều phối.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Cơ quan quản lý nhà nước và các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ủy ban nhân dân các huyện Thạnh Phú, Ba Tri, Bình Đại có thể khai thác hệ thống bản đồ số và bộ chỉ số trọng số để lập quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, phân bổ ngân sách đầu tư công trình thủy lợi đúng trọng tâm.

Các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học: Giới học thuật thuộc các chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Biến đổi khí hậu, Địa lý kinh tế có thể kế thừa khung phương pháp luận tích hợp giữa mô hình phân tích thứ bậc và công nghệ thông tin địa lý để mở rộng cho các nghiên cứu tại các vùng cửa sông ven biển khác.

Các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực hỗ trợ nhân đạo và phát triển bền vững có cơ sở dữ liệu chính xác để xác định vùng ưu tiên tài trợ các dự án nước sạch, cấp phát bồn trữ nước và xây dựng các mô hình sinh kế thích ứng dựa vào cộng đồng.

Hợp tác xã và cộng đồng cư dân vùng duyên hải: Ban quản trị các hợp tác xã nông - thủy sản cùng người dân địa phương có thể tiếp cận các hướng dẫn kỹ thuật chuyển đổi lịch mùa vụ, kỹ năng đo đạc độ mặn nguồn nước để bảo vệ an toàn diện tích nuôi trồng và cây trồng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao huyện Thạnh Phú lại có tính tổn thương sinh kế cao nhất trong ba huyện ven biển? Huyện Thạnh Phú có vị trí nằm kẹp giữa hai nhánh sông lớn là sông Hàm Luông và sông Cổ Chiên với hệ thống kênh rạch chằng chịt, khiến độ mặn 4‰ xâm nhập sớm và duy trì thời gian dài. Ngoài ra, tỷ lệ hộ nghèo tại các xã ven biển của Thạnh Phú còn chiếm tỷ trọng đáng kể, sinh kế lại phụ thuộc đơn lẻ vào mô hình nuôi thủy sản quảng canh nên sức chịu đựng rất thấp khi có biến cố thời tiết.

Phương pháp phân tích thứ bậc AHP đóng vai trò gì trong việc đánh giá tính tổn thương của đề tài? Thuật toán phân tích thứ bậc AHP giúp lượng hóa các nhận định định tính của chuyên gia thành các con số trọng số cụ thể cho từng chỉ tiêu phơi nhiễm, nhạy cảm và thích ứng. Thông qua việc kiểm soát chặt chẽ tỷ số nhất quán ma trận luôn dưới ngưỡng 0,1, phương pháp này loại bỏ tối đa tính chủ quan, đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học khi so sánh mức độ tổn thương giữa các xã.

Giải pháp túi nhựa trữ nước ngọt có ưu điểm gì so với các công trình trữ nước truyền thống? Túi nhựa dẻo dung tích lớn từ 15 đến 30 m³ có chi phí đầu tư thấp hơn khoảng 60% so với việc xây dựng bể chứa xi măng kiên cố, đồng thời dễ dàng lắp đặt trên nền đất yếu hay địa hình sạt lở ven kênh rạch. Trong các đợt hạn mặn gay gắt, giải pháp này giúp hàng trăm hộ dân tại các vùng cô lập bảo toàn được nguồn nước mưa ngọt hợp vệ sinh cho sinh hoạt gia đình suốt nhiều tháng.

Làm thế nào để người dân ven biển chủ động nâng cao năng lực thích ứng tự thân trước thiên tai? Cư dân địa phương cần chủ động cập nhật số liệu quan trắc mặn qua điện thoại, chuyển dịch thời vụ gieo trồng sớm hơn để tránh đỉnh hạn mặn và chủ động tham gia các tổ hợp tác sản xuất tôm - lúa luân canh. Song song đó, mỗi gia đình cần trang bị các dụng cụ trữ nước dung tích lớn trước khi mùa khô bắt đầu để giảm thiểu đến 70% nguy cơ thiếu nước ăn uống và chăn nuôi.

Quy trình đánh giá tính tổn thương trong luận văn có thể chuyển giao áp dụng cho các địa phương khác không? Khung phương pháp luận tích hợp giữa lý thuyết của tổ chức khí tượng quốc tế, ma trận phân tích thứ bậc và kỹ thuật chồng lớp bản đồ hoàn toàn có thể nhân rộng tại các tỉnh duyên hải Đồng bằng sông Cửu Long như Sóc Trăng, Trà Vinh hay Bến Tre. Bộ chỉ số có tính mở cao, chỉ cần cập nhật lại thông số thủy văn và dữ liệu điều tra dân sinh đặc thù của từng địa bàn.

Kết luận

• Xây dựng thành công bộ chỉ số định lượng đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế gồm 3 thành phần cốt lõi là mức độ phơi nhiễm, độ nhạy cảm và năng lực thích ứng áp dụng cho 9 xã ven biển tỉnh Bến Tre.
• Xác định chính xác thứ tự phân hạng tổn thương sinh kế trên địa bàn nghiên cứu với mức độ rủi ro cao nhất thuộc về huyện Thạnh Phú, tiếp theo là huyện Ba Tri và thấp nhất là huyện Bình Đại.
• Số hóa và thành lập hệ thống 4 bản đồ chuyên đề Hệ thống Thông tin Địa lý giúp trực quan hóa không gian tổn thương, cung cấp công cụ khoa học phục vụ công tác quy hoạch kinh tế sinh thái.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp công trình và phi công trình với lộ trình thực thi rõ ràng từ năm 2021 đến năm 2026 nhằm nâng cao năng lực chống chịu cho cộng đồng cư dân.
• Thúc đẩy bước chuyển dịch quan trọng trong tư duy quản lý môi trường từ ứng phó thiên tai bị động sang chủ động thích ứng và kiến tạo sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hoàn thiện phương pháp đánh giá tổn thương sinh kế có sự tham gia của cộng đồng kết hợp công nghệ phân tích không gian hiện đại, giải quyết trọn vẹn bài toán thực tiễn tại vùng ven biển Bến Tre. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung hoàn thiện hệ thống đo mặn tự động và số hóa dữ liệu sinh kế hộ gia đình giai đoạn 2021 - 2025. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể tiếp cận toàn văn công trình để khai thác tư liệu, trao đổi học thuật và cùng chung tay nhân rộng các mô hình sinh kế thích ứng hiệu quả cho khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1- Giới thiệu chung 1. Phƣơng pháp thu thập thông tin thực tế từ khảo sát thực địa và điều tra bằng bảng câu hỏi Từ bộ tiêu chí xây dựng đƣợc để tiến hành đánh giá mức độ tổn thƣơng, quá trình thu thập thông tin đƣợc triển khai chi tiết theo bộ tiêu chí đó. Đối với các đối tƣợng nghiên cứu của đề tài này, phƣơng thức thu thập thông tin thực tế bao gồm khảo sát thực tế và điều tra bảng hỏi, cụ thể nhƣ sau: a. Khảo sát thực địa Thời gian khảo sát: Từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2019.

Khảo sát thực địa là quá trình quan sát thực tế để thu thập các thông tin đủ tin cậy nhằm trình bày hoặc chứng minh một luận cứ khoa học nào đó nhằm đạt đƣợc mục tiêu chung của đề tài nghiên cứu. Cụ thể, quá trình khảo sát thực địa trong đề tài này nhằm đạt đƣợc các nội dung công việc nhƣ sau: Khảo sát thực tế, đặc biệt là tại các khu vực tự nhiên có dấu hiệu bị tác động hoặc đã bị tác động bởi những thay đổi trong hệ thống khí hậu theo các báo cáo có thể giúp thu thập đƣợc hình ảnh, thông tin thực tế liên quan đến nhóm tiêu chí Mức độ bị tác động (E – Exposure), bổ sung cho thông tin tổng quan đƣợc từ các nguồn tài liệu tổng quan. Đối với các khu vực có phân bố đối tƣợng cộng đồng thuộc đối tƣợng nghiên cứu, cùng với điều tra bằng bảng hỏi (chi tiết đƣợc trình bày tiếp theo), khảo sát thực tế giúp thu thập các hình ảnh, thông tin thực tế bổ sung cho thông tin tổng quan đƣợc từ các nguồn tài liệu liên quan đến nhóm tiêu chí Mức độ nhạy cảm (S – Sensitivity), Khả năng thích ứng cấp cộng đồng (AC – Adaptive Capacity). Việc lựa chọn các đối tƣợng/vị trí khảo sát thực địa đƣợc căn cứ dựa trên: Kết quả kế thừa từ các nghiên cứu trƣớc (trình bày tại phần “Các nghiên cứu về tác động của BĐKH đến sinh kế của người dân”).

Hiện trạng thực tế tổng quan đƣợc từ các báo cáo của địa phƣơng; phản ánh dân cƣ trên các phƣơng tiện thông tin đại chúng. Đảm bảo tính đại diện cho khu vực nghiên cứu nhƣ vị trí khảo sát trải dài theo khu vực nghiên cứu, có dấu hiệu và nguy cơ rõ ràng; vị trí khảo sát đƣợc lựa chọn dựa trên cơ sở khoa học theo các nghiên cứu trƣớc và kịch bản BĐKH. Trong quá trình lựa chọn địa điểm khảo sát, các tham vấn chuyên gia về nghiên cứu BĐKH cũng nhƣ các chuyên viên, nhà khoa học tại địa phƣơng về địa điểm lựa chọn khảo sát cũng sẽ đƣợc tiến hành để đảm bảo mức độ tin cậy cao nhất. HVTH: Bùi Thị Liên Thƣ 9 GVHD: PGS.

Võ Lê Phú Chương 1- Giới thiệu chung b. Điều tra bằng bảng hỏi Sau khi xây dựng hoàn chỉnh bảng khảo sát, quá trình khảo sát và thu thập thông tin hiện trƣờng đƣợc tiến hành. Trong quá trình khảo sát cộng đồng ở địa phƣơng, bảng khảo sát là cơ sở chính để tiến hành phỏng vấn, đồng thời, ghi nhận thêm những thông tin có liên quan đến đề xuất, sáng kiến đã và đang đƣợc áp dụng để thích ứng BĐKH mà các nghiên cứu trƣớc chƣa đề cập hoặc đề cập chƣa cụ thể. Bảng khảo sát đƣợc đƣa ra nhằm thu thập dữ liệu liên quan đến các nhóm tiêu chí để xác định mức độ tác động, tính nhạy cảm và khả năng thích ứng nhằm đánh giá tính dễ tổn thƣơng tại khu vực nghiên cứu.

Đối với quá trình triển khai công việc điều tra bằng bảng hỏi, tác giả Vũ Cao Đàm (2015) đề cập các công việc cần quan tâm nhƣ sau: *Chọn mẫu: Chọn mẫu điều tra phải vừa mang tính ngẫu nhiên, vừa mang tính đại diện, tránh chọn mẫu theo chủ quan của ngƣời nghiên cứu [1]. Để đảm bảo đƣợc các yêu cầu trên, việc lựa chọn đối tƣợng dân cƣ để điều tra bằng bảng hỏi trong đề tài này dựa trên một số điểm sau: - Hầu hết các hộ dân đƣợc lựa chọn điều tra thuộc các xã có ảnh hƣởng từ BĐKH. - Là hộ có bất kỳ hoạt động nào (sinh hoạt, sinh kế, …) chịu ảnh hƣởng hoặc nguy cơ ảnh hƣởng bởi BĐKH. - Đảm bảo tính đại diện cho các thành phần dân cƣ của khu vực nghiên cứu.

*Cở mẫu phỏng vấn: Cỡ mẫu phỏng vấn đƣợc xác định bằng công thức tính mẫu đơn theo ƣớc lƣợng tỉ lệ P: n= Trong đó: n = là cỡ mẫu phỏng vấn cần xác định. z = giá trị phân phối tƣơng ứng với độ tin cậy lựa chọn, trong đề tài chọn độ tin cậy 90%, suy ra giá trị z là 1,645. Độ tin cậy và giá trị phân phối đƣợc trình bày trong bảng dƣới đây. HVTH: Bùi Thị Liên Thƣ 10 GVHD: PGS.

Võ Lê Phú Chương 1- Giới thiệu chung Độ tin cậy - α 0,80 0,85 0,90 0,95 0,99 Giá trị phân phối tƣơng 1,28 1,44 1,645 1,96 2,85 ứng - P = là ƣớc tính tỷ lệ % của tổng thể, ở đây giả sử 50% tỉ lệ hộ gia đình có tiếp xúc với những thay đổi của thời tiết, có khả năng bị ảnh hƣởng bởi các hiện tƣợng thời tiết cực đoan (Khả năng lớn nhất có thể xảy ra của tổng thể). e = độ chính xác tuyệt đối mong muốn (confident limit around the point estimate), thƣờng lấy = 0,05 (5%) Thay các dữ liệu vào công thức, ta đƣợc n = 271. Đây là số hộ gia đình tối thiểu đƣợc điều tra. Dựa trên tình hình thực tế tại khu vực nghiên cứu, tổng quan tài liệu và tham vấn chuyên gia, phân bố số mẫu trên địa bàn nghiên cứu nhƣ sau: Bảng 1.

Phân bố số mẫu trên địa bàn các xã thuộc phạm vi nghiên cứu STT Tên huyện Xã, thị trấn Số phiếu Ghi chú 1 Thạnh Hải 30 2 Thạnh Phú Giao Thạnh 29 3 Thạnh Phong 28 4 An Ngãi Tây 35 5 Ba Tri An Thủy 32 6 Bảo Thuận 34 7 Thừa Đức 32 8 Bình Đại Bình Thắng 30 9 Thạnh Phƣớc 44 Tổng 294 * Thiết kế bảng câu hỏi: Bảng khảo sát là phƣơng tiện tiếp cận trực tiếp đến các đối tƣợng nghiên cứu, do đó, có vai trò quan trọng quyết định đến tính chính xác đến các quá trình phân tích tiếp HVTH: Bùi Thị Liên Thƣ 11 GVHD: PGS. Võ Lê Phú Chương 1- Giới thiệu chung theo hay kết quả của cả đề tài nghiên cứu. Bảng khảo sát cần đƣợc xây dựng chi tiết và phù hợp với đối tƣợng nghiên cứu cũng nhƣ phạm vi nghiên cứu của đề tài. Có hai nội dung đƣợc quan tâm khi thiết kế bảng khảo sát: (1) Các loại câu hỏi; và (2) Trật tự logic của các câu hỏi [1].

Cấu trúc của bảng khảo sát nên đảm bảo các điểm sau: - Có phần mở đầu và kết thúc, các phần phải ngắn gọn, đơn giản nhƣng phải dễ hiểu, tránh gây mơ hồ dẫn đến các sự hiểu lầm của ngƣời làm khảo sát. - Không hỏi những câu hỏi thừa và phải khéo léo với những thông tin nhạy cảm (thu nhập, học vấn, …). - Cần chú ý đến độ dài của câu hỏi và cần sắp xếp câu hỏi hợp lý, sử dụng phối hợp các dạng câu hỏi (câu hỏi lựa chọn, câu hỏi mở). Ngoài ra, các câu hỏi cần đảm bảo thu thập đủ thông tin cần thiết theo mục tiêu và nội dung nghiên cứu, đồng thời, áp dụng các kỹ thuật xây dựng bảng hỏi cần thiết để đảm bảo kiểm tra chéo đƣợc các thông tin trong bảng hỏi.

*Hình thức khảo sát: Khảo sát trực tiếp (phỏng vấn trực tiếp) thông qua bảng câu hỏi phỏng vấn 294 hộ dân ở các 09 xã: Giao Thạnh, Thạnh Phong, Thạnh Hải (huyện Thạnh Phú); An Ngãi Tây, An Thủy, Bảo Thuận (huyện Ba Tri); Thừa Đức, Bình Thắng, Thạnh Phƣớc (huyện Bình Đại). *Xử lý kết quả điều tra: Sau quá trình thu thập thông tin từ tổng quan tài liệu cũng nhƣ khảo sát, thông tin thu nhận đƣợc sẽ khá nhiều và đa dạng. Do đó, quá trình phân loại thông tin để đƣa ra hƣớng xử lý là cần thiết để đạt đƣợc kết quả tốt nhất. Quá trình xử lý thông tin đƣợc xử lý nhƣ sau: HVTH: Bùi Thị Liên Thƣ 12 GVHD: PGS.

Võ Lê Phú Chương 1- Giới thiệu chung THÔNG TIN THU THẬP Thông tin định lƣợng Thông tin định tính Sơ đồ (Sơ đồ VENN Con số rời rạc Bảng số liệu Biểu thức toán học Biểu đồ Đồ thị Hình 1. Các dạng trình bày sau khi xử lý thông tin [1] Công cụ sử dụng để xử lý thông tin SPSS (Statistical Package for the Social Sciences): đƣợc sử dụng để tổng hợp, xử lý thông tin thu thập đƣợc từ điều tra trong cộng đồng và phân tích các mối tƣơng quan nhằm chấp nhận hoặc bác bỏ các giả thuyết nghiên cứu đặt ra từ đầu. Các phƣơng pháp xử lý thông tin khác a. Sơ đồ VENN Là công cụ mô tả tầm quan trọng giữa các đơn vị/tổ chức, nhóm, cá nhân chủ chốt liên quan đến việc thích ứng và ứng phó với BĐKH; cũng nhƣ thể hiện mức độ gần gũi và liên kết trong công tác hỗ trợ các hoạt động sản xuất.

Từ việc đánh giá các liên kết hiện tại, tìm giải pháp tăng cƣờng gắn kết giữa các bên là cơ sở hỗ trợ hiệu quả việc đề xuất giải pháp thích ứng cho lƣu vực Sau khi nêu ra đƣợc các mối quan hệ và vai trò của các tổ chức, các nhà ra quyết định có cơ sở để phân tích nhằm tìm ra cách cải thiện mối quan hệ và vai trò của các bên liên quan nếu cần thiết. ArcGIS (Geographical Information System) GIS hay hệ thống thông tin địa lý là công cụ đƣợc sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau và có khả năng áp dụng cho khá nhiều đối tƣợng. GIS là công cụ khá hiệu quả nhằm hỗ trợ các cơ quan chính phủ, các nhà quản lý, các doanh nghiệp, các cá nhân,. đánh giá đƣợc hiện trạng của các quá trình, các đối tƣợng tự nhiên, kinh tế - xã hội thông qua các chức năng thu thập, quản lý, truy vấn, phân tích và tích hợp các thông HVTH: Bùi Thị Liên Thƣ 13 GVHD: PGS.

Võ Lê Phú Chương 1- Giới thiệu chung tin trên nền tảng cơ sở dữ liệu nền (bản đồ) nhất quán với cơ sở toạ độ của các dữ liệu đầu vào. Kết quả đầu ra của công cụ GIS thể hiện dƣới dạng bản đồ, giúp các bên liên quan khi sử dụng có thể tiếp cận dễ dàng và hiệu quả hơn.